په قطر کې د امریکا سفارت د سیمهییزو کړکېچونو په پام کې نیولو سره خپلو کارکوونکو ته سپارښتنه کړې، چې له غېر ضروري سفر کولو ډډه وکړي.
یاد سفارت په قطر کې د خپل سفارت له کارکوونکو او دغه هېواد کې مېشتو امریکايي وګړو څخه غوښته کړې، چې په سفرونو کې له احتیاط څخه کار واخلي او العدید هوايي اډې ته دې غېر ضروري سفرونه محدود کړي.
د ټرمپ د ادارې یوه چارواکي فاکسنیوز ته تایید کړې، چې د ونزوېلا د تېلو د نوې هوکړې لهمخې لومړی پلور چې ارزښت یې ۵۰۰ میلیونه ډالره اټکل شوی و، بشپړ شوی دی.
د راپور لهمخې، د تېلو یاده معامله وروسته له هغې وشوه چې د امریکا ولسمشر ویلي و، چې د ونزوېلا له ۳۰ څخه تر ۵۰ میلیونو بېرلو تېلو څخه به چې مخکې د امریکا د بندیزونو له امله په دې هېواد کې بند پاتې وو، تصفیه او بازار ته وړاندې شي.
د امریکا د انرژۍ وزیر کریس رایټ ویلي، چې د تېلو پلور به د امریکا تر څار لاندې ترسره کېږي او ترلاسه شوې پیسې به په هغو حسابونو کې جمع شي چې کنټرول یې د امریکا په لاس کې دی.
د سپینۍ ماڼۍ ویاند فاکسنیوز ته ویلي: «ولسمشر ټرمپ له ونزوېلا سره یو د انرژۍ تاریخي تړون رامنځته کړ چې د امریکا او ونزوېلا خلکو لپاره به ګټور ثابت شي».
همدارنګه سپنې ماڼۍ ویلي، تمه کېږي چې په نږدې ورځو او اوونیو کې به د ونزوېلا د تېلو نورې معاملې هم ترسره شي.
ناسا ویلي، چې څلورو ستورمزلو نن له نړۍوال فضایي سټېشن څخه د ځمکې په لور حرکت وکړ او سبا به په ارام سمندر کې ښکته شي. نړۍوال فضایي سټېشن تېره اوونۍ اعلان کړی و، چې د یوه ستورمزلي د ناروغۍ له امله خپل ماموریت له ټاکلي وخت مخکې پای ته رسوي.
ناسا ویلي، چې د Crew-11 ماموریت څلور غړي به د پنجشنبې په ورځ په ارام سمندر کې ځمکې ته راکښته شي او د یاد ماموریت درې تنه نور غړي به د مداري لابراتوار د عملیاتو د ساتنې په موخه په نړۍوال فضايي سټېشن کې پاتې شي.
ناسا ویلي، چې د یوه ستورمزلي د جدي روغتیايي وضعیت له امله یاد څلور ستور مزلي بېرته ځمکې ته ستنېږي. یادې ادارې د ناروغ شوي ستورمزلي هویت نهدی په ډاګه کړی، خو وايي چې ناروغ ستورمزلی تر روغتیايي پاملرنې لاندې په ثابت حالت کې دی.
د راپورونو لهمخې، له وخت مخکې د نړۍوال فضايي سټېشن ماموریت پرېښودل به یاد د سټېشن علمي او عملیاتي پروګرام له ځنډ سره مخ کړي.
کارپوهانو ویلي، هغه فضایي ګرځېدنه (Spacewalk) چې د نړۍوال فضایي سټېشن په بهرنۍ برخه کې د برېښنا د تولید لپاره د نویو لمریزو پنلونو د نصب په موخه پلان شوې وه، تر نامعلومې مودې وځنډېږي. خو ناسا ویلي، چې دا ځنډ به دا مهال هېڅ بېړنۍ ستونزه رامنځته نه کړي، ځکه سټېشن د بنسټیزو عملیاتو لپاره کافي برېښنا لري.
