د پاکستان له جوړېدو وړاندې په ۱۹۴۷ کال کې دا سیمه د «کلات» په نوم یو خپلواک دولت و، چې واکمن یې خان احمد یار خان و.
کله چې برېتانیا له هند څخه ووتله، خان احمد یار خان د خپلواکۍ اعلان وکړ او کلات د یو کال لپاره په خپلواکه توګه اداره کېده. خو په ۱۹۴۸ کال کې دا سیمه له پاکستان سره یوځای شوه. د پاکستان د حکومت مخالفین دا الحاق جبري بولي او وایي چې د کلات خان د پوځ تر فشار لاندې د تړون لاسلیک ته اړ شو، خو د پاکستان حکومت وايي چې دا الحاق په خپله خوښه او له محمد علي جناح سره له خبرو اترو وروسته شوی دی.
شهزاده عبدالکریم، چې د کلات د خان کشر ورور و، د خپل ورور دا پرېکړه ونه منله او غرونو ته ولاړ. هغه وسلهواله مبارزه پیل کړه او دا د پاکستان پر ضد د بلوڅانو لومړنی وسلهوال پاڅون و. عبدالکریم په ۱۹۵۰ کال کې تسلیم شو.
د کلات خان میراحمد خان له محمد علي جناح سره، ۱۹۴۸ کال
په ۱۹۷۰ کال کېپاکستان د کلات سیمې او د بلوچستان پښتونمیشتي سیمې سره یوځای کړې او یو واحد ایالت یې ترې جوړ کړ.
په بلوچستان کې سیاسي او ټولنیزه نارضایتي له همغه پیل څخه موجوده وه او په راتلونکو لسیزو کې یې د مدني نافرمانۍ بڼه خپله کړه. په تېرو څو لسیزو کې دا نارضایتي په وسلهوالو پاڅونونو او د بېلتونپالو ډلو په رامنځته کېدو بدله شوې ده.
له سیاست څخه د وسلهوالې جګړې پر لور د بلوڅانو یون
بلوڅانو د شلمې پېړۍ په اوږدو کې تر ډېره سیاسي او سولهییزه لاره تعقیبوله. د بلوڅانو ډېر سیاستوال د عوامي ملي ګوند غړي وو. دا یو ملتپال او کیڼ اړخی ایتلاف و چې بلوڅان او پښتانه پکې شامل وو. میرغوثبخش بزنجو، سردار عطاالله مینګل، نواب خیربخش مري، ګلخان نصیر، عبدالواحد کُرد او عبدالحی بلوچ په دې ګوند کې فعال وو.
پخوانی سناتور او شنونکی افراسیاب خټک په دې باور دی، چې د پاکستان د دولت په جوړښت کې د پوځ نفوذ او هغه څه چې دی یې «د سیاسي نظام پنجابي کېدل» بولي، ځینې بلوڅ وسلهوال فعالیت ته هڅولي دي. د هغه په وینا، د پاکستان پوځ بلوڅ او پښتون ملتپالان د ځان لپاره ګواښ ګڼي او هڅه کوي د هغوی نفوذ محدود کړي.
له بلې خوا، د پاکستان دولت او پوځ د قومي ځپنې یا په سیاست کې د پوځ د مداخلې تورونه ردوي. رسمي چارواکي وايي چې د بلوڅانو وسلهوال فعالیتونه او د تحریک طالبان پاکستان په څېر ډلې د دغه هېواد لپاره امنیتي ګواښ دی او حکومت یې له قانوني او امنیتي لارو پر ضد اقدام کوي.
په ټوله کې، که څه هم د بلوڅ شنونکو او د پاکستان د رسمي سرچینو لیدلوري سره توپیر لري، خو حقیقت دا دی چې له سیاسي فعالیت څخه وسلهوال پاڅون ته د بلوڅانو حرکت د ګڼو عواملو تر اغېز لاندې دی، چې کورنی سیاست، امنیتي وضعیت او سیمهییز بدلونونه پکې شامل دي.
بلوڅان د پاکستان د حکومت پر ضد یو واحد او منسجم وسلهوال مخالف ګروپ نه دی. د هغوی د وسلهوالو ځواکونو جوړښت پېچلی او متحرک دیاو د وخت په تېرېدو سره بېلابېلې ډلې رامنځته شوې، سره یوځای شوې او ځینې وخت بېرته له منځه تللې دي.
ځینې شنونکي چې د بلوچستان وضعیت له نږدې څاري، وايي چې بلوڅ یاغیان په شپږو ډلو وېشل کېږي. دا ډلې تر ډېره ورته هدفونه لري او د خپلو وسلهوالو فعالیتونو د توجیه لپاره له ورته ادبیاتو کار اخلي: «د خپلواکۍ ترلاسه کول او پر خپلو سرچینو او خاوره واکمنېدل».
متحده ایالات او بریتانیا د بلوچستان د ازادۍ پوځ د ترهګرې ډلې په توګه پېژني.
نورې ډلې…
د بلوچستان د ازادۍ جبهه (BLF)
دا جبهه د اللهنظر بلوچ په نوم د یوه ډاکټر تر مشرتابه لاندې ده، چې له پاکستان څخه د بلوچستان د بېلتون لپاره مبارزه کوي. اللهنظر بلوچ د ۲۰۰۰مې لسیزې له پیله د دې ډلې مشري کوي. دا جبهه په مکران، تُربت او د جنوبي بلوچستان په نورو سیمو کې نفوذ لري.
