د طالبانو تر کنټرول لاندې د کابل ښاروالۍ وایي، په وروستیو کې یو شمېر ناسم خبرونه خپاره شوي، چې ګواکې کابل ښاروالۍ د چاپېریالي سرغړونو لپاره نوی قانون جوړ کړی او د دغه قانون له مخې به د خځلو غورځوونکي د یوې کاري ورځې جبري کار په ډول جریمه کېږي.
د طالبانو په ولکه کې د کابل ښاروالۍ استازي نعمت الله بارکزي په یوه ویډیویي پیغام کې دا خبرونه رد کړل او ویې ویل چې دغه خبرونه له واقعیت سره هېڅ تړاو نه لري او تر اوسه د چاپېریالي سرغړونو په تړاو کوم نوی قانون یا رسمي طرحه نه ده توشیح شوې.
هغه له کابل ښاریانو غوښتي چې د چاپېریال په پاک ساتلو کې له ښاروالۍ سره همکاري وکړي.
بارکزی زیاتوي، چې د خځلو د راټولولو لپاره یې د کابل په ښار کې ځانګړي ځایونه جوړ کړي او د ۱۴۰۴ کال په بودجه کې یې ۷۵ میلیونه افغانۍ د خځلو د راټولولو ځایونو ته ځانګړې کړي، چې د دغه قرارداد لومړی پړاو چې ۳۵ میلیونه افغانۍ کېږي د بشپړېدو په حال کې دی.
بارکزي ټینګار کړی، چې په راتلونکې کې به هر ډول پرېکړه یا قانون تر رسمي اعلان وروسته په ښاریانو عملي کېږي.
د ملګرو ملتونو یو نوی رپوټ وايي،د افغانستان خصوصي سکتور د اقتصادي بیا رغونې، کارموندنې او اوږدمهاله ثبات لپاره بنسټیز رول لوبولی شي، خولاهم افغان سوداګر د پانګونې د کمي، مالي سرچینو ته د محدود لاسرسي، برېښنا نشتوالي او د مقرراتو بېثباتۍ له امله له جدي ستونزو سره مخ دي.
د ملګرو ملتونو پرمختیايي ادارې په خپل تازه راپور « په افغانستان کې د خصوصي سکتور نقشه» کې، چې د ۲۰۲۱ کال له بدلون وروسته تر ټولو هر اړخیزه ارزونه بلل کېږي، د افغانستان په نهو مهمو برخو کې د سوداګرۍ فرصتونه او خنډونه څېړلي دي.
په دغو برخو کې کرنه، تولیدات، مالي خدمات، معلوماتي ټکنالوژي، انرژي، کانونه، رغونه، روغتیا او ګرځندوی شامل دي.
راپور ښيي چې افغان سوداګر د پانګونې کمښت، مالي سرچینو ته محدود لاسرسي، د برېښنا نشتوالي، د بازار د معلوماتو له کمي، لوړو ترانسپورتي لګښتونو او د مقرراتو بېثباتۍ له امله له جدي ستونزو سره مخ دي.
د راپور له مخې، یوازې ۶ سلنه افغانان بانکي حسابونه لري او ډېری مالي راکړې ورکړې لا هم له غیر رسمي لارو کېږي. همدارنګه، د مهارتونو کمښت او د ښځو او نجونو پر زدهکړو او کار محدودیتونو د اقتصادي ودې پر وړاندې نور خنډونه جوړ کړي دي.
سره له دې، یو اېن ډي پي ټینګار کوي چې افغانستان د پام وړ اقتصادي فرصتونه هم لري. کرنه، چې د هېواد نږدې درېیمه برخه ناخالص کورني تولیدات جوړوي، د زعفرانو، وچو مېوو او نورو ارزښتناکو حاصلاتو د صادراتو قوي ظرفیت لري. تولیدي صنعتونه لکه نساجي، د خوراکي توکو پروسس او درمل جوړونه هم د پانګونې په صورت کې پراخېدای شي.
راپور زیاتوي چې افغانستان د نوې کېدونکې انرژۍ له پلوه هم بډایه دی او د لمریزې او بادي برېښنا پراخ ظرفیتونه لري.
