ښځې؛ پر پوښښ، تګراتګ او خدماتو محدودیتونه
په ۲۰۲۵ کال کې تر ټولو ډېر محدودیتونه پر ښځو لګول شوي دي. طالبانو واک ته له رسېدو وروسته کرار کرار د ښځو پر وړاندې ځپونکی او تبعیضي چلند پیل کړ. دغې ډلې نهیوازې د ژمنې پر خلاف د نجونو او ښځو پر مخ ښوونځي پرانهنېستل، بلکې خدماتو ته یې لاسرسی هم محدود او د حجاب پر مراعتولو مشروط کړ.
طالبانو چې نجونو ته زدهکړې تر شپږم ټولګي محدود کړي، نور ښوونیز بنسټونه لکه کورسونه یې هم د نجونو پر مخ وتړل، څو نجونې له رسمي زدهکړو په بشپړ ډول بېبرخې شي. له دې سره سم، یو شمېر کورنیو د خپلو لوڼو د زدهکړو د دوام لپاره کډوالۍ او ځينو نورو بیا انلاین زدهکړو ته مخه کړه.
په دې کال کې د هرات په دولتي او نورو خدماتي بنسټونو کې له چادرۍ پرته ښځې منع شوې. د یوناما د راپور لهمخې، د ۲۰۲۵ کال په جون کې د ارزګان په مرکز ترینکوټ ښار کې یو شمېر هغه ښځې چې حجاب یې درلود، خو چادري یې نهوه پر سر کړې د طالبانو د محتسبینو له لوري ونیول شوې.
د کابل یو شمېر اوسېدونکو هم د زمري په ۶مه د طالبانو د امربالمعروف او نهې عن المنکر ادارې د کارکوونکو له لوري د یوې ډلې نجونو له نیولو خبر ورکړ. سرچینو وویل، طالبانو د کابل ښار په دولسمه ناحیه کې هم یو شمېر نجونې تر نیولو وروسته حوزې ته ولېږدولې. طالبانو په دې لړ کې یو شمېر نجونې وهلې ټکولې هم دي.
د امربالمعروف او نهې عن المنکر اداره د طالبانو د اوامرو د عملي کولو اصلي بنسټ دی او وزیر یې هم هبتالله اخوندزاده ته له نږدې کسانو دی.
د یوناما د راپور پر بنسټ، د طالبانو دغې ادارې کلینیکونو، هټیو، دولتي ادارو او ټکسي چلوونکو ته سپارښتنه کړې، هغو ښخو ته خدمات وړاندې نهکړي چې محرم ورسره نهوي.
رسنۍ؛ د یو اړخیز رسمي غږ پر لوري
په ۲۰۲۵ کال کې یو بل له مهمو محدودیتونو د ټلوېزیون، راډيو او چاپي رسنیو کنټرول او په شدت سانسورول و. طالبانو په دې کال کې هڅه کړې د تېر پر تله د رسنیو د فعالیتونو لپاره سخت او الزامي چوکاټ رامنځته کړي. دې چوکاټ په افغانستان کې نقد، خپلواک تحلیلونه او ازادې خبرې په شدت سره محدودې کړې.
طالبانو د ۲۰۲۵ کال په لړ کې څو ځلي رسنۍ د سیاسي او اقتصادي پروګرامونه له تولید او خپرولو منع کړل او هغو یې اړ کړل چې په دې برخه کې یوازې د دوی له ویاندویانو سره خبرې کولی شي. په دې سپارښتنو کې د رسنیو د مېلمنو غوراوی کنټرول شو او ورسره یې لیدلوری هم وټاکه.
دغې ډلې د خبریالانو نیولو ته دوام ورکړ او تراوسه هم لږ تر لږه ۵ خبریالان له دوی سره بندیان دي. له دې سره سره د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت داسې ښيي، چې د دغو خبریالانو نیونه د دوی له مسلک سره هېڅ تړاو نهلري.
له دې سره سم، طالب چارواکو خبرداری ورکړی، هغه رسنۍ چې «له ټاکل شویو اصولو» سرغړونه وکړي، نو فعالیتونه به یې ودرول شي او یا هم جوازونه به یې لغوه شي. دغه ګواښونه په عمل کې پر رسنیو او خبریالانو د دایمي فشار پر وسیلو بدل شوي، څو پهخپله سانسور ته غاړه کېږدي.
طالبان له دې سربېره خپلواکې رسنۍ د خپلې ادارې د لیدلورو او تبلیغاتو لپاره کاروي.
د ۲۰۲۵ کال په لومړیو کې په ځينو ولایتونو کې د ساهکښو موجوداتو د تصویرونو خپراوی منع شو، خو کرار کرار دغه بهیر پراخ شو. د افغانستان د خبریالانو مرکز د راپور لهمخې، دغه ممنوعیت په تدریجي توګه په ۲۳ ولایتونو کې عملي شوی دی.
د طالبانو د دغو پالیسیو د عملي کېدو په پایله کې یو شمېر سیمهییزې ټلوېزیوني شبکې تعطیل شوې او یا هم له ناچارۍ یې خپل نشرات له ټلوېزیون څخه راډيو ته واړول او همداراز خبریالان هم د ډېریو عمومي تصویرونو له خپرولو محروم شول.
د افغانستان د خبریالانو مرکز په وینا، په دې کال کې ۵ رسنۍ هم د طالبانو له سپارښتنې د سرغړونې په تور تعطیل شول. له دې سربېره دغه مرکز د رسنیو او خبریالانو د حقونو د نقضېدو ۲۰۵ موارده هم ثبت کړې دي.