دا ډله تر ډېره پهغلچکیو جګړو، کمینونو او هدفمندو بریدونو پېژندل کېږي او په جنوب او لوېدیځ بلوچستان کې فعالیت لري.
د بلوڅ جمهوريپال ګوند وسلهواله څانګه
دا څانګه د برهمداغ بګټي تر مشرۍ لاندې فعالیت کوي، چې د نواب اکبر بګټي لمسی دی او د بګټي قبیلې د ځینو غړو ملاتړ لري. دا څانګه په ۲۰۰۶ کال کې د نواب اکبر بګټي تر وژل کېدو وروسته رامنځته شوه. برهمداغ بګټي دا مهال په سویس کې اوسي، خو د سویس حکومت له وسلهوالو فعالیتونو سره د تړاو له امله د هغه د پناه غوښتنه رد کړې ده.
د بلوچستان د ازادۍ ساتونکي (BLG)
د دې ډلې مشري بختیار دنکي کوي. دا یوڅه کوچنۍ خو فعاله شبکه لري او د نورو ډلو تر څنګ په محدودو سیمو کې عملیات کوي.
متحد بلوڅ پوځ (UBA)
ددې ډلې مشري مهران مري کوي. موخه یې د بلوڅ وسلهوالو بېلابېلو عناصرو یو ځای کول دي او تر ډېره په ځینو غرنیو سیمو کې فعالیت لري.
په وروستیو کلونو کې د کوچنیو او غیرمتمرکزو بلوڅ بېلتونپالو ډلو شمېر زیات شوی دی. دا ډلې د مرکزي قوماندانۍ پر ځای د محلي واحدونو له لارې فعالیت کوي.د پاکستان دولت باور لري چې دا ډلې نه یوازې پر امنیتي ځواکونو بریدونه کوي، بلکې اقتصادي پروژې، د اورګاډي پټلۍ او مهمې زېربناوې هم په نښه کوي.
د پاکستان حکومت ټینګار کوي چې دا ډلې مشروع سیاسي غورځنګونه نه دي، بلکې په بلوچستان کې د ناامنۍ او مرګژوبلې عاملین دي.
بلوڅ بېلتونپال وايي چې هغوی په افغانستان کې د طالبانو له بري او د هغوی له تاکتیکونو الهام اخیستی دی. د چټکو چریکي بریدونو او خرپ او ترپ جګړې پر ځای، اوس منظم، ګډ او پېچلي عملیات کوي.
له تېرو څو کلونو راهیسې بلوڅ ډلو ځانمرګو بریدونو ته هم مخه کړې ده. ان ښځې هم د دغو بریدونو لپاره روزل شوې او څو عملیات یې کړي دي.
د طالبانو له واکمنېدو سره هممهاله، په تېرو څلورو کلونو کېنښتې او بریدونه ډېر شوي دي.په ۲۰۲۵ کال کې د بلوچستان د ازادۍ پوځ د بلوچستان د مچ سیمې پر جعفر اېکسپرېس اورګاډي برید وکړ.په دغه برید کې سلګونه مسافر، چې له سلو زیات یې پاکستاني پوځیان وو، یرغمل ونیول شول.دې پېښې نه یوازې د سیمې خلک، بلکې د نړۍ عامه افکار هم ځان ته واړول.
برید له ۲۴ ساعتونو زیات دوام وکړ. بلوڅ جنګیالیو په لومړۍ ورځ هغه نارینه خوشې کړل چې له ښځو او ماشومانو سره ملګري وو. تر دې وروسته، د پاکستان پوځ د چورلکو، بېپیلوټه الوتکو او ځمکنیو ځواکونو په کارولو سره د بلوڅ وسلهوالو پر ضد پوځي عملیات پیل کړل.
سیمه غرنۍ او لرې پرته ده او حکومت خبریالانو ته د پېښې ځای ته د تلو اجازه ورنه کړه. دواړو لوریو د مقابل لوري د ګڼو تلفاتو ادعاوې وکړې، خو خپلواکو سرچینو دا ادعاوې نه دي تایید کړې.
په افغانستان کې د بلوڅانو استوګنه؛ کډوال که د پاکستان پر ضد امنیتي ګواښ؟
د افغانستان او بلوچستان د ګاونډیتوب له امله، دا دواړې سیمې تل له یو بل سره په اړیکو او همکاریو کې پاتې شوې دي.
له اسلاماباد سره د اشرف غني د تړون پر وړاندې د بلوڅانو نارضایتي
د بلوڅ بېلتونپالو غورځنګونو ځینې غړي باور لري چې د محمد اشرف غني د حکومت پر مهال د کابل او اسلاماباد ترمنځ امنیتي تړون د دوی په زیان تمام شوی او په افغانستان کې یې مهم مشران په نښه شوي دي. دا ادعا په خپلواکه توګه نه ده تایید شوې.
دوی وايي چې د جمهوریت د واکمنۍ پر مهال، شاوخوا ۱۵ بلوڅان په کندهار او نورو سیمو کې د بریدونو ښکار شول. په هغوی کې اسلم مري، ګلبهار او د هغه زامن، او عبدالنبي بنګلزی شامل دي چې په ۲۰۱۸ او ۲۰۲۱ کلونو کې ووژل شول. بلوڅ سرچینې وايي، دا بریدونه د پاکستان د استخباراتي ادارو له خوا شوي، خو هېڅ وسلهوالې ډلې یې مسوولیت نه دی منلی.
د پاکستان د حکومت مخالفان وايي چې یو شمېر بلوڅ فعالان د افغانستان د حکومت له خوا هم نیول شوي وو، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته خوشې شول.
