د یونیسف کلني راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې په افغانستان کې د پوهنې سیستم له سختو او بېمخینې ننګونو سره مخ و. د دغه راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې نږدې ۴میلیونه ماشومان له ښوونځيوبې برخې وو او شاوخوا ۲،۲ میلیونه نجونې له تعلیمي نظامه په بشپړ ډول اېستل شوې دي.
د یونیسف د تازه راپور موندنې ښيي چې که څه هم په تېرو دوو لسیزو کې د زدهکړو لاسرسی پراخ شوی و، خو له ۲۰۲۱ کال وروسته سیاسي بدلونونو، محدودوونکو پالیسیو، دوامدارو بشري بحرانونو او کمې مالي پانګونې د دې پرمختګ ډېره برخه بېرته له منځه وړې ده.
د رپوټ پر بنست، پایله دا ده چې میلیونونه ماشومان، په ځانګړي ډول نجونې له زدهکړو بېبرخې پاتې دي او د زدهکړې کیفیت په جدي ډول ټیټ شوی دی.
د دغه راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې نږدې ۴میلیونه ماشومان له ښوونځيوبې برخې و. د یونیسف د معلوماتو له مخې، نجونې تر ټولو ډېرې اغېزمنې شوې دي؛ له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو بندیز د دې لامل شوی چې شاوخوا ۲،۲ میلیونه نجونې له تعلیمي نظامه په بشپړ ډول ووځي. دې وضعیت نه یوازې د هغوی د زدهکړې حق تر پښو لاندې کړی، بلکې د ټولنې پر راتلونکي، اقتصاد او ټولنیز ثبات یې هم ژور منفي اغېز کړی.
راپور ښيي چې د افغانستان ماشومان له یو ستر تعلیمي بحران سره مخ دي. له ۹۰سلنې ډېر لس کلن ماشومان نه شي کولی یو ساده متن ولولي او درک یې کړي. دا شمېره افغانستان د نړۍ له هغو هېوادونوله جملې شمېري چې له “ښوونځي پرته د زدهکړې” تر ټولو لوړه کچه لري. د مسلکي ښوونکو کمښت، په ځانګړي ډول د ښځینه ښوونکو نشتوالی، ضعیف تدریسي مواد او د ارزونې محدود نظامونه د زدهکړې د کمزورو پایلو اصلي لاملونه بلل شوي دي.
د راپور په اساس، د هېواد په کچه نږدې نیمایي ښوونځي معیاري ودانۍ نه لري. ډېری ښوونځي له برېښنا، پاکو اوبو، تشنابونو او خوندي انګړه بېبرخې دي. دا ستونزې په ځانګړي ډول د نجونو پر حاضرۍ ناوړه اغېز کوي، ځکه د خوندي چاپېریال نشتوالی د کورنیو اندېښنې زیاتوي.
یونیسف وایي چې د خوندي او معیاري ښوونیزو فضاوو له پراخېدو پرته، د زدهکړې دوام ناشونی دی.
د راپور له مخې، د ماشومتوب لومړنۍ زدهکړې لا هم په افغانستان کې خورا محدودې دي؛ له ۳ تر ۵ کلنۍ کم تر یو سلنه ماشومان په دې پروګرامونو کې شامل دي. همداراز، یوازې شاوخوا ۲۷سلنه افغان ښځې د لوستلو سواد لري چې دا د نړۍ له تر ټولو ټیټو کچو څخه ده. یونیسف ټینګار کوي چې د ماشومتوب زدهکړې او د ښځو په لیک لوست پانګونه د اوږدمهاله بدلون لپاره حیاتي ارزښت لري.
راپور زیاتوي د طبیعي افتونو، فقر، او له ایران او پاکستان څخه د کډوالو د پراخې راستنېدنې له امله، د پوهنې سیستم نور هم تر فشار لاندې راغلی دی. اټکل کېږي چې په نوي کال کې به شاوخوا ۸،۹ میلیونه ماشومان بېړنیو تعلیمي مرستو ته اړتیا ولري. راستنېدونکي ماشومان، په ځانګړي ډول نجونې له ۱۲ کلنۍ پورته، د ښوونځیو د کمښت او موجودو محدودیتونو له امله له جدي خنډونو سره مخ دي.
