چین د تایوان پر شاوخوا د تاریخ تر ټولو پراخ پوځي تمرینونه پیل کړل

ډونالډ ټرمپ د یکشنبې په ورځ له زېلېنسکي سره تر لیدنې وروسته وویل، چې دواړه لوري د جګړې د پای ته رسولو هوکړې ته «ډېر نږدې» شوي، خو ټینګار یې وکړ چې لا هم «ستونزمن او حساس مسایل» شته.

د اوکراین ولسمشر وویل، چې د سولې د شل ټکي وړاندیز له مهمو موضوعاتو څخه دوه لا هم نه دي حل شوي او دا د زاپوریژیا اټومي بټۍ برخلیک او د دونباس سیمې راتلونکی دی، چې دمګړۍ د روسیې تر کنټرول لاندې دي.

زېلېنسکي خبریالانو ته وویل: «یوازې دوه پوښتنې پاتې دي؛ اټومي بټۍ به څنګه فعالیت کوي او د سیمو مساله به څنګه حل کېږي».

په ورته وخت کې د کرملین ویاند دیمیتري پېسکوف وویل، چې اوکراین بایدپه دونباس کې له هغو برخو خپل ځواکونه وباسي چې لا یې هم تر کنټرول لاندې دي. هغه خبرداری ورکړ، چې که کییف دې شرط ته غاړه کېنږدي، نو ښايي نورې سیمې هم له لاسه ورکړي.

د امریکا او اوکراین ترمنځ د امنیتي تضمینونو په اړه هم خبرې شوې دي.

زېلېنسکي وویل، چې په دې برخه کې یو دوه‌اړخیز تفاهم ته رسېدلي، خو ټرمپ وویل چې دا هوکړه «۹۵ سلنه بشپړه» ده.

زېلېنسکي زیاته کړې، چې له ټرمپ څخه یې غوښتي امنیتي تضمینونه دې اوږدمهاله وي، ان تر ۵۰ کلونو پورې. ټرمپ ویلي، چې تمه لري اروپايي هېوادونه به د امریکا په ملاتړ د امنیتي تضمینونو لویه برخه پر غاړه واخلي، خو روسیې ټینګار کړی چې په اوکراین کې د بهرنیو ځواکونو ځای پر ځای کېدل نه مني.

سره له دې چې د سولې خبرې روانې دي، پر اوکراین د روسیې بریدونه دوام لري.

د خبرو تر پیل وړاندې، روسیې پر اوکراین سخت بریدونه وکړل. د دوشنبې په ورځ د کیېف لویې برخې د بریښنا له پرې کېدو سره مخ شوې، په داسې حال کې چې هوا تر صفر درجې ښکته وه.

د متحده ایالاتو یاد چارواکي ویلي، چې دغه دوه میلیارد ډالره مرسته به د ملګرو ملتونو د بشري مرستو لپاره وکارول شي، خو نور جزئیات یې نه دي وړاندې کړي.

د ملګرو ملتونو معلومات ښيي چې د ۲۰۲۵ کال لپاره د متحده ایالاتو ټوله بشري مرسته شاوخوا ۳،۳۸ میلیارد ډالرو ته راښکته شوې، چې د نړۍ د ټولیزو مرستو شاوخوا ۱۴،۸ سلنه برخه جوړوي.

دا کچه تیر کال ۱۴،۱ میلیارد ډالره وه او په ۲۰۲۲ کې یې تر ۱۷،۲ میلیارد ډالرو پورې لوړه کچه درلوده.

د دسمبر میاشتې په پیل کې ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال لپاره د ۸۷ میلیونه خلکو د ملاتړ په موخه ۲۳ میلیارد ډالره مرستې وغوښتې، چې د ۲۰۲۵ کال د ۴۷ میلیارد ډالرو غوښتنې نیمایي دي.

سږکال متحده ایالاتو او د جرمني په څېر مخکښو غربي مرستندویانو خپلې مرستې کمې کړې، ځکه د دفاعي بودجو پر زیاتوالي یې تمرکز کړی دی.

د راپورونو له مخې؛ دغه ښار د اوکراین له پولې شاوخوا ۲۹۰ کیلومتره او د زاپوریژیا له کنټرول لاندې سیمو شاوخوا ۴۵۰ کیلومتره لرې پروت دی. ورته مهال د روسیې لویدیځ ټولا ایالت کې د بالیستیک توغندیو د احتمالي برید په اړه د خطر زنګونه کړنګېدلي دي.