پر همدغه مهال د ناسا مرستیال مدیر امېت کشتریایا ویلي، چې په نړۍوال فضايي سټېشن کې پاتې عمله د ځینو عادي عملیاتو د ترسره کولو وړتیا لري، خو ښايي ځیني عملیاتونه ترې پاتې شي.
په ورته مهال، پخواني ستورمزلي ګارېټ رېزمن خبرداری ورکړی چې په نړۍوال فضايي سټېشن کې د یوازې درېیو ستورمزلو شتون ښايي ګواښونه زیات کړي. نوموړي ویلي: «که د سټېشن په بهرنۍ برخه کې کومه ستونزه را پیدا شي، نو دا درې کسان د داسې ستونزې د حل لپاره کافي نه دي».
د راپورونو لهمخې، ناسا هڅه کوي چې نړۍوال فضايي سټېشن ماموریت لپاره د ستورمزلو د کمښت د ستونزې د هوارۍ لپاره د Crew-12 عمله نړۍوال فضايي سټېشن ته واستوي او تمه کېده چې دغې عملې د روان کال په فبرورۍ میاشت کې خپل سفر پیل کړی وای.
په متحده عربي امارتو کې د طالبانو سفیر مولوي بدرالدین حقاني چهارشنبه د (مرغومې ۲۴مه) د ابوظبي دولتي هوایي شرکت «اتحاد» له چارواکو سره د الوتنو پر پیل خبرې کړې دي. طالبان وایي، د دغو الوتنو پیل به د افغانستان او اماراتو ترمنځ سوداګریزې راکړې ورکړې هم پراخې کړي.
په یاد هېواد کې د طالبانو سفارت په یوې خپرې شوې خبرپاڼې کې د اتحاد هوایي شرکت د امنیتي چارو مسوول عمر سعید المعمري له قوله ویلي، چې ډېر ژر به د کابل او متحده عربي اماراتو ترمنځ د دوی منظمې الوتنې پیل شي؛ خو کره نېټه یې نه ده په ډاګه کړې.
بدرالدین حقاني زیاته کړې، چې د دغه الوتنو پیل سره به د متحده عربي اماراتو او طالبانو دوه اړخیزې اړیکې لا پیاوړې شي. د هغه په خبره، دغه اقدام به د دواړو هېوادونو سوداګریزو راکړو ورکړو تر څنګ د مساپرو تګراتګ په برخه کې هم اغېزمن تمام شي.
په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو له بیا واک ته رسېدو سره ډېری بهرنیو هوایي شرکتونو له افغانستان سره خپلې الوتنې بندې کړې؛ خو د متحده عربي اماراتو هوایي شرکت بیا تر څو میاشتو ځنډ وروسته خپلې عادي الوتنې پیل کړې.
طالبانو بیا یو شمېر ایراني هوایي شرکتونو سره هم خبرې کړي، څو له کابل سره خپلې هوایي الوتنې پیل کړي. ډېری بهرني هوایي شرکتونه پر طالبانو د سختو نړۍوالو بندیزونو له امله زړه نه ښه کوي چې کابل ته خپلې الوتنې پیل کړي.
د امريکا د بهرنيو چارو وزارت د ۷۵هېوادونو د وګړو لپاره د ويزو اړوند غوښتنلیکونه ځنډوي چې په دې نوملړ کې روسیه، پاکستان او افغانستان هم شامل دي. دا پرېکړه به د راتلونکې اوونۍ له پيل سره سم د جنورۍ له ۲۱مې نېټې څخه عملي شي.
فاکسنيوز د چهارشنبې په ورځ د (مرغومې ۲۴مه) راپور ورکړ، چې د امريکا د بهرنيو چارو وزارت د يوه رسمي يادښت له لارې د دې هېواد سفارتونو ته لارښوونه کړې، تر هغه وخته چې د ويزو د ورکړې کړنلارې او بهيرونه بيا ارزول کېږي، د يادو هېوادونو وګړو ته دې ويزې نه صادروي.
