ایران د طالبانو چارواکي او د دې ډلې مهم مخالف مشران د علي خامنهیي د جنازې په مراسمو کې د ګډون لپاره تهران ته بللي دي. افغانستان په تېرو نږدې پنځو کلونو کې د ایران د بهرني سیاست له تر ټولو پېچلو قضیو باندې بدل شوی.
له یوې خوا، تهران د افغانستان له واکمنې ادارې سره نږدې امنیتي، اقتصادي او سرحدي اړیکې لري او له بلې خوا، د طالبانو د مخالفو جبهو سره هم اړیکې ساتي او لا هم د طالبانو د یو شمېر مخالفو مشرانو سیاسي کوربه او ملاتړی بلل کېږي.
دا سیاست چې له رقیبو لوبغاړو سره د هممهاله اړیکو د کانالونو پر ساتلو ولاړ دی، د ایران د اسلامي جمهوریت د پخواني مشر علي خامنهیي د جنازې په مراسمو کې په کمساري ډول څرګند شو. په داسې حال کې چې د طالبانو لوړپوړي چارواکي په مراسمو کې حاضر وو، د مخالفو جریانونو مشهورو مشرانو هم پکې ګډون وکړ.
د طالبانو او مخالفانو هممهاله حضور په ښه توګه ښيي چې تهران لا هم هڅه کوي د افغانستان د واک له ټولو اړخونو سره خپلې اړیکې وساتي.
علي خامنهیي د ۱۴۰۴ کال د کب په نهمه د امریکا او اسراییل د ګډو بریدونو په لومړۍ څپه کې ووژل شو. د هغه د رسمي مخهښې او جنازې مراسم د ۱۴۰۵ کال د چنګاښ په ۱۳مه په تهران کې پیل شول او ټاکل شوې ده د چنګاښ تر ۱۸مې پورې په تهران، قم او مشهد کې دوام وکړي.
د ایران دا مراسم یوازې د ماتم تر دودیزو مراسمو محدود نه کړل، بلکې هغه یې د خپل سیمهییز نفوذ، د متحدانو د شبکې او بهرنیو اړیکو د نندارې پر یوه ډګر بدل کړل.
په همدې چوکاټ کې، د طالبانو او د دې ډلې د مخالفانو هممهاله بلنه تر دې ډېره چې یو تشریفاتي اقدام وي، هغه ستراتیژي منعکسوي چې ایران په تېرو کلونو کې د افغانستان په اړه تعقیب کړې ده.
طالبان؛ په کابل کې د تهران واکمن شریکان
د طالبانو ادارې د خامنهيي د جنازې په مراسمو کې د ګډون لپاره یو لوړپوړی پلاوی تهران ته واستاوه. د دې پلاوي مشري د رییس الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر او د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي کوي. د ایران ولسمشر هم د طالبانو له دغه پلاوي سره وکتل.
د ایران اسلامي جمهوریت تر دې مخکې د طالبانو رییس الوزرا ملا حسن اخند ته په دغو مراسمو کې د ګډون بلنه ورکړې وه. په همدې تړاو، په کابل کې د ایران سفیر عليرضا بیکدلي د علي خامنهیي د جنازې او خاورو ته د سپارلو په مراسمو کې د ګډون رسمي بلنلیک د ریاست الوزرا د چارو ادارې رییس ملا عبدالواسع ته سپارلی و.
د ملا عبدالغني برادر ټاکل ځانګړی اهمیت لري. هغه نه یوازې د طالبانو د رهبرۍ د اصلي کړۍ له غړو شمېرل کېږي، بلکې د دوحې د هوکړې له معمارانو او په نړیوال ډګر کې د دې ډلې له تر ټولو پېژندل شویو سیاسي څېرو څخه هم دی. د طالبانو د ډېرو دودیزو مشرانو برعکس، برادر په وروستیو کلونو کې د دې ډلې د بهرنیو اړیکو په مدیریت کې مرکزي رول لوبولی دی.
طالبان د ایران اسلامي جمهوریت سره اړیکو ته اهمیت ورکوي؛ له همدې امله یې په لوړ کچه په مراسمو کې ګډون وکړ. خو د تهران له خوا د مخالفانو هرکلی د «افغانستان د استازو» په توګه ښايي د طالبانو خوښ نه شي. د ایران اسلامي جمهوریت رسنیو احمد مسعود او محمد محقق د «افغانستان استازي» بللي دي. دا په داسې حال کې ده چې طالبان ځان د افغانستان د دولت او خلکو استازی بولي؛ له همدې امله، د هغوی لپاره د منلو نه ده چې ګاونډي هېوادونه د طالبانو له مخالفانو د افغانستان د استازو په توګه تود هرکلی او مېلمهپالنه وکړي.