د یو این ډي پي استازي سټېفن رودریګز ویلي: «خصوصي سکتور د میلیونونو افغانانو لپاره د ژوند کرښه ده. که مناسبې پانګونې او اسانتیاوې برابرې شي، دا سکتور کولی شي د کارموندنې او اقتصادي ثبات لپاره قوي محرک وګرځي.»
راپور سپارښتنه کوي چې په هرات، کندهار او مزارشریف کې ځانګړي اقتصادي زونونه باید پیاوړي شي، ډیجیټلي او اسلامي مالي خدمتونه پراخ شي، د سوداګرۍ دهلېزونه لکه چابهار او لاجوردو لار فعاله شي او د ښځو اقتصادي ګډون ته ځانګړې پاملرنه وشي.
په پای کې راپور ټینګار کوي چې د خصوصي سکتور ملاتړ، مهارتونو ته وده ورکول او د سیمهییزې سوداګرۍ پراختیا کولی شي افغانستان پر مرستو له انحصاره وباسي او دوامداره اقتصادي وده تضمین کړي.
د افغانستان لپاره د ازبکستان د ولسمشر ځانګړي استازي عصمتالله ایرګاشېف په دغه هېواد کې د قزاقستان له سفیر بېبوت اتامکولوف سره په لیدنه کې د سیمهییز اتصال او همغږۍ په بهیرونو کې د افغانستان پر رول خبرې اترې کړې دي.
د ازبکستاني رسنیو دراپورونوله مخې، د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې په دې ناسته کې افغانستان د مرکزي او جنوبي اسیا ترمنځ د اقتصادي او ترانزیټي اړیکو د یوه مهم دهلېز په توګه یاد شوی دی.
دواړو لورو ټینګار کړی، چې د افغانستان د ثبات او پرمختګ لپاره سیمهییزه همکاري اړینه ده او په دې برخه کې د منظم او دوامدار ډیالوګ دوام ته اړتیا ده.
د قزاقستان سفیر د افغانستان په تړاو د سیمې د هېوادونو ترمنځ د یو واحد دریځ د رامنځته کولو لپاره د ازبکستان هڅې مهمې وبللې.
په دې لیدنه کې د ټرانسافغان رېلپټلۍ پروژه د افغانستان د اقتصادي ادغام او د سوداګرۍ د پراختیا لپاره یو بنسټیز ګام بلل شوی. دواړو خواوو وویل، چې دا پروژه کولی شي افغانستان د سیمې د ترانزیټي شبکو یوه فعاله برخه وګرځوي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت وایي، چې د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې پولیسو یې په کابل ولایت کې د بېلابېلو عملیاتو په ترڅ کې د نشهيي توکو د قاچاق او خرڅلاو په تړاو ۷۳کسان نیولي دي.
د یاد وزارت په وینا، دغه کسان د کابل ولایت په بېلابېلو سیمو کې د نشهيي توکو د پلور او قاچاق په تور نیول شوي دي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت خبرپاڼه زیاتوي، چې د نیول شویو کسانو دوسیې تر بشپړېدو وروسته عدلي او قضايي ارګانونو ته سپارل کېږي.
د طالبانو د معلوماتو له مخې، له نیول شویو کسانو څخه ۷زره او ۷۰۰ نشهيي ټابلېټونه، تر دوو کیلوګرامو زیات چرس، لسګونه بوتله الکولي مشروبات او یوه اندازه تاریاک هم ترلاسه شوي دي.
طالبان ټینګار کوي، چې د نشهيي توکو د قاچاق او کارونې پر وړاندې به خپلې هڅې لا زیاتې کړي او په دې برخه کې به له قانون څخه سرغړونکي کسان له جدي قانوني چلند سره مخ شي.
دا په داسې حال کې ده چې د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر ( یو این او ډي سي) څو ورځې وړاندې په خپل یوه راپور کې ویلي و، چې په افغانستان کې لا هم دودیز نشهیي توکي تر ټولو ډېر کارېږي، خو ورسره د صنعتي نشهیي توکو او د درملو ناوړه استعمال هم د زیاتېدو په حال کې دی.
دغه سازمان د سلواغې پر ۱۲مه، ویلي وو، چې د نوې ارزونې له مخې، د افغان نارینهوو ترمنځ د چرسو کارونه ۴۷سلنه، د تاریاکو ۱۹سلنه، د «تابلیت کا» ۱۱سلنه او د مېټامفتامین یا شیشې کارونه اووه سلنې ته رسېږي.