د طالبانو له بیا راتګ وروسته، د بلوڅ فعالانو هدفمندو وژنو دوام وکړ چې په کابل ښار کې د عبدالرزاق بلوچ او مشتاق کوهي ترورونه پکې شامل دي. د دې وژنو د عاملانو په اړه رسمي معلومات نه دي خپاره شوي.
د هند او افغان طالبانو د ملاتړ تورونه
پاکستان څو ځله طالبان تورن کړي چې د بلوڅ بېلتونپالو او د تحریک طالبان پاکستان په څېر ډلو ته یې، چې ددوی په وینا، له افغانستان نه پر پاکستان بریدونه کوي، خوندي پټنځایونه ورکړي دي. پاکستان باور لري چې طالبانو د دغو ډلو د مهارولو لپاره «اغیزناک او تصدیق وړ اقدامات» نه دي کړي او دا چاره د پاکستان امنیت ګواښي.خو بلوڅ غورځنګونه وايي چې طالبان ورسره همکاري نه کوي.
د مسافر وړونکي اورګاډي د نږدې ۴۰۰ کسانو له یرغمل کېدو او د پاکستاني امنیتي ځواکونو د یو شمېر غړو تر وژل کېدو وروسته، د پاکستان د پوځ ویاند په رسمي ډول افغان طالبان د بلوڅ وسلهوالو په ملاتړ تورن کړل او ویې ویل چې هغوی ته خوندي پټنځایونه ورکول کېږي. طالبانو دا تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې په افغانستان کې هېڅ بلوڅ وسلهوال نشته او له طالبانو سره اړیکه نه لري.
پاکستان همداراز هند د بلوچستان د ازادۍ پوځ د ملاتړ په تور تورنوي، خو هند دا ادعا رد کړې ده.
د بشري حقونو د څار سازمان په ۲۰۰۹ او ۲۰۱۰ کلونو کې د جبري ورکاوي لسګونه پېښې ثبت کړې، چې تر ننه دوام لري. یاد سازمان هغه مهال لیکلي وو چې د پاکستان امنیتي ځواکونه، په ځانګړي ډول ایاېسای، هغه قومي بلوڅان په نښه کوي چې له بلوڅ ملتپال غورځنګ سره د تړاو شک پرې کېږي.
هدفمندې وژنې او وسلهوال تاوتریخوالی، شکنجه او په توقیفځایونو کې ناوړه چلند، د بیان ازادۍ او سیاسي فعالیت محدودول، د اقتصادي او ټولنیزو حقونو سرغړونه، قبیلوي ځورونه، نژادي تبعیض او خپلسرې نیونې په بلوچستان کې د بشري حقونو نورې ستونزې دي.
ښځې او د مدني غورځنګونو مشري
په پاکستان کې د بلوڅانو مدني غورځنګونه تر ډېره د سیاسي، کلتوري او ټولنیزو حقونو او د جبري ورکاوي او دولتي تاوتریخوالي د قربانیانو لپاره د عدالت پر محور راڅرخي. دا غورځنګونه ډېری غیر وسلهوال او مدني دي او موخې یې سیاسي اصلاحات، د سرچینو د مدیریت شفافیت او د سیاسي ځپنې پای ته رسول دي.
د بلوڅ پیوستون کمېټه، د بشري حقونو او مدني غورځنګونه او د محصلینو او ځوانانو حرکتونه په بلوچستان کې له مهمو مدني خوځښتونو دي.
افراسیاب خټکوايي چې د پاکستان د دولت د نابرابر چلند له امله، د لادرکه کړای شویو ځوانانو میندې، خويندې او ښځې میدان ته راوتلې دي. زرګونه ښځې د «بلوڅ پیوستون کمېټې» تر چتر لاندې، چې مشري یې ماهرنګ بلوچ کوي، په زړورتیا په لاریونونو کې ګډون کوي او سلګونه زره بلوڅان له دې خوځښت سره مل دي.
دا د بلوڅانو په تاریخ کې تر ټولو لوی ولسي پاڅون دی. لکه کردان، بلوڅ ښځې هم په پراخه کچه په ملي او ولسي مبارزو کې ګډون لري.
د بلوچستان مدني غورځنګ پېژندل شوې څېرې هم لري. ماهرنګ بلوچ د بشري حقونو فعاله او په پاکستان کې د بلوڅو د مدني غورځنګونو مخکښه غړې ده، چې په ځانګړي ډول د جبري ورکاوي او دولتي تاوتریخوالي د قربانیانو د کورنیو د حقونو د دفاع له امله مشهوره ده.
د بښنې نړیوال سازمان او د بشري حقونو د څار سازمان راپورونه ماهرنګ بلوچ د بلوڅانو د سولهییزو اعتراضونو له مشرانو ګڼي، چې له هغې ډلې د اوږده بلوڅ لاریون تنظیمول هم پکې شامل دي. ددغه لاریون موخه په بلوچستان کې د خپلسرو وژنو او جبري ورکاویو پر وړاندې د نړیوالو پام رااړول وو.
روسیې په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند. په مسکو کې د تمې فضا غالبه وه او داسې انګېرل کېده، چې د افغانستان له لوري به منځنۍ اسیا ته امنیتي ګواښونه کم شي، خو د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف تازه څرګندونې ښيي، چې دا محاسبه تر ډېره ناسمه ثابته شوې ده.