د سپينې ماڼۍ وياندې کارولین لېوېټ د فاکسنيوز راپور پر خپلې اېکسپاڼه خپور کړی او په دې توګه يې دغه موضوع تاييد کړې ده. تر اوسه پورې د دغې پرېکړې د ځنډېدو موده نه ده روښانه شوې. افغانستان، سوماليا، روسيه، پاکستان، ايران، سوريه، ازبکستان، برازيل، ليبيا، لبنان، اردن، نايجيريا، مصر، عراق، تايلنډ او يمن د هغو هېوادونو له ډلې دي چې دا پرېکړه پرې عملي کېږي.
افغانستان تر دې وړاندې هم د ډونالډ ټرمپ د حکومت له لوري د سفرونو د بنديز په نوملړ کې شامل و. د هغو هېوادونو نوملړ کې ته د روسیې ور زیاتېدل چې د امريکا له ويزو بېبرخې کېږي، د واشنګټن او مسکو ترمنځ د کړکېچنو اړيکو نوې پاڼه پرانېزي.
د امريکا د بهرنيو چارو وزارت د ۲۰۲۵م کال په نومبر کې خپلو ټولو کونسلي استازوليو ته يو رسمي مکتوب لېږلی و، چې لهمخې يې د کډوالۍ په قانون کې «پر ټولنې د مالي بار» اړوند نوې مادې ځای پر ځای کړې وې. د دې مقرراتو پر بنسټ، کونسلي مامورين مکلف دي د هغو کسانو د ويزو غوښتنې رد کړي چې اټکل کېږي د بېکارۍ له امله به د دولت له مالي مرستو برخمن شي او يا هم له روغتيايي ستونزو لکه چاغوالي سره مخ وي.
په دې ارزونه کې د غوښتونکي روغتيايي حالت، عمر، د انګليسي ژبې مهارت، مالي وضعيت او ان د اوږدمهالو طبي پاملرنو اړتياوې هم په پام کې نيول کېږي.
د امريکا د بهرنيو چارو وزارت وياند ټامي پيګاټ فاکسنيوز ته ویلي: «د بهرنيو چارو وزارت د خپلو واکونو لهمخې هغه کډوال چې ښايي د امريکايي ټولنې پر اوږو بار شي او د خلکو له سخاوته ناوړه ګټه واخلي، د ويزې د ترلاسه کولو وړ نه ګڼي».
هغه زياته کړه: «له ياد شويو ۷۵ هېوادونو څخه کډوالي تر هغه وخته ځنډول کېږي چې د بهرنيو چارو وزارت د دغو هېوادونو د وګړو لپاره د ويزو د ورکړې روان بهير له سره وارزوي. د دې اقدام موخه د هغو بهرنيو وګړو مخنيوی دی چې ښايي د عامه خدمتونو او ټولنيزو مرستو څخه استفاده وکړي».
د ټرمپ حکومت د امنيتي اندېښنو له امله هم د يو شمېر هېوادونو د وګړو پر داخلېدو بنديزونه لګولي دي.
د لیندۍ مياشتې په پنځمه نېټه د رحمانالله لکڼوال په نوم یو افغان سپینې ماڼۍ ته نږدې د امریکا د ملي ګارډ پر دوو عسکرو ډزې وکړې او یوه ورځ وروسته د دغو عسکرو له ډلې یوې یې په روغتون کې د سختو ټپونو له امله ساه ورکړه. لکڼوال په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د تخلیې په یوې ځانګړې الوتکه کې امریکا ته تللی و.
له دې پېښې وروسته ډونالډ ټرمپ د افغانانو د ټولو مهاجرتي دوسيو د ارزونې بهير ودراوه او اعلان يې وکړ، چې په تېرو کلونو کې امريکا ته د داخل شويو افغانانو ټولې دوسيې به هم له سره وکتل شي. ټرمپ همدارنګه د افغانستان په پاسپورټ د ويزو لګول د نامعلومې مودې لپاره وځنډول.
ډونالډ ټرمپ تر دې پېښې وروسته ژمنه وکړه، چې د «درېيمې نړۍ هېوادونو» څخه به کډوالي په «دایمي ډول» بنده کړي.
د ډېپلوماټ مجلې په یوې څېړنیزې مقالې کې ویل شوي، چې په ایران کې د خلکو پرلهپسې اعتراضونو لړۍ د افغانستان د واکمنو طالبانو لپاره ژوره اندېښنه رامنځته کړې ده. طالبان په ایران کې د کوڅو او سړکونو هغه نښې او علامتونه ویني چې ښايي یوه ورځ د دوی د نظام د نړېدو سبب شي.