د روسیې دفاع وزارت وروسته ادعا وکړه، چې د ډسمبر په ۲۸مې او ۲۹مې یې ۸۹ اوکرایني بې‌پیلوټه الوتکې نسکورې کړې دي؛ خو دغه ادعاوې په خپلواکه توګه نه‌دي تایید شوې او اوکراین هم لا په دې اړه څه نه‌دي ویلي.

شنونکي وايي، اوکراین په دوامداره توګه د روسيې پوځي اهداف په نښه کوي؛ ترڅو د مسکو د جګړې وړتیا کمه کړي. دا په داسې حال کې ده، چې پر اوکراین د روسیې بریدونه لاهم دوام لري.

د واشنګټن پوسټ دغه راپور د سپوږمکۍ پر مټ اخیستل شویو انځورونو، د کارپوهانو څرګندونو او رسمي اسنادو پر بنسټ جوړ شوی او ویل شوي، چې دغه بدلونونو د بیجېنګ هڅې ګړندۍ کړې؛ ترڅو د هر برید پر وړاندې د چټک غبرګون وړتیا زیاته کړي او د اټومي شخړې د ګواښ کچه د پام وړ لوړه کړي.

راپور زیاتوي: «په دغه جوړښتونو کې د هغو پټو مرکزونو پراخې شوې ودانۍ هم شاملې دي، چې د اټومي توغندیو د مرکزي برخو د ډیزاین او تولید مسوولیت په غاړه لري لري. دارنګه د هغو کارخونو پراختیا چې اټومي چاودېدونکي توکي تولیدوي هم د دغه جوړښتونو برخه دي.»

شنونکي وایي: «دا ناشونې ده، چې چین به په نږدې راتلونکي کې د امریکا له اټومي وسلو سره چې اټکل کېږي شاوخوا ۳۷۰۰ سرګلولې لري، مقابله وکړي. خو پراخ بدلونونه چې چین په خپلو ټولو اټومي پروګرامونو کې راوستي، دا ښيي چې د چین پوځ د هر اړخیزه وسله‌والې سیالۍ لپاره چمتووالی نیسي».

هه‌نګاو د یکشنبې په ورځ (د مرغومي ۷مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، په روان کال کې وروستی کس نن د بسم‌الله تاجک په نوم د عمدي قتل په تړاو په بندر عباس مرکزي بندخونه کې اعدام شوی دی.

د ایران د بشري حقونو دغه سازمان زیاته کړې: د هه‌نګاو بشري حقونو سازمان د ثبت مرکز د معلوماتو له‌مخې، د ۲۰۲۵ کال له پيل څخه تر اوسه ۸۵ افغانان د ایران په بېلابېلو بندخونو کې اعدام شوي دي».

د ایران حکومتي سرچینې او همداراز قضایه قوه ډېری وخت د دغه ډول پېښو په تړاو راپور نه‌ورکوي او په دې تړاو یې هم څه نه‌دي ویلي.

که څه هم د دغو اعدام شویو افغانانو د جرمونو په تړاو په بشپړ ډول وضاحت نه‌دی ورکړل شوی، خو ایراني چارواکو تر دې مخکې د دغه ډول کسانو جرمونه امنیت ضد کړنې، وژنې او د نشه‌يي توکو په کاروبار کې لاس لرل په ګوته کړي دي.

د چارو ځینې شنونکي وايي، مستبد حکومتونه د خپلې بقا لپاره دغه ډول چارو ته مخه کوي او په وینا یې په ایران کې په دغه ډول پېښو کې هېڅ ډول روڼتیا نشته او بندیان په ځانګړې توګه پر اعدام محکوم کسان د وکیل نیولو حق هم نه‌لري.

سره له دې چې په دې وروستیو کې له ایران څخه د بندي افغانانو د لېږدونې بهیر پیل شوی، خو لا هم یو شمېر افغانان چې کره شمېر یې روښانه نه‌دی د ایران په زندانونو کې شپې او ورځې تېروي او ځینې یې پر اعدام هم محکوم شوي دي.

د چارو د شنونکو په وینا، طالبان باید په ایران کې د بندي افغانانو پوښتنه وکړي او د حقوقي قضایاو بهیر یې له نږدې وڅاري او همداراز د رالېږدونې بهیر یې چټک کړي، خو دا لا هم روښانه نه ده چې ایران به پر اعدام محکوم افغانان طالبانو ته وسپاري او که نه؟

د یادونې وړ ده، چې د ایران د بشري حقونو سازمان تر دې مخکې ویلي و، چې یوازې په ۲۰۲۴ کال کې په ایران کې ۸۰ افغان بندیان اعدام شوي او دغې چارې بیا د نړۍوالو بشري حقونو د سازمانونو تُند غبرګونونه راپارولي و.