د طالبانو مخالفان؛ هغه چینل چې تهران نه دی تړلی
له بلې خوا، د افغانستان د ملي مقاومت جبهې مشر احمد مسعود او د وحدت ګوند مشر محمد محقق هم تهران ته تللي وو او د ایران د اسلامي جمهوریت پخواني مشر علي خامنهیي ته یې درناوی وړاندې کړ.
د ایران دولتي رسنیو د دغو دوو څېرو حضور ته په پراخه کچه پوښښ ورکړ. ان د هغوی ګډون د طالبانو د پلاوي په پرتله ډېر انعکاس وموند.
احمد مسعود او محمد محقق په تېرو کلونو کې څو ځله ایران ته سفر کړی او د ایران اسلامي جمهوریت له لوړپوړو چارواکو سره یې د افغانستان د تحولاتو په اړه خبرې کړې دي. دواړو په خپلو علني دریځونو کې د ایران اسلامي جمهوریت له سیمهییزو سیاستونو، په ځانګړي ډول د امریکا او اسراییل پر وړاندې له تګلارې، ملاتړ هم کړی دی.
له دې سره سره، د دواړو لورو د ګډون څرنګوالي توپیر درلود. طالبان د افغانستان د واکمنې ادارې په توګه په مراسمو کې حاضر شول، خو د هغوی مخالف مشران د سیاسي شخصیتونو په توګه، نه د کوم دولت یا رسمي جوړښت د استازو په توګه، تهران ته تللي. سره له دې، د ایران اسلامي جمهوریت دواړو پلاوو ته ورته تشریفات برابر کړي وو.
ځینو سرچینو همدارنګه د پخواني حکومت د یو شمېر چارواکو او د ځینو خپلواکو سیاسي څېرو د ګډون خبر ورکړی دی. دا چاره ښيي چې تهران لا هم د افغانستان له بېلابېلو اغېزناکو سیاسي څېرو او مشرانو سره اړیکې لري.
ایا تهران یو ځل بیا د منځګړیتوب هڅه کوي؟
د طالبانو او د هغوی د مخالفانو هممهاله حضور یو ځل بیا دا اټکلونه زیات کړي چې ښايي د دواړو لورو ترمنځ پټې لیدنې هم شوې وي.
ایران تر دې مخکې هم هڅه کړې وه چې د طالبانو او مخالفانو ترمنځ د مستقیمو خبرو زمینه برابره کړي. د دې تر ټولو مهمه بېلګه په تهران کې د احمد مسعود او امیرخان متقي لیدنه وه. که څه هم دغه لیدنه کومې سیاسي هوکړې ته ونه رسېده، خو دا یې وښودله چې د ایران اسلامي جمهوریت غواړي د افغانستان په کړکېچ کې د منځګړي رول ولوبوي.
دا ځل هم ځینو سرچینو ویلي، لومړنی پلان دا و چې لیدنه له ملا حسن اخوند سره ترسره شي، خو د هغه د سفر له لغوه کېدو وروسته، لا هم څرګنده نه ده چې ایا د احمد مسعود او ملا عبدالغني برادر ترمنځ کومه لیدنه شوې ده که نه.
که دا ډول لیدنه ترسره شوې وي، نو له سیاسي پلوه به د پخوانیو لیدنو په پرتله ډېر اهمیت ولري؛ ځکه ملا عبدالغني برادر د طالبانو د واکمن جوړښت له اصلي پرېکړه کوونکو څخه ګڼل کېږي.
خو له دې سره سره، د خبرو خنډونه لا هم پر خپل ځای پاتې دي. طالبان باور لري چې په افغانستان کې د جګړې قضیه تړل شوې او مخالفان باید له اعلان شوې عمومي عفوې څخه په ګټې اخیستنې هېواد ته ستانه شي او د «اسلامي نظام» تر چتر لاندې ژوند وکړي.
خو، د طالبانو مخالفان وايي چې طالبان د واک په رښتینې معنا وېشلو ته چمتو نه دي او خبرې یوازې د کورني او نړیوال مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره د یوې وسیلې په توګه کاروي.
همدا بنسټیز اختلاف د دې لامل شوی چې د ایران د منځګړیتوب هڅې تر اوسه کومې څرګندې پایلې ته ونه رسېږي.
د فاطمیون سیاسي حضور
د دغو مراسمو یو بل د پام وړ اړخ د فاطمیون لښکر د غړو منظم حضور و.