لاوروف خبرداری ورکوي، چې په افغانستان او پاکستان کې د توندلارو ډلو فعالیتونه زیات شوي او ترهګري لا هم د سیمې امنیت ته یوه جدي او پراخېدونکې ننګونه ده. هغه وایي، ترهګري لا هم د سیمې لپاره یو جدي ګواښ دی او دا مهال د افغانستان دننه او شاوخوا سیمو کې ترهګریز فعالیتونه لیدل کېږي، چې د سیمې امنیت ته ګواښ پېښوي.
لاوروف د بریکس له ټلوېزیون سره په ځانګړې مرکه کې وویل، چې د منځني ختیځ په ګډون د اسیا په ځینو برخو کې هم دا ګواښ موجود دی، له همدې امله د ترهګرۍ پر ضد مبارزه د بریکس لپاره مهم لومړیتوب دی.
هغه زیاته کړې: « ترهګریزې پېښې په افغانستان او شاوخوا سیمو او دغه راز د هند او پاکستان، هند او افغانستان او پاکستان او افغانستان ترمنځ سیمو کې تر سترګو کېږي».
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر ټینګار وکړ، چې د بریکس هېوادونه په ځانګړي ډول هند چې د بریکس مشري پر غاړه لري، ترهګرۍ ضد مبارزې ته جدي پاملرنه کوي او دا موضوع د دې سازمان له مهمو لومړیتوبونو څخه ده. هغه وویل، مسکو او نوې ډیلي په ګډه هڅه کوي چې د دې ستونزو د مخنیوي لپاره د ملګرو ملتونو تر چتر لاندې د ترهګرۍ ضد نړۍوال کنوانسیون تصویب ته لاره هواره کړي.
داعش خراسان د یو نړۍوال خطر په توګه
له ټولو ډلو څخه چې د افغانستان له وضعیت سره تړاو لري، داعش خراسان تر ټولو خطرناکه ګڼل کېږي. دا ډله نه یوازې په افغانستان کې حضور لري، بلکې د یوې نړۍوالې شبکې په توګه یې فعالیتونه له پاکستان څخه تر ایران، له منځنۍ اسیا تر اروپا او ان تر مسکو پورې غځېدلي دي.
داعش خراسان یوازې په وسلهوال فعالیت متمرکز نه دی. دا ډله یوه پرمختللې تبلیغاتي شبکه لري چې د روسي، تاجکي او ازبکي ژبو ځانګړې څانګې پرمخ وړي. هدف یې د منځنۍ اسیا وګړي دي، هغه کسان چې وروسته په روسیه کې د کار او ژوند لپاره مېشت دي او هدف ګرځول یې اسانه دي.
د جنورۍ په یو دیرشمه نیټه د بلوچستان د مرکز کوټې په ګډون په دیارلسو ضلعو کې د بلوچ ازادي غوښتونکي اردو (بی ایل اې) سلګونه جنګیالیو د پاکستان په مختلفو دولتي مراکزو پلان شوي او همغږي شوي بې ساري بریدونه وکړل.
په دغو مراکزو کې د پاکستان د پوځ او پولیسو پایګاوې، سرکاري دفترونه، بانکونه او نورې دولتي ودانۍ شاملې وې. بی ایل اې په دغو بریدونو کې د دولت سره تړاو لرونکو د دوو سوو کسانو د وژلو ادعا کړې ده، او په مختلفو سیمو کې یې د خپلو کیدونکو بریدونو عکسونه او ویډیوګانې هم په خواله رسنیو خپرې کړې دي.
بلې خوا ته د بلوچستان ایالتي حکومت لومړی وزیر سرفراز بګټي هم په دې جګړو کې د ۱۷۰ بلوچ جنګیالیو (چې دوی یې ترهګر او د هند اجنټان بولي) د له منځه وړلو اعلان کړی دی او هغوی ته یې د ماتې ورکولو ادعا کړې ده.
که څه هم د پاکستان د دولتي کنټرول لاندې رسمي میډیا تر څلورویشت ساعتونو نه زیات وخت پورې ادامه لرونکو جګړو کې یوازې حکومتي اعلانونو او دعوو ته پوښښ ورکړی دی، خو په خواله رسنیو کې د بی ایل اې اعلامیه خپره شوې ده او په نړیواله میډیا کې هم د بی ایل اې بریدونو انعکاس موندلی دی او پراخې تبصرې ورباندې شوې دي.
دا لومړی ځل نه دی چې بی ایل اې او نورو بلوچ وسله والو سازمانونو په بلوچستان کې پراخ پوځی بریدونه کړي دي. په تیرو څلورو پنځو کلونو کې بی ایل اې د جعفر ایکسپریس نومې ریل ګاډي د اختطافولو او د مچ، نوشکي، ګوادر او ځینو نورو ښارونو باندې د لویې کچې د بریدونو په کولو د بلوچستان د خلکو او د نړیوالو پام ځان ته راګرځولی دی. خو په تیر یو کال کې د پاکستان پوځ د بي ایل اې او د بلوڅو نورو وسله والو سازمانونو په ضد د بلوچستان په هر ګوټ کې عملیات وکړل، سلګونه بلوڅان یې ووژل او زرګونه نور یې تړي تم کړل. پس له هغې، پاکستاني جنرالانو ادعا وکړه چې ګویا دوی په عامه توګه د ټولو بلوچ جنګیالیو سازمانونو، او په خاصه توګه د بی ایل اې، ملا ماته کړې ده او د هغوی د لویه کچه د بریدونو کولو توان او استعداد یې له منځه وړی دی. خو د بي ایل اې تازه بریدونو وښودله چې د پاکستاني جنرالانو دغه ادعاګانې سمې نه وې.