د اتریش د کورنیو چارو وزیر ګېرهارد کارنر یوځل بیا ټنیګار کړی، چې هېواد به یې له طالبانو سره خپلې «تخنیکي خبرې اترې» دوامدارې وساتي. کارنر وویل، چې له طالبانو سره خبرې اترې «ډیپلوماټیکې» نه دي.
کارنردا موضوع د پنجشنبې په ورځ د فدرالي شورا د «اوسني ساعت» په غونډه کې کړې دي.
د هغه په وینا، دا خبرې اترې ځکه ضروري دي چې په جرمونو کې ښکیل افغان کډوال بېرته خپل هېواد ته واستول شي. نوموړي ټینګار کړی، چې دا خبرې اترې «ډیپلوماټیکې» نه دي، بلکې یوازې تخنیکي بڼه لري.
د اتریش د سټنډرډ ورځپاڼې د رپوټ له مخې، کارنر همدارنګه وویل چې سوریې ته هم د اخراج بهیر دوام ولري، په ځانګړي ډول د هغو کسانواخراج، چې په جرمي اعمالو کې ښکېل دي.
د هغه په اند، باید له استثنايي مواردو څخه یو عمومي اصل ته واوړي، خو وزیر څو ځله دا خبره تکرار کړه چې په ټولنه کې مدغم او ارزښتناک کډوال به ترې اغیزمن نه شي. هغه وویل، چې دوی د اخراج له ګواښ سره مخ نه دي.
هغه زیاته کړه چې ډلهییز اخراجونه، لکه څنګه چې ځینې یې غواړي، په دولت کې ځای نه لري او داسې څه به ونه شي.
د امریکا سوفان څېړنیز مرکز په یوه نوي تحلیل کې خبرداری ورکړی، چې په ۲۰۲۱کال کې له افغانستان نه په بیړه د امریکايي ځواکونو تر وتلو ورورسته دغه هېواد د لوېدیځ لپاره په یوه «ستراتېژیک ړوند ځای» بدل شوی دی.
دغه تحلیل چې د پنجشنبې په ورځ (د سلواغې ۱۶مه) خپور شوی پهکې راغلي، چې په افغانستان کې د معلوماتو نشتوالی، د ترهګرو ډولو فعالیتونه او د طالبانو ډیپلوماټیک تحرکات د سیمې د امنیتي راتلونکي اړوند یو پېچلی انځور وړاندې کوي.
د یاد مرکز په تحلیلي راپور کې راغلي، واک ته د طالبانو له رسېدو را وروسته یو ځل بیا افغانستان په یوې داسې سیمې بدل شوی چې لوېديځ سیاستوال ورته پاملرنه نهکوي.
راپور ټینګار کوي، چې په افغانستان کې د امریکا د حضور نشتوالی د ترهګرو ډلو د وضعیت کره ارزونه سخته کړې او افغانستان یې د لوېدیځو امنیتي ادارو لپاره په یوه «ړوند ځای» بدل کړی دی.
د یادې شننې له مخې؛ طالبان په وروستیو کلونو کې توانېدلي، چې د افغانستان پر ډېرو سیمو خپل کنټرول ټینګ کړي.
د ملګرو ملتونو د څار ډلې راپور هم ښيي، چې طالبانو د داعش د پراختیا په مهار کې د پام وړ بریا لرلې ده او دغه ډله یې تر ډېره د افغانستان شمالي او ختیځو سیمو ته محدوده کړې ده؛ چېرته چې یې جنګیالي د وړو، وړو ډلو په بڼه فعالیت کوي.
د امریکا د معلوماتي تشې ستونزه او د القاعده د وضعیت په اړه ابهام
سوفان مرکز لیکي، چې په افغانستان کې د امریکا د پوځي حضور نشتوالي د استخباراتي معلوماتو او په ځانګړي ډول د انساني معلوماتو راټولول محدود کړي دي. له همدې امله په افغانستان کې د القاعده د پیاوړتیا یا کمزورۍ په اړه کره ارزونه ګرانه شوې ده.