د ایران رسنیو د دې ډلې د غړو ګڼ انځورونه خپاره کړل. فاطمیون هغه ډله ده چې د افغانستان له کډوالو جوړه شوې او د سپاه پاسداران د قدس ځواک په تنظیم سره د سوریې د جګړې پر مهال رامنځته شوه. د دې ډلې غړو د کلونو لپاره د ایران اسلامي جمهوریت د ملاتړو ځواکونو ترڅنګ جګړه کړې ده.
د فاطمیون د حضور ښکاره حضور دا پیغام لېږدوي چې د تهران او طالبانو د اړیکو پراختیا په دې مانا نه ده چې ایران په افغانستان کې له خپلو ټولو امنیتي او پوځي اهرمونو لاس اخلي.
هممهاله، ایران د دغو مراسمو د ګډون لپاره ۲۵۰۰ افغان مېلمنو ته ویزې صادرې کړې دي.
سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وايي، ایران د علي خامنهیي د جنازې مراسمو ته د بلل شویو افغانانو پاسپورټونه د اسلامقلعه او دوغارون په سرحد کې اخلي او افغانستان ته د هغوی له بېرته ستنېدو وروسته یې بیا سپاري. د سرچینو په وینا، د دې اقدام موخه دا ده چې ډاډ ترلاسه شي دغه کسان بېرته افغانستان ته ستنېږي.
شاوخوا ۲۵۰۰ کسانو ته د ویزو ورکول ښيي چې ایران لا هم په افغانستان کې پر خپلو مذهبي، فرهنګي او ټولنیزو شبکو پانګونه دوامداره ساتلې ده.
د ایران تګلاره؛ له ټولو سره اړیکې، خو پر هېچا تکیه نه
د طالبانو، د مقاومت د مشرانو، د پخواني حکومت د سیاستوالو او مذهبي شبکو هممهاله کوربتوب د افغانستان په اړه د ایران د تګلارې روښانه انځور وړاندې کوي.
د ایران اوسنی سیاست پر دې ولاړ دی چې د ټولو اغېزناکو جریانونو سره اړیکې وساتي، پرته له دې چې هغه جریان په حکومت کې وي که له حکومته بهر.
ایران اوس د طالبانو له مهمو اقتصادي شریکانو څخه دی. دوه اړخیزه سوداګري، د سون توکو او برېښنا صادرات، سرحدي همکارۍ او دوامدارې سیاسي سلا مشورې د دواړو لورو اړیکې داسې کچې ته رسولې چې پرېکون یې د هېڅ یوه لوري لپاره اسانه نه دی.
په عین حال کې، تهران له احمد مسعود، محمد محقق، اسماعیل خان، عبدالرب رسول سیاف او یو شمېر نورو طالب ضد مشرانو سره خپلې اړیکې هم ساتلې دي. دا اړیکې، د ایران د نفوذ د ساتلو ترڅنګ، له پاکستان سره په سیمهییزه سیالۍ کې هم ورته اهمیت لري.
د طالبانو او اسلام اباد ترمنځ د اختلافونو له زیاتېدو وروسته، پاکستان هڅه کړې چې د طالبانو له ځینو مخالفو ډلو سره اړیکې نږدې کړي. خو ایران هم هڅه کړې چې د طالبانو مخالفان د پاکستان لوري ته له ورنږدې کېدو راوګرځوي او د دغو جریانونو ترمنځ د خپل دودیز نفوذ له کمېدو مخه ونیسي.
د تهران له نظره، د افغانستان له ټولو اغېزناکو لوبغاړو سره د اړیکو ساتل یوازې یو ډیپلوماتیک انتخاب نه دی، بلکې د دغه هېواد د ملي امنیت د ستراتیژۍ یوه برخه ده.
دا تګلاره ایران ته دا زمینه برابروي چې په کابل کې د واک د توازن له هر ډول بدلون سره سره، خپل د نفوذ کانالونه وساتي، د اړتیا په وخت کې د منځګړي رول ولوبوي او د خپلو سیمهییزو سیالانو د نفوذ د پراخېدو مخه ونیسي.
د علي خامنهیي د جنازې مراسم یوازې یو مذهبي مراسم نه وو، بلکې د همدې تګلارې د ښودلو پر یوه ډګر بدل شول. هغه تګلاره چې د افغانستان له سیالو لورو سره د هممهاله اړیکو پر ساتلو ولاړه ده او ښيي چې د ایران اسلامي جمهوریت نه غواړي په افغانستان کې خپل راتلونکی یوازې له یوه سیاسي جریان سره وتړي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