د بلوڅو د ملي حقونو داعیه اوږد شالید لري. په کال ۱۹۴۷ کې، چې کله بریتانوي امپراتوري د هند څخه ووته، هند تجزیه شو او د هند او پاکستان په نوم دوه نوي مملکتونه منځ ته راغلل، نو د میر احمد یار خان په مشرۍ د بلوچو دولت کلات د کال ۱۹۴۷ د اګست د میاشتې په پنځلسمه نیټه استقلال اعلان کړ. دلیل یې دا و چې په نولسمه پیړۍ کې چې کله انګلیسانو هند ونیوه، نو هغه وخت کلات د هند برخه نه وه؛ هغه یو مستقل هیواد و چې وروسته بیا د انګلیسانو له خوا ونیول شو. نو ځکه د کلات خان د بریتانیا نه غوښتنه وکړه چې اوس چې بریتانیا له هند نه وځي، نو هغه دې کلات هم هغسې یو مستقل دولت ومني چې څنګه هغه د بریتانیا د اشغال نه وړاندې و. انګلیسانو دا خبره ومنله، تر دې چې وړومبې پاکستان هم د کلات استقلال منلو ته حاضر شو، او نزدې یو کال بلوچستان یو مستقل دولت پاتې شو. جالبه خبره دا وه چې کله په کال ۱۹۴۷ کې د کلات خان میر احمد یار خان په لندن کې د بریتانیا په ستره محکمه (پریوی کونسل) کې د کلات د استقلال مساله رااوچته کړه، نو د پاکستان موسس محمد علي جناح د حقوق دان او وکیل مدافع په توګه د انګلیس په محکمه کې د کلات د خان وکیل و او د کلات داعیه یې په حقه ثابتوله.
بلوچستان تر یو کال د هند او پاکستان په خوا کې یو مستقل دولت پاتې شو، خو د کال ۱۹۴۸ د مارچ په میاشت کې پاکستان بیوروکراسۍ کلات ته پوځ ورولیږلو، د کلات خان میر احمد یار خان یې توقیف کړ او هغه یې په زور مجبور کړ چې د کلات دولت په پاکستان کې ګډ کړي. په هغو مشکلو شرایطو کې هم د کلات خان د ګډون د پاره شرایط وړاندې کړل، چې هغه وخت یې د پاکستان دولت د منلو ژمنه وکړه، خو پنځه کاله وروسته یې دغه ژمنه هیره کړه. په کال ۱۹۴۸ کې د کلات د خان کشر ورور شهزاده عبدالکریم د خپل مشر ورور د توقیف نه پس په وسله وال قیام ګوتې پورې کړې. هغه غره ته وختو؛ دا د پاکستان د واکمنانو په ضد د بلوچانو وړومبې پاڅون و. د پاکستان حکومت شهزاده عبدالکریم په خوږو خبرو او د مذاکراتو په بهانه د غره نه راکوز کړو، محبس ته یې بوتلو او اوه کاله یې بندی وساتلو. د دې نه وروسته څلور نور پاڅونونه شوي دي، نن سبا پنځم پاڅون روان دی.
په بلوچستان کې له کال ۲۰۱۳ نه تر کال ۲۰۱۵ نیمایي پورې، د ډاکټر مالک بلوچ په مشرۍ جوړ ایالتي حکومت نه پرته، په تیرو شلو پنځویشتو کلونو کې د بلوچستان ټول ایالتي حکومتونه د پاکستان د پوځي استخباراتو لاسپوڅي حکومتونه پاتې شوي دي. د دوی په واکمنۍ کې د بلوڅو اولس او دولتي نظام ترمنځ کافي واټن ایجاد شوی دی. پوځ او دغو لاسپوڅو حکومتونو د ملي حقوقو د پاره د سوله ییزو مبارزو مخه نیولې ده، او په زرګونو بلوچ ځوانان یې تړي تم کړي، د استخباراتو په زندانونو کې یې شکنجه کړي او وژلي دي.
د خپلو تري تم شویو زامنو، پلرونو، وروڼو او میړونو د لټون او نجات لپاره بلوچانې ښځې میدان ته راوتلې او په سیاسي مبارزه یې ګوتې پورې کړې دي. د بلوچو د پیوستون د کمیټې (BYC) مشري د ماهرنګ بلوچ او نورو ښځو په لاس کې ده. په دې وخت کې بي وای سي د بلوچو تر ټولو ستر او محبوبیت لرونکی سازمان دی. د دغه سازمان مشران، ښځې او نارینه، د تیر یوه کال نه په زندان کې بندیان دي.
لومړی دا چې بېلتونپالې ډلې لا هم د منظمو عملیاتو د ترسره کولو وړتیا لري او کولای شي د پراخې جغرافیاييي همغږۍ سره یوځای بریدونه وکړي او دا ښکاره کوي چې د وسلهوالو شبکې کمزورې شوې نه دي بلکې لا غښتلې شوې او هم کلکه لوژستیکي او ارتباطي وړتیا لري.
د دا ډول منظمو بریدونو یوه نښه دا ده چې د بلوچانو بریدونه یوازې پراخ شوي نه دي، بلکې د پراخې همغږۍ او نوي تکتیکي پرمختګونو له امله لا پېچلي شوي دي. دا د بلوچستان د اوږدمهاله بېثباتۍ نښه ده.