په ممقاله کې زیاته شوې، که څه هم د ایران اسلامي جمهوریت لا هم پر واک پاتې دی، خو د هغه مشروعیت په پرلهپسې توګه د مدني مقاومت، کارګري اعتصابونو، د زدهکړیالانو خوځښتونو او د ښځو لهخوا د اجباري حجاب پر وړاندې د سرغړونې له امله کمزوری شوی دی. د مقالې لهمخې، دا هغه بهیر دی چې د بشري حقونو د څار نړۍوالو سازمانونو هم مستند کړی دی.
د مقالې په یوې برخه کې لیکل شوي: «د ایران تجربه ښيي ان هغه حکومت چې څو لسیزې بنسټیز انسجام، پراخ امنیتي جوړښت او سیمهییز نفوذ لري، هم کولای شي په دوامدار ډول له دننه وننګول شي او همدې حقیقت طالبان ژور اندېښمن کړي دي».
له همدې امله، دا ډله د ایران د اعتراضونو اړوند خبرونه په سخت ډول سانسوروي. د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندوی دفتر (یوناما) او د افغان رسنیو د څار بنسټونو د راپورونو لهمخې، طالبانو د سیمې د اعتراضونو خبري پوښښ، په ځانګړي ډول هغه لاریونونه چې ښځې یې محور دي، په جدي ډول محدود کړي دي.
دوه نظامونه، یو استبدادي منطق
طالبان او د ایران اسلامي جمهوریت که څه هم له بېلابېلو تاریخي لارو واک ته رسېدلي، خو دواړه د معاصر استبداد هغه بڼې دي چې پر د دین سیاسي کولو ولاړې دي. طالبان د ۱۹۹۰مو کلونو د افغانستان د کورنیو جګړو پر مهال د یوه وسلهوال اسلامپال غورځنګ په توګه راڅرګند شول، په ۱۹۹۶ کال کې واک ته ورسېدل، په ۲۰۰۱ کال کې د امریکا د پوځي مداخلې له امله نسکور شول او په پای کې په ۲۰۲۱ کال کې د نړۍوالې ټولنې له ملاتړ لرونکي حکومت تر ړنګېدو وروسته بېرته واک ته ورستانه شول. ډېپلوماټ مجله وایي، د طالبانو مشروعیت نه د ولس له رضایت څخه سرچینه اخلي او نه هم له قانوني او اساسي چوکاټونو څخه، بلکې له زور، ایډیالوژیک مطلقپالنې او انحصاري واکمنۍ څخه یې سرچینې راولاړېږي.
برعکس، د ایران سیاسي نظام د ۱۹۷۹ کال له انقلاب څخه وزېږېد؛ هغه انقلاب چې په پیل کې یې د ټولنې پراخ قشرونه د شاهي نظام پر ضد راپاڅول، خو ورو ورو انقلابي تنوع د روحانیت د واکمنۍ ځای ونیوو. واک په انتصابي بنسټونو کې متمرکز شو، سیاسي مخالفت جرم وبلل شو او دین د اخلاقي لارښوونې پر ځای د سیاسي کنټرول وسیله وګرځېد.
په مقاله کې ویل شوي، له تاریخي توپیرونو سره سره دواړه نظامونه په ماهیت کې استبدادي دي، چې د سیاسي مخالفانو ځپل، ایډیالوژۍ ته د قانون تابع کول، په سیستماتیکه توګه د ښځو د حقونو محدودول او د حساب ورکولو وېرول یې ښې بېلګې دي. په مقاله کې ټینګار شوی، چې همدا ګډ استبدادي جوړښت څرګندوي چې طالبان د ایران د اعتراضي بدلونونو نږدې څارنه وکړي او سانسور یې کړي.
