افغانستان انټرنشنل - پښتو
بلوچستان د پاکستان د سوېل تر ټولو لوی ایالت دی او د دغه هېواد شاوخوا ۴۴ سلنه خاوره جوړوي. د دې سیمې نفوس له ۱۵ میلیونو کم دی. بلوچستان د طبیعي زېرمو له پلوه بډایه دی؛ د سرو زرو، مسو، ګاز، سکرو او نورو ارزښتناکو توکو کانونه لري خو له دغو شتمنیو سره سره خلک په بېوزلۍ کې ژوند کوي.
بلوڅ یاغیان د مرګونو او خونړیو بریدونو له امله د پاکستان د پوځ لپاره په یوه ستره ستونزه بدل شوي دي. تېره اونۍ، د بلوڅ بېلتونپالو په بریدونو کې لږ تر لږه ۵۸ کسان ووژل شول او ملکي وګړو ته هم مرګ ژوبله واوښته.
په دې مقاله کې لوستلای شئ چې د بلوچستان بېلتونپال څوک دي؟ د دوی نارضایتي څنګه رامنځته شوه؟ کومې ډلې او تشکیلات لرياو د هغوی موخې او غوښتنې څه دي.
په بلوچستان کې لومړنی پاڅون
د پاکستان له جوړېدو وړاندې په ۱۹۴۷ کال کې دا سیمه د «کلات» په نوم یو خپلواک دولت و، چې واکمن یې خان احمد یار خان و.
کله چې برېتانیا له هند څخه ووتله، خان احمد یار خان د خپلواکۍ اعلان وکړ او کلات د یو کال لپاره په خپلواکه توګه اداره کېده. خو په ۱۹۴۸ کال کې دا سیمه له پاکستان سره یوځای شوه. د پاکستان د حکومت مخالفین دا الحاق جبري بولي او وایي چې د کلات خان د پوځ تر فشار لاندې د تړون لاسلیک ته اړ شو، خو د پاکستان حکومت وايي چې دا الحاق په خپله خوښه او له محمد علي جناح سره له خبرو اترو وروسته شوی دی.
شهزاده عبدالکریم، چې د کلات د خان کشر ورور و، د خپل ورور دا پرېکړه ونه منله او غرونو ته ولاړ. هغه وسلهواله مبارزه پیل کړه او دا د پاکستان پر ضد د بلوڅانو لومړنی وسلهوال پاڅون و. عبدالکریم په ۱۹۵۰ کال کې تسلیم شو.
په ۱۹۷۰ کال کېپاکستان د کلات سیمې او د بلوچستان پښتونمیشتي سیمې سره یوځای کړې او یو واحد ایالت یې ترې جوړ کړ.
په بلوچستان کې سیاسي او ټولنیزه نارضایتي له همغه پیل څخه موجوده وه او په راتلونکو لسیزو کې یې د مدني نافرمانۍ بڼه خپله کړه. په تېرو څو لسیزو کې دا نارضایتي په وسلهوالو پاڅونونو او د بېلتونپالو ډلو په رامنځته کېدو بدله شوې ده.
له سیاست څخه د وسلهوالې جګړې پر لور د بلوڅانو یون
بلوڅانو د شلمې پېړۍ په اوږدو کې تر ډېره سیاسي او سولهییزه لاره تعقیبوله. د بلوڅانو ډېر سیاستوال د عوامي ملي ګوند غړي وو. دا یو ملتپال او کیڼ اړخی ایتلاف و چې بلوڅان او پښتانه پکې شامل وو. میرغوثبخش بزنجو، سردار عطاالله مینګل، نواب خیربخش مري، ګلخان نصیر، عبدالواحد کُرد او عبدالحی بلوچ په دې ګوند کې فعال وو.
په ۲۰۰۶ کال کې نواب اکبرخان بګټي،چې یو بلوڅ ملتپال مشر و، د پاکستان د پوځ په عملیاتو کې ووژل شو. هغه پخوا پر دولتي دندو کار کړی و، خو د ژوند په وروستیو کلونو کې د حکومت مخالف شوی و. د شنونکو په وینا، د هغه وژل کېدل د پاڅونونو د سختېدو او د تاوتریخوالي د زیاتېدو لامل شول. همغه کال، بالاچ مري، چې د خیربخش مري زوی و، هم د پاکستان پوځ وواژه. دغو پېښو د بلوڅانو وسلهوال مقاومت نوي پړاو ته بوت.
