ایرانی چارواکی: دوغارون د ایران–افغانستان د سوداګرۍ پراختیا لپاره ستر اقتصادي فرصت دی

د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ له دې ډلې د نيمروز د ورېښمو پله له لارې ۲۳ کورنۍ، د هرات د اسلام‌کلا له لارې ۷ کورنۍ، د کندهار د سپين بولدک له لارې ۳۴ کورنۍ او د ننګرهار د تورخم له لارې ۱۸۷ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي.

د دغه کمېسیون د معلوماتو پر بنسټ؛ راستنو شویو کورنیو سره بېړنۍ مرستې شوې او خپلو ولایتونو ته هم لېږدل شوې دي. په دې ورستیو کې په ګاونډیو هېوادونو کې د افغان کډوالو وضعیت خورا سخت شوی دی. په ایران او پاکستان کې د افغانانو پر وړاندې د جبري اېستنې لړۍ هم چټکه شوې ده.

تازه پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې له دغه هېواده د بې‌اسناده افغان کډوالو د ستنولو لړۍ لاهم دوام لري. د راپور له مخې؛ په دې لړ کې یوازې له خیبرپښتونخوا ۶۸۲زره او ۱۴۱ افغان کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

د راپور له مخې؛ تر دې دمه له پاکستان نه ۲۱۶زره او ۶۳۴ د پي او ار کارت لرونکي بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي. په راپور کې راغلي، چې یوازې پرون ۳۷۵ افغانان د تورخم له لارې په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.

له بل پلوه د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت خبر ورکړی، چې په تېرې لېندۍ میاشت کې له ایران، ترکیې او پاکستان نه ۲۴۱زره او ۷۸۰ کډوال افغانستان ته ستانه شوي دي.

د دغه وزارت له‌خوا په درېیو جلا خپرو شویو خبرپاڼو کې راغلي، چې له دې ډلې له ایران نه ۱۰۶زره او ۴۰۳ کډوال، له ترکیې ۱۶۸۸ او له پاکستان نه ۱۳۳زره او ۶۸۹ کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

دغه شمېرې داسې مهال خپرېږي، چې په پاکستان او ایران کې د افغان کډوالو وضعیت د اندېښنې وړ دی. راپورونه ښيي، چې د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې د پولیسو د عملیاتو په لړ کې افغان کډوال د پلټنو، نیولو او جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي.

د راپورونو له مخې؛ سهیل امیري چې د برېتانیا د ساوت‌همپټن ښار اوسېدونکی دی، د روان کال د تلې میاشتې په لومړۍ او د لېندۍ میاشتې په ۴مه نېټه یې پر دوو ښځو جنسي تېری کړی دی. نوموړي پر درېیمې ښځې د جنسي تېري د تور منل رد کړي دي.

د ساوت‌همپټن د محکمې قاضي نیکولاس رولنډ ویلي، چې د سزا د اعلان لپاره به د محکمې بله ناسته (د سلواغې په ۱۷مه) نېټه ترسره شي. قاضي تورن ته ویلي، چې باید د بند سزا ته چمتو اوسي.

سهیل امیري دارنګه په برېتانیا کې د ناقانونه حضور په تور هم تورن و او محکمې ته یې منلې، چې دغه هېواد ته له داخلېدو وروسته له برېتانیا نه‌دی وتلی. که څه هم د قضیې په اړه ډېر جزییات نه‌دي خپاره شوي؛ خو د برېتانوي رسنیو د راپورونو له مخې، امیري د لېندۍ میاشتې د څلورمې نېټې په شپه هڅه کړې وه، یوه ښځه چې په سړک روانه وه؛ په زور ښکل کړي. یاده ښځه وتوانېده، چې ځان وژغوري او پېښه پولیسو ته راپور کړي.

راپورونه زیاتوي، نوموړی پر دې هم تورن دی چې دوو نورو ښځو ته ورنږدې شوی او د هغوی په اړه یې نامناسبې جنسي خبرې کړې دي.

دغه پېښه (د وري په ۲۸مه) په برلین کې د نوموړې مېرمنې په اپارتمان کې شوې ده. د محکمې د معلوماتو له مخې؛ دغه مېرمن له خپل مېړه څخه په جلا اپارتمان کې اوسېده.

د محکمې د موندنو له مخې؛ تورن له یوې شخړې وروسته خپله مېرمن پنځه ځلې په چړو وهلې ده. محکمې ویلي، چې د پېښې پر مهال د یادې جوړې څلور ماشومان وېده وو؛ خو له پېښې وروسته یې هڅه کوله، چې خپله مور وژغوري، خو تورن له کوم غبرګون پرته دغه شېبه له ورایه لیدله.