هغه الګو چې طالبان وېرولای شي
د طالبانو د اندېښنې یوه مهمه سرچینه د ایران د مدني مقاومت بڼه ده. د ډېرو هغو پاڅونونو پر خلاف چې د «عرب پسرلي» په نوم پېژندل کېږي او په ناڅاپي ډول د کمزورو دولتي بنسټونو په بستر کې راڅرګند شول، د ایران مدني مقاومت تدریجي، ژور رېښهلرونکی او اوږدمهاله دی. دا مقاومت پر لسیزو مدني فعالیتونو، د ښځو غورځنګونو، د کارګرو تنظیم او د زدهکړیالانو پر سیاسي مبارزې ولاړ دی.
په داسې حال کې چې د عرب پسرلي ځینې برخې پر پوځي هڅو یا هم اوږدو کورنیو جګړو ولاړې وې؛ خو د ایران غورځنګ تر ډېره مدني، غېر متمرکز او ټولنیز پاتې شوی دی. د ایرانیانو د ولسي پاڅون ځواک د حاکم رژیم د مشروعیت په لهمنځه وړلو کې و.
د ډېپلوماټ مجلې راپور کاږي، د طالبانو لپاره دا الګو ډېره ګواښوونکې ده. افغانستان هم د ایران په څېر ځوان نفوس، ژورې ټولنیزې نارضایتۍ او د مقاومت اوږد تاریخ لري. د ایران تجربه په ډاګه کوي، چې د یوه استبدادي رژیم کمزوري کېدل حتمي پوځي برید یا وسلهوال پاڅون ته اړتیا نه لري، بلکې کولای شي په تدریجي ډول رامنځته شي.
د طالبانو او د ایران د دولت پرتلنه
سره له دې چې د ایران اسلامي جمهوریت د مشروعیت له بحران سره مخ دی، خو لا هم فعال دولتي بنسټونه، متنوع عایداتي سرچینې او ترینګلې ډیپلوماټیکې اړیکې لري. طالبان بیا دغو کې له هېڅ یوه امتیاز څخه برخمن نه دي.
د نږدې پنځو کلونو واکمنۍ وروسته، طالبانو د روسیې پرته بله ماناداره نړۍواله رسمیت پېژندنه نه ده ترلاسه کړې؛ هغه څه چې د دغه ډلې د حکومتولۍ بنسټیزې کمزورۍ څرګندوي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا ټینګار کړی، چې طالبانو نه اساسي قانون جوړ کړی، نه یې ټولګډونه سیاسي بنسټونه رامنځته کړي او نه یې د باور وړ حقوقي نظام جوړ کړی دی.
له اقتصادي پلوه هم افغانستان د کورني فلج حالت سره مخ دی. طالبان له نړۍوالو معیارونو سره سم یو منسجم اقتصادي ستراتیژي نه لري او د هېواد د اقتصاد بقا تر ډېره د ملګرو ملتونو بشري مرستو، نړۍوالو نادولتي بنسټونو او بهرنیو مرستو پورې تړلې ده. د یوناما او نړۍوال بانک د ارزونو لهمخې، له دغو مرستو پرته د افغانستان اقتصاد ان په لږ کچه هم د دوام وړ نه دی.
دا تړاو د طالبانو د واکمنۍ دعوه کمزورې کوي او د هغوی جوړښتي کمزورۍ په نښه کوي.
جنسیتي ځپنې؛ ګډ او بحراني ټکی
د ایران او د طالبانو ترمنځ یو ګډ او روښانه ټکی دا دی چې دواړه د ښځو د ځپلو تګلارې لري. په ایران کې اجباري حجاب او اخلاقي پولیس د سراسري مقاومت پر محور بدل شوي دي. په افغانستان کې طالبانو د ښځو پر وړاندې د نننۍ نړۍ تر ټولو سخت محدودیتونه لګولي دي چې ان پر زدهکړو او ټولنیز حضور یې هم بندیزونه پهکې شامل دي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو دا سیاستونه «نهادینه شوی جنسیتي اپارتاید» بللي دي؛ هغه سیاستونه چې د ټولنې نیمایي نفوس په سیستماتیک ډول له ټولنیز، اقتصادي او سیاسي مشارکت څخه باسي. په معاصرې نړۍ کې بل هېڅ دولت په دې کچه جنسیتي حذف نه عملي کوي.