د یادې ډلې د جنګیالیو د شمېر په اړه اټکلونه له لسګونو څخه تر څو سوه کسانو پورې توپیر لري او داسې راپورونه هم شته، چې القاعده لږ تر لږه په ۱۲ ولایتونو کې فعالیت لري. په راپور کې راغلي، چې ان د امریکا د پراخ پوځي حضور پر مهال هم القاعده توانېدلې وه چې د جګړې د پام وړ جوړښتونه رامنځته کړي.
ښه بېلګه یې د ۲۰۱۵کال عملیات دي، چې په کندهار کې ترسره شول؛ چېرته چې د امریکا ځانګړو ځواکونو شاوخوا ۱۶۰ د القاعده غړي په یوه ستر روزنیز مرکز کې په نښه کړل.
د پاکستاني طالبانو تحریک پناهاخیستنه او د کابل–اسلاماباد د کړکېچ زیاتوالی
په دغه شننه کې راغلي، چې نورې ډلې لکه د هند په نیمهوچه کې القاعده، حقاني شبکه او تحریک طالبان پاکستان هم له افغانستان نه فعالیت کوي. په راپور کې راغلي، تحریک طالبان پاکستان اوس په افغانستان کې له خوندي پناه ځایونو څخه د پاکستان پر امنیتي ځواکونو بریدونه کوي چې دا چاره د کابل او اسلاماباد ترمنځ د مستقیمو نښتو او کړکېچ لامل شوې ده.
سره له دې چې د طالبانو د واکمنۍ نږدې پنځه کاله تېر شوي، تر اوسه یوازې روسیې دغه ډله په رسمیت پېژندلې ده. خو بیا هم طالبانو له سلو څخه د زیاتو هېوادونو سره په زیات شمېر ډیپلوماټیکې ناستې کړې دي؛ چین، ایران، ترکیه، قطر، ازبکستان، پاکستان او روسیه د دوی د تعاملاتو په سر کې دي.
سوفان مرکز ټینګار کوي، چې افغانستان لا هم په نړۍوال نظام کې په «نامعلوم حالت» کې دی؛ داسې حکومت چې په عمل کې هېواد اداره کوي، خو له حقوقي او سیاسي پلوه د نړۍوالې ټولنې په څنډه کې ولاړ دی.
کورنۍ ننګونې؛ له اقتصاد څخه تر اقلیمي بدلونونو
راپور د افغانستان پراخو کورنیو ستونزو ته اشاره کوي؛ چې پهکې اقتصادي کړکېچ، د بنسټیزو تاسیساتو کمزوري، د عدلي نظام ستونزې او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې سخته زیامنتیا شامله ده.
په راپور کې راغلي، چې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو چلند لا هم د نړۍوالې ټولنې له سختو نیوکو سره مخ دی. د طالبانو د مشر په ګډون د یادې ډلې دوه لوړپوړي مشران د نړۍوالې جزایي محکمې لهخوا د جنسیتي ځورونې په تور تر څار لاندې دي.
سوفان مرکز خبرداری ورکوي، چې افغانستان ښايي یو ځل بیا د بهرنیو جنګیالیو په مرکز بدل شي. د القاعده مشرانو په وروستیو کلونو کې خپل پلویان هڅولي، چې افغانستان ته سفر وکړي.
دغه څېړنیز مرکز لیکي، چې په افغانستان کې د القاعده چوپتیا ښایي یو تاکتیکي چلند وي او که د ځواک توازن بدل شي؛ نو لوېدیځ ښايي ډېر ناوخته له دغه بدلون څخه خبر شي. د دغه شننې په پای کې ټینګار شوی، سره له دې چې د امریکا حکومت دا مهال له نورو کړکېچونو لکه ونزویلا، غزې او اوکراین سره بوخت دی؛ خو افغانستان ته بېپامي کولای شي جدي امنیتي پایلې ولري.
راپور زیاتوي، چې د امریکا د اوسني حکومت د ملي امنیت په ستراتیژۍ کې د افغانستان نوم حتا یو ځل هم نهدی یاد شوی؛ حال دا چې د سپټمبر د ۱۱مې پېښې تجربې ښودلې ده، چې د افغانستان له پامه غورځول د واشنګټن او د هغه د متحدینو لپاره درنې بیې لرلای شي.