د محکمې په وینا؛ هغه خپل اته کلن زوی ته ویلي و، چې «هغه ته به یوه نوې مور راولي». د قضايي پلاوي مشر ویلي، چې تورن دا کار د غوسې له امله او خپلې مېرمنې ته د «سزا ورکولو» په موخه کړی؛ هغه په دې باور و، چې یو نارینه د دې حق لري چې خپلې مېرمنې ته سزا ورکړي او ان هغه ووژني.
یادې جوړې په ۱۳۸۲کال کې په افغانستان کې واده وکړ او په ۱۳۹۴کال کې جرمني ته له کډوالۍ وروسته د دوی ګډ ژوند له تاوتریخوالي ډک شو. د جرمني رسنیو د راپورونو له مخې؛ تورن خپله ښځه کنټرولوله او پر هغې یې محدودیتونه لګول.
د یونګه فرایهایت اونیزې په یوه مفصل راپور کې لیکلي، دغه کس ان خپلې مېرمنې ته اجازه نه ورکوله چې د جرمني ژبې کورسونو ته ولاړه شي. یادې اونیزې لیکلي، چې دغه افغان د ۲۰۲۴کال په وروستیو کې له خپلې مېرمنې طلاق واخیست؛ ترڅو له یوې بلې ښځې سره واده وکړي، خو دغه هڅې یې ناکامې شوې.
د تورن زوی ویلي، پلار یې له مور څخه غوښتي و چې پولیسو ته دې شکایت نه‌کوي؛ خو مور یې دغه غوښتنه رد کړه او د پلار تاوتریخوالی یې لا زیات شو.

د راپورونو له‌مخې، په بدخشان او تخار ولایتونو کې د سرو زرو پر کانونو د ځايي اوسېدونکو او طالبانو تر منځ په نښتو کې د طالبانو په ګډون یو شمېر ځايي اوسېدونکو ته مرګ‌ژوبله اوښتې ده.

سرچینو همدارنګه ویلي، چې خلک د چاپېریالي زیانونو او د شرکتونو د بې بریده کېندنو له امله د اوبو د بندېدو او همداراز د یادو کانونو په بدل کې د ژوند هېڅ ډول اسانتیاوو د نه‌ برابرېدو له امله په اعتراض کې راوتلي دي.

د جمهوري نظام پر مهال پخوانی لوی څارنوال محمد فرید حمیدي د سې‌شنبې په سهار وختي (د مرغومي ۱۶مه) په خپله اېکس‌پاڼه ویلي، د هېواد د کانونو او طبیعي سرچینو وروستی ۴۵ کلن تاریخ له اور، وینو، بهرنیو لاسوهنو، د جګړې د مافیا او ترهګرۍ د راټوکېدو او ځواکمنېدو، فساد، زور واکۍ او بې‌عدالتۍ سره مل و.

محمد فرید حمیدي په چاه‌اب او شهر بزرګ ولسوالیو او نورو ځایونو کې د حاکمې ډلې په ملاتړ د کانونو د مافیا له لوري د ځینو ځايي اوسېدونکو وژنه «د خونړي روایت» بله پیلامه بللې ده.

د حمیدي په وینا، په دې وروستیو څلورو کلونو کې (د طالبانو له بیا ځلي واکمنېدو وروسته) دغه مصیبت څو برابره پراخ شوی دی.

حمیدي ویلي: «د سرو زرو بوی، ځلا او د نړۍوالې بیې لوړېدو د قدرت تږي حاکمان د سرو زرو او مفتو شتمنیو پر لېونتوب اخته کړي دي».

پر طالبانو دا تور دی، چې په غېر معیاري ډول د کانونو پر را اېستنې بوخت دي او په دې سره د کاني سرچینو ډېره برخه ضایع کېږي.

پخوانی لوی څارنوال هم د کانونو بې بریده چور، ناقانونه او د نړۍوالو معیارونو خلاف را اېستنې د سالم چاپېریال د له‌منځه تلو، د طبیعت د نه‌جبرانېدونکي تخریب، د بې‌ثباتۍ، پر ځايي خلکو ظلم او د هغو د حقونو تر پښو لاندې کېدو لامل شوي دي.

د نوموړي په باور، د نړۍوالو معیارونو او د عدالت پر بنسټ اصولو له‌مخې، د کانونو د را اېستنې چارې د سیمې د اوسېدونکو په سلا مشورو، د چاپېریال ساتنې د متخصصینو، طبیعت پوهنې او شفافیت او عدالت ته په پام باید پیل شي.

د یادونې وړ ده، چې طالبان بیا ځلي واک ته له رسېدو وروسته د هېواد یو شمېر کانونه داخلي او خارجي شرکتونو ته په واک کې ورکړي او ترې ترلاسه کېدونکې عواید پرته له دې چې یوه برخه یې د کانونو په شاوخوا سیمو کې د اوسېدونکو د هوساینې لپاره ولګول شي، مخامخ د دوی خزانې ته ځي. طالبانو هم په وار وار ویلي، چې د حاکمیت د لګښتونو ډېره برخه له کاني سرچینو برابرېږي.