کتابونه او نشرات؛ ممنوعه نوملړ
په افغانستان کې کتابونه او د چاپونې چارې هم په ۲۰۲۵ کال کې له تازه محدودیتونو سره مخ شول. طالبانو د «نامطلوبو کتابونو» د نوملړ په جوړولو سره د هغو د راټولولو او همداراز له چاپ چارو د مخنیوي بهیر لاپسې تشدید کړ.
په ځينو راپورونو کې راغلي، چې له ګڼو نندارتونونو لسګونه ممنوعه کتابونه راټول او په ځینو کتابتونونو کې د سلګونه «ممنوعه» کتابونو له موجودیت څخه خبر ورکړی دی. د طالبانو دغه سیاست د دې لامل شو، چې کتاب پلورونکي او خپرندویې ټولنې په ډېر احتیاط سره فعالیت وکړي او ورسره جوخت لوستونکي د ادبي، تاریخي او ټولنیز اثار له لوستلو محروم شول.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت په دې کال کې د هغو ۴۲۶ کتابونو نوملړ خپور کړ، چې چاپ، خپراوی او پلور یې منع شوي دي. ډېری دغه کتابونه د داخلي او ځينې یې هم د ایراني خپرندویو ټولنو له لوري چاپ شوي دي.
د دغه وزارت د نشراتو مرستیال حیاتالله مهاجر فراهي د لسګونو کتابونو له چاپېدو او خپراوي دفاع کړې او ویلي یې دي، چې د ځينو کتابونو ممنوعیت په ډېریو هېوادونو کې «یوه عادي چاره» ده. هغه زیاته کړې، طالبانو د «یوه واحد ملت» د جوړولو لپاره د ځينو کتابونو چاپ او خپراوی منع کړی دی.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت یو بل مسوول عبدالحق حماد بیا ویلي، هغو کتابونو ته چې «اسلامي او افغاني ارزښت» ونهلري او د «پالیسیو مخالف» وي، د چاپېدو اجازه نهورکول کېږي.
طالبانو د دغه ډول کتابونو د ارزونې لپاره یو ۱۳ کسیز کمېسیون هم جوړ کړی دی.
انټرنېټ او اړیکې؛ د اطلاعاتو د جریان کنټرول
طالبانو د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر میاشت کې د دوو ورځو لپاره په ټول افغانستان کې د انټرنېټ او موبایل خدمات پرې کړل. د طالبانو لهمنځه سرچینو ویلي و، چې دغه پرېکړه د هبتالله اخوندزاده په امر شوې ده.
په افغانستان کې د انټرنېټ او موبایل خدماتو پرېکون ګڼ داخلي او خارجي تُند غبرګونونه راوپارول او طالبان هم اړ شول، چې په دې برخه کې شاتګ وکړي، خو دغې ډلې فېسبوک، انېسټاګرام، ټيکټاک، سنپچټ او څو نورې ټولینزې شبکې فلتر کړې او دمګړی په افغانستان کې د یادو شبکو کاروونکي له ويپياېن څخه استفاده کوي.
کلتور او موسیقي؛ پر محفلونو او ټولنیزو مراسمو محدودیتونه
په افغانستان کې د کلتور او هنر برخې هم د طالبانو له محدودیتونو خوندي پاتې نهشول. طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې د ودونو هوټلونو مالکانو او د ټولنیزو محفلونو سمبالوونکو ته خبرداری ورکړ، چې د موسیقۍ له خپراوي ډډه وکړي. په ځينو مواردو کې له سړغړوونکو سره د نېغ په نېغ چلند، د موسیقۍ وسایلو د تخریب او د ښکېلو کسانو د نیولو خبرونه هم خپاره شوي دي.
طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې د مشاعرو لپاره یوه «کړنلاره» وضع کړه او په هغې کې د شعرونو پر محتوا محدودیتونه ولګول؛ لکه پر عاشقانه او هغو مسایلو چې دوی یې د «شریعت خلاف» او یا هم د «پالیسۍ خلاف» بولي.
په کابل کې د طالبانو ښاروال د تېرکال په وروستۍ میاشت کې د اریانا سینما ودانۍ ړنګه کړه او په وینا یې پر ځای به یې یو سوداګریز مارکېټ جوړ شي.
د طالبانو د امربالمعروف محتسبینو د ننګرهار په مرکز کې د موسیقۍ ۸۶ وسایلو ته اور ورته کړ. طالبانو له دغې چارې موخه د «ټولنې اصلاح» او له «ناوړه اعمالو مخنیوی» بللی دی.
نور محدودیتونه
دغه راپور په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو د ټولو لګول شویو محدودیتونو ښکارندويي نهکوي. دغې ډلې ویلي، د شطرنج لوبه هم د «شرعي ملاحظاتو» له امله تعلیق شوې ده.
افغانستان انټرنشنل راپور ورکړ، چې په کندهار کې د طالبانو محتسبینو لږ تر لږه ۱۵ کسان د «سر او صورت د اصلاح» له امله نیولي او ورسره جوخت یې څه باندې ۴۰ سلمانۍ یې هم بندې کړې دي.
په دې کال کې د طالبانو د مشر له لوري هم یو شمېر قوانین په رسمي جریده کې چاپ شوي او لهمخې یې، د اختريو او نوروزي وړل، خوړې او د نکریزو شپې مراسم هم منع شوي دي.