پخوانی سناتور او شنونکی افراسیاب خټک په دې باور دی، چې د پاکستان د دولت په جوړښت کې د پوځ نفوذ او هغه څه چې دی یې «د سیاسي نظام پنجابي کېدل» بولي، ځینې بلوڅ وسلهوال فعالیت ته هڅولي دي. د هغه په وینا، د پاکستان پوځ بلوڅ او پښتون ملتپالان د ځان لپاره ګواښ ګڼي او هڅه کوي د هغوی نفوذ محدود کړي.
له بلې خوا، د پاکستان دولت او پوځ د قومي ځپنې یا په سیاست کې د پوځ د مداخلې تورونه ردوي. رسمي چارواکي وايي چې د بلوڅانو وسلهوال فعالیتونه او د تحریک طالبان پاکستان په څېر ډلې د دغه هېواد لپاره امنیتي ګواښ دی او حکومت یې له قانوني او امنیتي لارو پر ضد اقدام کوي.
په ټوله کې، که څه هم د بلوڅ شنونکو او د پاکستان د رسمي سرچینو لیدلوري سره توپیر لري، خو حقیقت دا دی چې له سیاسي فعالیت څخه وسلهوال پاڅون ته د بلوڅانو حرکت د ګڼو عواملو تر اغېز لاندې دی، چې کورنی سیاست، امنیتي وضعیت او سیمهییز بدلونونه پکې شامل دي.
مختلفې ډلې د بلوڅانو د وسله والې جګړې مشري کوي
بلوڅان د پاکستان د حکومت پر ضد یو واحد او منسجم وسلهوال مخالف ګروپ نه دی. د هغوی د وسلهوالو ځواکونو جوړښت پېچلی او متحرک دیاو د وخت په تېرېدو سره بېلابېلې ډلې رامنځته شوې، سره یوځای شوې او ځینې وخت بېرته له منځه تللې دي.
ځینې شنونکي چې د بلوچستان وضعیت له نږدې څاري، وايي چې بلوڅ یاغیان په شپږو ډلو وېشل کېږي. دا ډلې تر ډېره ورته هدفونه لري او د خپلو وسلهوالو فعالیتونو د توجیه لپاره له ورته ادبیاتو کار اخلي: «د خپلواکۍ ترلاسه کول او پر خپلو سرچینو او خاوره واکمنېدل».
د سیمې د چارو شنونکیافراسیاب خټکوایي: «له مهمو فعالو وسلهوالو ډلو څخه د بلوچستان د ازادۍ پوځ (BLA)، د بلوچستان د ازادۍ جبهه (BLF) او جمهوريپال ساتونکي یادولای شو».
شخړې څنګه زیاتې شوې؟
د ۱۹۷۰یمو کلونو دوره په بلوچستان کې د محدود وسلهوال مقاومت پیل و. خو د بلوچستان د ازادۍ پوځ (BLA) د ۲۰۰۰مو کلونو په ترڅ کېد یوې اغیزناکې وسلهوالې بېلتونپالې ډلې په توګه راڅرګند شو چې د بلوڅ وسلهوال غورځنګ له بېلابېلو څانګو جوړ شوی.
د «بلوچستان د ازادۍ پوځ» وروسته پر څو څانګو ووېشل شو. یوه څانګه د هربیار مري تر مشرتابه لاندې وه، چې په بریتانیا کې اوسېږي. د بلې څانګې مشري اسلم اچو کوله، چې په ۲۰۱۸ کال کې په کندهار کې ووژل شو. دغه راز، د ځانمرګو بریدونو کنډک «مجید بریګېډ» د بلوچستان د ازادۍ پوځ سره تړاو لري او د دې ډلې له مهمو عملیاتي برخو ګڼل کېږي.
«د بلوچستان د ازادۍ پوځ» د پاکستان لپاره یو جدي امنیتي ګواښ بلل کېږي. دا ډله او څو نورې بلوڅ وسلهوالې ډلې په پاکستان کې د ترهګرو ډلو په توګه پېژندل شوې دي.
د تېرو اونیو همغږي بریدونه، چې څو ښارونه یې د لنډ وخت لپاره ولړزول، تر ډېره د همدې ډلې له خوا شوي وو.
ځینې څارونکي او شنونکي وایي چې په وروستیو کلونو، په ځانګړي ډول په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د دغو ډلو ترمنځ همغږي زیاته شوې ده. د دوی په باور، د طالبانو بري د بلوڅ وسلهوالو مبارزو ته نوې روحيه ورکړې او دا تصور یې پیاوړی کړی چې بدلون شونی دی.