سره له دې ټولو ننګونو، راپور کې ټینګار شوی چې لا هم د بدلون فرصتونه شته. د بنسټیزو زدهکړو ساتنه، د ښوونکو روزنه او ملاتړ، د خوندي او ټولشموله ښوونځیو پراختیا او د مهارتونو زدهکړه چې د کار بازار اړتیاوو سره برابره وي، کولی شي د بشري اړتیاوو او راتلونکي بیا رغونې ترمنځ پُل جوړ کړي.
د راپور وروستۍ برخه کې راغلي چې یونیسف له خپلو ملي او نړیوالو شریکانو سره یو ځای په دې هڅه کې دی چې په افغانستان کې د هر ماشوم د زدهکړې حق خوندي کړي. دغه اداره ټینګار کوي چې پرته له همغږو، دوامداره او کافي پانګونو، د افغانستان د پوهنې کړکېچ به لا پسې ژور شي.
د طالبانو اړوندو اکاونټونو ویلي، چې متقي د دوشنبې په ورځ د مرغومي پر ۱۵مه د ننګرهار ولایت هسکې مېنې، نازیان، کوټ، پچیراګام او چپرهار ولسوالیو ته سفر کړی او د دوی په وینا، له ځانګړو امنیتي تدابیرو پرته یې په «ډاډمنه فضا» کې له ولسي خلکو سره لیدلي دي.
دا هغه ولسوالۍ دي چې په تېرو کلونو کې د داعش د حضور او فعالیت له امله د افغانستان او سیمې د امنیت لپاره ګواښ بلل کېدې.
د طالبانو غړو د لوړپوړو چارواکو دا ډول تګ راتګ د امنیت په ښه والي تعبیر کړی دی.
خو د نړیوالو سازمانونو د رپوټونوله مخې، د افغانستان د امنیت په اړه لا هم جدي اندېښنې شته. ملګرو ملتونو، لوېدیځو هېوادونو او څېړنیزو بنسټونو په وروستیو ارزونو کې ویلي، چې که څه هم د جګړې کچه راټیټه شوې، خو د داعش خراسان څانګه، القاعده او هدفمند بریدونه لا هم د اندېښنې وړ دي.
متقي تر دې وړاندې د ۱۴۰۳ کال په لړم کې هم په کابل ښار کې پر موټرسایکل ښکاره شوی و، چې هغه مهال هم دا هڅه د طالبانو تر واک لاندې افغانستان د «امن ښودنې» د کمپاین برخه بلل کېده.
د ۱۴۰۳ کال په سلواغې میاشت کې د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي هم کابل ته د سفر پر مهال ددغه ښار یوه رستورانت ته د ماښام ډوډۍ لپاره تللی و. عراقچي د بشارالاسد د واکمنۍ په وروستیو ورځو کې سوریې ته هم تللی و او له هغه سره له لیدنې وروسته یې د دمشق په یوه رستورانت کې ډوډۍ خوړلې وه.
دا هڅې داسې مهال دي، چې په لیندۍ میاشت کې په کابل کې د اروپایي ټولنې شارژدافیره ورونیکا بوسکوویچ پوهار د وزلوبې نندارې ته په مرمۍ ضد واسکټ کې ورغلې وه.
نوموړې که څه هم د افغانستان د کلتوري میراث ستاینه کړې وه، خو د هغې مرمۍ ضد واسکټ دا پیغام ورکاوه چې بهرني ډیپلوماټان لا هم ځانونه په کابل کې، چې د افغانستان پلازمېنه ده، په بشپړه توګه خوندي نه ګڼي.
طالبان په خپلو څرګندونو کې په مکرر ډول پر دې ټینګار کوي، چې افغانستان له تېرو ۴۰ کلونو راهیسې د بې ساري امنیت شاهد دی.
په ورته وخت کې سره له دې، چې د طالبانو مشر د ټولبښنې اعلان کړی، ګڼ شمېر پخواني مامورین، د افغانستان پخواني امنیتي سرتېري او سیاستوال د طالبانو تر واک لاندې سیمو کې ځانونه خوندي نه ګڼي او ګڼ شمېر کسان افغانستان ته تر ستنېدو وروسته نیول شوي، شکنجه شوي او یا هم وژل شوي دي.