دا سیاستونه نه یوازې د طالبانو ثبات نه پیاوړی کوي، بلکې کورنۍ ټولنیزه انزوا او نړۍوال انزوا یې نوره هم لا پسې ژوروي. د ایران تجربه ښيي، چې پر ښځو روان طالبي محدودیتونه په افغانستان کې د اوږدمهال لپاره د مقاومت مخه نهشي ډب کولای.
پر زدهکړو محدودیتونه او له ګواښه ډک راتلونکی
په افغانستان کې لوړې زدهکړې هم د سقوط پر لور روانې دي. پوهنتونونه نور حتی د ډېرو نارینهوو لپاره هم د هیلې او پرمختګ ځایونه نه دي پاتې شوي او ښځې ترې په بشپړ ډول اېستل شوې دي. دا وضعیت په نورو استبدادي حکومتونو کې هم لیدل شوی.
په ایران کې د زدهکړیالانو غورځنګونو تل د استبدادي واک ننګولو کې مرکزي رول لوبولی دی او طالبان په دې ښه پوهېږي. د طالبانو تعلیمي محدودیتونه یوازې ایډیالوژیکې ریښې نهلري، بلکې د راتلونکو نارضایتيو د مهارولو لپاره یو مخکېنی ګام دی؛ داسې ګام چې درانه اوږدمهاله بیې به یې پرې شي.
د چوپتیا سیاست او سیمهییزه انزوا
د طالبانو لهخوا د کورنیو شخړو او مخالفتونو نه منل، د هغوی وارخطایي لا پسې بربنډوي. سره له دې چې د مقاومت جبهې او د افغانستان د ازادۍ جبهې په څېر ډلې عملا وسلهوال فعالیتونه لري؛ خو طالب چارواکي بیا تل منظم مقاومت ردوي او د «بشپړ ثبات» خبرې کوي.
د ډېپلوماټ مجلې په باور، باثباته دولتونه د تعارض واقعیت مني او سیاسي حللارې لټوي ؛خو استبدادي رژیمونه بیا برعکس دي. دا الګو د ایران د اسلامي جمهوریت د ټولنیزو نارامیو د انکار پخوانۍ تګلارې ته ورته دی؛ هغه تګلاره چې څو ځله ناکامه شوې ده.
په سیمهییزه کچه هم د طالبانو اړیکې له ګاونډیانو سره تر لانجو ډکې دي. پر پولو شخړې، د اوبو پر سر له ګاونډیانو سره مخالفتونه، کډوالي او د ترهګرۍ موضوعات یې له ګاونډیانو سره د اړیکو د ترېنګلتیاوو مهم ټکي بلل کېږي.
طالبان نه یوازې د سیمې د ثبات د ټینګېدو لوبغاړي نه دي ګرځېدلي، بلکې د بېثباتۍ سرچینه شوي هم دي.
که مقاومت تاوتریخوالی ومومي
که په سیمه کې ولسي مقاومت پراخ تاوتریخوالي یا کورنۍ جګړې ته واوړي، د طالبانو دریځ به لا ډېر کمزوری شي. د ایران د دولت په څېر طالبان نه بنسټیزه تابیا لري، نه اقتصادي شالید او نه هم پراخ ټولنیز مشروعیت چې د دغسې مسایلو پر وړاندې مقاومت وکړي. اوږدمهاله بېثباتي کولای شي کورني درزونه ژور کړي، اقتصادي زوال لا زیات کړي او پر بهرنیو مرستو تکیه نوره هم ډېر کړي.
مقاله زیاتوي، په داسې سناریو کې به د طالبانو د واک ړنګېدل چټکتیا ومومي.
د مقالې په پای کې راغلي، که څه هم په ایران کې ولسي مقاومت لا د اسلامي جمهوریت نسکورېدو حالت ته نه دی رسېدلی، خو د استبدادي نظامونو لپاره یې تر دې هم خطرناکه خبره ثابته کړې ده او هغه دا چې «حتی ژور رېښهلرونکي نظامونه هم کولای شي په دوامدار ډول د عادي خلکو لهخوا وننګوول شي».