د شنونکو په وینا، که څه هم دا ډلې جلا جلا فعالیت کوي، خو ګډ هدف یې «خپلواکي» ده.
د بېلتونپالو مشران او تشکیلات
بالاچ مري د بلوچستان د ازادۍ پوځ له لومړنیو مشرانو څخه و، چې په ۲۰۰۷ کال کې ووژل شو. تر هغه وروسته اسلم بلوچ تر ۲۰۱۸ پورې ددې ډلې مشري پر غاړه درلوده او وروسته بشیر زیب د دې ډلې مشر شو.
د بلوچستان د ازادۍ پوځ د بلوچستان ایالت او د کویټې، ګوادر، نوشکي او مکران په څېر سیمو کې فعال دی. دې ډلې څو ځله د پاکستان پر امنیتي ځواکونو، د اورګاډي پر پټلیو او اقتصادي پروژو د بریدونو مسوولیت منلی دی.
د بلوچستان د ازادۍ پوځ مهم واحدونه:
د بلوچستان د ازادۍ پوځ د ډېرو نورو بلوڅ ډلو لپاره د فکري او تشکیلاتي بنسټ رول لوبوي.
متحده ایالات او بریتانیا د بلوچستان د ازادۍ پوځ د ترهګرې ډلې په توګه پېژني.
نورې ډلې…
د بلوچستان د ازادۍ جبهه (BLF)
دا جبهه د اللهنظر بلوچ په نوم د یوه ډاکټر تر مشرتابه لاندې ده، چې له پاکستان څخه د بلوچستان د بېلتون لپاره مبارزه کوي. اللهنظر بلوچ د ۲۰۰۰مې لسیزې له پیله د دې ډلې مشري کوي. دا جبهه په مکران، تُربت او د جنوبي بلوچستان په نورو سیمو کې نفوذ لري.
دا ډله تر ډېره پهغلچکیو جګړو، کمینونو او هدفمندو بریدونو پېژندل کېږي او په جنوب او لوېدیځ بلوچستان کې فعالیت لري.
د بلوڅ جمهوريپال ګوند وسلهواله څانګه
دا څانګه د برهمداغ بګټي تر مشرۍ لاندې فعالیت کوي، چې د نواب اکبر بګټي لمسی دی او د بګټي قبیلې د ځینو غړو ملاتړ لري. دا څانګه په ۲۰۰۶ کال کې د نواب اکبر بګټي تر وژل کېدو وروسته رامنځته شوه. برهمداغ بګټي دا مهال په سویس کې اوسي، خو د سویس حکومت له وسلهوالو فعالیتونو سره د تړاو له امله د هغه د پناه غوښتنه رد کړې ده.
د بلوچستان د ازادۍ ساتونکي (BLG)
د دې ډلې مشري بختیار دنکي کوي. دا یوڅه کوچنۍ خو فعاله شبکه لري او د نورو ډلو تر څنګ په محدودو سیمو کې عملیات کوي.
متحد بلوڅ پوځ (UBA)
ددې ډلې مشري مهران مري کوي. موخه یې د بلوڅ وسلهوالو بېلابېلو عناصرو یو ځای کول دي او تر ډېره په ځینو غرنیو سیمو کې فعالیت لري.
په وروستیو کلونو کې د کوچنیو او غیرمتمرکزو بلوڅ بېلتونپالو ډلو شمېر زیات شوی دی. دا ډلې د مرکزي قوماندانۍ پر ځای د محلي واحدونو له لارې فعالیت کوي.د پاکستان دولت باور لري چې دا ډلې نه یوازې پر امنیتي ځواکونو بریدونه کوي، بلکې اقتصادي پروژې، د اورګاډي پټلۍ او مهمې زېربناوې هم په نښه کوي.
د پاکستان حکومت ټینګار کوي چې دا ډلې مشروع سیاسي غورځنګونه نه دي، بلکې په بلوچستان کې د ناامنۍ او مرګژوبلې عاملین دي.
له ساده غلچکیو بریدونو تر پېچلو او همغږو عملیاتو
بلوڅ بېلتونپال وايي چې هغوی په افغانستان کې د طالبانو له بري او د هغوی له تاکتیکونو الهام اخیستی دی. د چټکو چریکي بریدونو او خرپ او ترپ جګړې پر ځای، اوس منظم، ګډ او پېچلي عملیات کوي.