که څه هم دولت وروسته د پراخو عملیاتو ادعا وکړه، خو لومړنۍ غافلګیري د دې ښکارندویي کوي چې وسلهوالې ډلې لا هم د مهمو سیمو د ګډوډولو توان لري.
د اقتصادي، سیاسي او ټولنیزو شکایتونو لا حل پاتې کېدل د دې سبب شوي چې د بلوچانو او پاکستان شخړه نه یوازې دا چې پای ته رسېدلې، بلکې وخت ناوخت نوی او خطرناک رنګ اخلي.
د پاکستان حکومت ته یې کوم زیان دی؟
په دوولسو ښارونو کې د یو وخت بریدونه هغه تصویر زیانمنوي چې حکومت یې په امنیتي کنټرول کې وړاندې کوي. دا د داخلي او نړۍوال اعتماد لپاره مهم دی.
بل خوا په ګوادر کې بریدونه او ګډوډي د چین–پاکستان اقتصادي دهلیز پروژو لپاره امنیتي اندېښنې زیاتوي. دا هغه سیمه ده چې پاکستان یې د ستراتیژیکو اقتصادي پروژو د زړه په توګه ګڼي.
ځینې کورني سیاسي جریانونه دا پېښې د امنیتي کمزورۍ نښه بولي او پر حکومت نیوکې کوي چې باید د بلوچستان د ستونزو د حل لپاره بېړنی او موثر سیاسي چوکاټ جوړ کړي.
که په لنډه ووایو، د بلوچستان وروستۍ خونړۍ پېښې د یوې اوږدمهاله، عمیقې او څو بعدي شخړې څرګنده نښه ده. دا پېښې نه یوازې د تاوتریخوالي د نوي پړاو خبر ورکوي، بلکې د دولت د امنیتي ظرفیت پر ارزښت، د سیمې د ټولنیزو ستونزو پر دوام او د سیمې د اقتصادي پروژو پر راتلونکي هم مستقیم اغېز لري.
که څه هم پاکستان پراخ عملیات ترسره کړل، خو بریدونو دا روښانه کړه چې د بلوچستان شخړه یوازې د پوځي اقدام له لارې نه حل کېږي، بلکې د هغې اصلي سرچینې لکه اقتصادي محرومیت، سیاسي بېواکي او ټولنیز نابرابري، باید په بنسټیزه او دوامداره توګه حل شي.
په سیاست، اقتصاد، امنیت او د ټولنیز ژوند په ټولو برخو کې پریکړې همیشه د بدیلونو تر منځ په انتخاب پورې اړه لري. ایډیال حالت یا انتخاب نشته. یو کس هغه بدیل انتخابوي چې هغه ورته په خپل وخت کې ښه او ګټور ښکاري.
کله کله د بدیلونو انتخاب اسانه او کله ستونزمن وي. کله د بدیلونو انتخاب ګټه کوي او کله تاوان. کله د ګټې په وخت کې یو کس د ښه او بهتر بدیل تر منځ انتخاب لري، او کله د تاوان په وخت کې یو کس هغه بدیل انتخابوي چې لږ تاوان ورته لري. یعنی د بد او بدتر حالت په منځ کې یو کس هغه بد حالت انتخابوي چې لږ تاوان ورته رسوي. کله د اوږدمهاله ګټو لپاره یو کس لنډمهاله ګټه خوښوي او کله یو کس د لنډمهالې ګټې په عوض اوږدمهاله ګټو تر ترجیح ورکوي.
د بدیلونو انتخاب د انسانانو د فکر، عقل او د پریکړو نیولو د قوت پورې اړه لري چې د ښو او بدو بدیلونو ترمنځ څنګه توپیر کوي. د همدغه بدیلونو انتخاب له امله سیاسي علومو ته سیاسي ساینس وایي چې د بدیلونو یا متغیرو (Variables) تر منځ محاسبه کوي او هغه بدیل انتخابوي چې د یو هیواد خلکو ته په لنډ او اوږدمهال کې ګټه ورسوي.
د افغانستان په تاریخ او په خاصه توګه د تیرو پنځو لسیزو د جګړو په خبیثه دایره کې افغانانو همیشه د ښه او بهتر حالتونو تر منځ انتخاب درلود، خو له بده مرغه، د افغانستان د ټولو رژیمونو سیاسیونو او مشرانو که هغه د کودتاه له مخې قدرت نیولې، یا د ولس او بهرنیانو په مرسته اقتدار تر لاسه کړې، د ښو او بهترو بدیلونو په عوض یې بد او بدتر بدیلونه غوره کړیدي. یعنې همیشه یې فرصتونه په بحران بدل کړیدي نه دا چې بحرانونه یې په فرصتونو بدل کړي وای.
دې کې شک نشته چې د یو هیواد په پریکړو او سرنوشت باندې همیشه محدود کسان تصمیم نیسي خو د دغه مشرانو د ښو او بدو پریکړو له امله ګټه او تاوان عام ولس ته رسیږي یا د بدو پریکړو قرباني همیشه عام ولس وي.
په ۲۰۱۶م کال کې ما په خپله یوه مقاله کې د افغانستان سیاسیونو ته لیکلي وو، چې دا به ښه وي چې ټول د جمهوریت د تقویه کولو لپاره کار وکړي او که جمهوریت سقوط کوي، د جمهوریت بدیل د افغانستان سیاسیون نه بلکې طالبان دي. دوی باید د اوس نه فکر وکړي چې ایا له طالبانو سره کار او ژوند کولی شي او که نه؟
د جمهوریت سقوط د طالبانو لپاره هم یو لوی سیاسي شکست و؛ ځکه طالبانو په غېر مشروع ډول قدرت ونیوه او د پنځو کلونو په تېرېدو سره لا تر اوسه نه پوهیږي چې څنګه ملي او نړیوال مشروعیت تر لاسه کړي. په نړیوال ستیج د افغانستان استازولي، طالبان نه بلکې نور هیوادونه کوي او د افغانستان اکثره سفارتونه فلج او د ملګرو ملتونو په سازمان کې د افغانستان چوکۍ خالي ده. د طالبانو سره د اکثرو هیوادونو روابط د هغوي د خپلو مقطعي ګټو په اساس دي چې د افغانستان نه متضرره نشي، نه د طالبانو او افغانستان سره د ستراتیژيکو اړیکو په اساس. په اوس وخت کې افغانان د رواني، فزیکي او بشري امنیت سره لاس او ګریوان دي او که حالت همداسې دوام کوي، د افغانستان راتلونکی حالت د یو نامعلوم مسیر په خوا به روان وی.
دا حالت د افغانستان او د افغانانو لپاره ګټور نه دي. افغانان او هم د افغانستان ګاونډیان او نړۍ په دې پوهیږي چې د طالبانو د هرې ورځې په تیریدو سره، امنیتي تهدیدات د راتلونکې لپاره زیاتیږي او که طالبان له منځه ځي، بیا هم افغانستان وضعیت د افغانانو او سیمې لپاره جدي تهدید دی. همدې تهدید، د طالبانو عمر زیات کړیدی.
اوس خبره هماغه د جمهوریت د وخت د سیاسیونو ده چې هغوي د جمهوریت بدیل نه و او نه اوس هغوي د طالبانو بدیل کیدلې شي خو طالبان هم د افغانستان د راتلونکې لپاره بدیل نه دی او د طالبانو بدیل به د طالبانو نه هم بله افراطي ډله وي چې په هغه صورت کې به طالبان او هم افغانان په کل کې بایلونکي وي.
د پورته لنډ تحلیل په نتیجه کې څه پکار دي او کوم بدیلونه شتون لري؟
طالبان که په خپل حالت پاتې کیږي، د طالبانو بدیل به بله افراطي ډله وي.
بله افراطي ډله به د جنګونو په نتیجه کې رامنځته کیږي او په دغه جنګونو کې به عام ولس بیا قرباني کیږي.
سوال دا دی چې ایا د طالبانو نه زیاتو افراطي ډلو سره طالبان او افغانان ژوند کولې شي او که نه؟
که طالبان او افغانان د بلې افراطي ډلې سره ژوند نشي کولاې، د حل لار څه ده؟
دا څلور اساسي پوښتنې دي چې د طالبانو او هم د افغانانو لپاره مهمې دي چې فکر پرې وکړي او د نظام د ملي او نړیوال مشروعیت لپاره داسې لاره پیدا کړي چې هغه متل دی چې نه سیخ وسوځي او نه کباب.
د هرچا خپل نظر دی، خو زما نظر دا دی چې جنګ د مسایلو د حل لاره نه ده. د نفې اوانحصار د قدرت سیاست نه پخوا نتیجه ورکړې ده او نه اوس نتیجه ورکوي. د یوې واقعي لوی جرګې د دایریدو نه په غیر چې ټول اقشار او استازي د ټولنې پکې برخه ولري چې د افغانستان د راتلونکې لپاره یو معقوله تګلاره تصویب کړي، بله چاره نشته دی. په دغه جرګه کې نه طالبان نفې کیدلې شي او نه ملت. کیدې شي زما نظر افراطي طالبانواو هم افراطي مخالفینو ته د منلو وړ نه وي، خو د خود خواهي او شخصي ګټو نه د تیریدو په صورت کې، د یو معقول او ارام فکر په کولو سره،د هیواد د ژغورنې، د جنګونو او نیابتي رقابتونو د مخنیوي او دبلې افراطي نیابتي ډلې د راتګ د مخنیوي لپاره دا راته معقوله لار ښکاري.
له بده مرغه د نوي میلادي کال په پیل سره د پښتون ولس دغه کړاوونه او غمیزې نه یوازې تم شوې نه دي، بلکې په دې ویجاړوونکو پېښو کې په وېرونکې توګه زیاتوالی هم راغلی دی.
عجیبه خبره دا ده چې د پاکستان جنرالواکۍ وړومبی د ټي ټي پي جنګیالیو ته موقع ورکړه چې هغوی دې په پورته ذکر کړای شویو دیارلس ولسوالیو کې غرنۍ سیمې اشغال کړي، هلته دې ګزمې پیل کړي او په لارو دې پاټکونه جوړ کړي. د هغې نه پس یې محلي خلکو ته اخطارونه ورکړل چې هغوی دې دغه جګړهمار له خپلو سیمو نه وباسي او که دا کار ونه شي نو پوځ به په دغو سیمو کې پوځي عملیات پیل کړي. د سیمې خلکو د جرګو له لارې د ټي ټي پي جګړهمارو ته سوال منت وکړ، خو هغوی کله د بېوسه خلکو د جرګو غوښتنو ته غوږ کېښود. د جنورۍ د میاشتې د وړومبۍ اونۍ په پای کې د پاکستان پوځ په منځنۍ او کوزه کورمه کې او د خیبر په تیرا کې محلي خلکو ته د درې درې ورځو ضربالاجلونه ورکړل چې هغوی دې له خپلو کورونو او کلیو نه ووځي، چې پوځ د ټي ټي پي په ضد عملیات پیل کړي.
په دې کې وړومبی مشکل خو دا و (او دا مشکل د تیرا په غرنیو لارو کې زیات و) چې د بېکوره کېدونکو زرګونو کورنیو لپاره نه خو په نظم او ترتیب سره د خپلو کورونو نه د وتلو په موخه د ټرانسپورټ غم شوی و او نه په نورو سیمو کې د استوګنې بندوبست موجود و. د دې بېغورۍ نتیجه دا وه چې د ښځو، ماشومانو او بوډاګانو په ګډون زرګونه خلک درې درې ورځې په لارو کې په موټرو او لاریو کې بند پاتې شول. له لوږې نه د ماشومانو د مرګونو خبرونه بهر ته راغلل، خو مرکزي او صوبایي حکومتونو پرې غوږ ونه ګرولو او چې له اوږدو مزلونو نه پس هغوی د استوګنې سیمو ته ورسېدل، نو هلته هم بندوبست د نشت برابر و.
خو د کورمې او تیرا بېکوره شویو خلکو ته یو نوی مشکل د جنورۍ میاشتې په درېیمه اونۍ کې هغه وخت پېښ شو، چې په دغې بېسروسامانۍ کې د هغوی په شلېدلو او نیمګړو خیمو او تنبوګانو باندې درنه واوره وشوه. دوی سره نه د واورینې یخنۍ نه د ځان ساتلو لپاره ګرمې جامې او کافي خوراکونه وو او نه د ناجوړه کېدونکو کډوالو د تداوي لپاره ډاکټران او دواګانې وې. په درنه واوره کې د پښې ابله ګرځېدونکو تنکیو ماشومانو عکسونه زړهڅېرونکي وو. د پاکستان حکومت او مېډیا د نړۍ په نورو سیمو کې د مسلمانانو په غم غمېږي، خو چې خبره د پښتنو ماشومانو مرګ، ژوبلې او کړاو ته راشي، نو د دوی سترګې ړندې او غوږونه کاڼه شي.
د کورمې او تیرا د بېکوره شویو خلکو ستونزې او مشکلات د پاکستان د مرکزي حکومت او د پښتونخوا د ایالتي حکومت په اړیکو کې د ترینګلتیا او د همکارۍ د نشتوالي له امله څو چنده زیات شوي دي. د پاکستان مرکزي حکومت چې محض د جنرالواکۍ یوه څانګه ده، په اساسي توګه په پنجاب ایالت پورې اړه لري او د پښتونخوا، بلوچستان، ګلګت بلتستان او د کشمیر له خلکو سره د مستعمرو غوندې چلند کوي. په پښتونخوا کې دومره زیاته مرګ ژوبله روانه ده، خو هیڅ وخت داسې نه دي شوي چې لومړی وزیر شهباز شریف او یا ولسمشر اصف زرداري د غمرازۍ لپاره پېښور او یا د پښتونخوا کومې بلې سیمې ته تللي وي او یا یې د دغو خونړیو شخړو د پای ته رسولو لپاره په اسلاماباد کې جدي غونډې کړې وي او یا یې جدي تصمیمونه نیولي وي.
اوس چې کله د تیرا د بېکوره شویو خلکو د غمیزې عکسونه په خواله رسنیو کې خپاره شول، نو د پاکستان د اطلاعاتو مرکزي وزارت د اصلي استعمارګرو غوندې ښکرور دروغ پیل کړل او ادعا یې وکړه چې د پاکستان پوځ د تیراخلکو ته د کورونو د پرېښودلو امر نه و ورکړی او خلک په خپله رضا له خپلو کورونو او کلیو نه وتلي دي. حقیقت دا دی چې پوځیانو د کورمې او تیرا د کلیو په کوڅو کې لوډسپیکرونه ګرځولي وو او خلکو ته یې د کورونو د خالي کولو اخطار ورکړی و. د حکومت دا دروغ د تیرا والو او کورمې والو په زخمي زړونو باندې مالګې دوړوي.
د پښتونخوا ایالتي حکومت د عمران خان په ګوند تحریک انصاف پورې اړه لري. د دغه حکومت اعلی وزیر سهیل اپرېدی خپله د خیبر او د تیرا اوسېدونکی دی، خو هغه وایي چې د هغوی خلکو په ټولټاکنو کې رایې په دې موخه ورکړې دي چې ایالتي حکومت دې عمران خان له بند نه راخلاص کړي، نو ځکه په پښتونخوا ایالت کې نه خو دغه حکومت د اقتصادي ترقۍ لپاره هلې ځلې کوي او نه د خلکو د مشکلاتو د حل لپاره لاس په کار کیږي. سهیل اپرېدی وایي چې د پاکستان مرکزي حکومت په تیرا کې خلک د هغه (د سهیل اپرېدي) لپاره د سیاسي مشکلاتو د خلق کولو په موخه بېکوره کړي دي.
د پاکستان په دولتي نظام کې د جنرالانو د مخ په زیاتېدونکي واک په وجه سیاسي حکومتونه او په اساسي قانون باندې ولاړ نظام ډېر زیات کمزوری شوی دی، ګنې پخوا هېچا دا تصور نه شو کولی چې د یوه ایالت د حکومتله اجازې پرته دې هلته مرکزي حکومت او یا پوځ په خپل سر پوځي عملیات پیل کړي، خو نن سبا د پاکستان په اوضاع سړي ته د پېښوریانو دا متل رایاد شي چې «ډنډ خړ دی او کبان ړانده دي، هر څه دې چې وکړل هغه ښه دي».