له تېرو څو کلونو راهیسې بلوڅ ډلو ځانمرګو بریدونو ته هم مخه کړې ده. ان ښځې هم د دغو بریدونو لپاره روزل شوې او څو عملیات یې کړي دي.
د طالبانو له واکمنېدو سره هممهاله، په تېرو څلورو کلونو کېنښتې او بریدونه ډېر شوي دي.په ۲۰۲۵ کال کې د بلوچستان د ازادۍ پوځ د بلوچستان د مچ سیمې پر جعفر اېکسپرېس اورګاډي برید وکړ.په دغه برید کې سلګونه مسافر، چې له سلو زیات یې پاکستاني پوځیان وو، یرغمل ونیول شول.دې پېښې نه یوازې د سیمې خلک، بلکې د نړۍ عامه افکار هم ځان ته واړول.
برید له ۲۴ ساعتونو زیات دوام وکړ. بلوڅ جنګیالیو په لومړۍ ورځ هغه نارینه خوشې کړل چې له ښځو او ماشومانو سره ملګري وو. تر دې وروسته، د پاکستان پوځ د چورلکو، بېپیلوټه الوتکو او ځمکنیو ځواکونو په کارولو سره د بلوڅ وسلهوالو پر ضد پوځي عملیات پیل کړل.
سیمه غرنۍ او لرې پرته ده او حکومت خبریالانو ته د پېښې ځای ته د تلو اجازه ورنه کړه. دواړو لوریو د مقابل لوري د ګڼو تلفاتو ادعاوې وکړې، خو خپلواکو سرچینو دا ادعاوې نه دي تایید کړې.
په افغانستان کې د بلوڅانو استوګنه؛ کډوال که د پاکستان پر ضد امنیتي ګواښ؟
د افغانستان او بلوچستان د ګاونډیتوب له امله، دا دواړې سیمې تل له یو بل سره په اړیکو او همکاریو کې پاتې شوې دي.
افغانستان د بلوڅانو لپاره ځانګړی ارزښت لري. د بلوڅانو ډلې په تېرو لسیزو کې افغانستان ته تللې او بېرته راګرځېدلې دي.
په افغانستان کې د بلوڅانو حضور پلویان او مخالفان دواړه لري.پلویان یې وايي چې بلوڅان پر خپلې خاورې د پوځي فشارونو له زیاتېدو سره افغانستان ته «پناه وړي» او د کډوالۍ وړ دي، خو د پاکستان سیاستوال وايي چې افغانستان هغو بېلتونپالو ته پناه ور کوي، چې د پاکستان لپاره امنیتي ستونزې جوړوي.
د پولې دواړو غاړو ته د خلکو ترمنځ پر کلتوري او مذهبي یووالي هم سترګې نه شي پټېدای.
دا مهال سلګونه بلوڅ کورنۍ د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې ژوند کوي.
په افغانستان کې د بلوڅانو مېشتېدل یوازې د وروستیو دوو لسیزو موضوع نه ده. هر کله چې د پاکستان پوځ په بلوچستان کې پوځي عملیات زیات کړي، بلوڅان افغانستان ته کډه شوي دي.
تاریخپوهان وايي چې د شپېتمو لمریزو کلونو په لسیزه کې د ډاکتر نجیبالله حکومت له بلوڅ بېلتونپالو څخه تر بل هر وخت زیات ملاتړ کاوه. په دې ملاتړ کې د اوسېدو اجازه، د تګ راتګ اسانتیاوې او نسبي زغم شامل و.
د پاکستان د بلوچستان د اطلاعاتو پخواني وزیرجان اڅکزي افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د حامد کرزي د ولسمشرۍ پر مهالد بلوڅ بېلتونپالو مشر برهمداغ بګټي په کابل او کندهار کې په ازاد ډول فعالیت کاوه. د اڅکزي په وینا، «کرزي دا موضوع امریکايي چارواکو ته ومنله، خو هېڅ اقدام یې ونه کړ».
د بلوڅانو یوه جنګیالي افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د دوی مشرانو د طالبانو له تجربې الهام اخیستی دی.
د طالبانو مشران په ۲۰۱۴ کال کې د خپلو ځواکونو د مورال لوړولو لپاره پخپله د جګړې کرښې ته تلل او ان ځینو یې خپل اولادونه په ځانمرګو عملیاتو کې شامل کړل. دغه جنګیالي زیاته کړه: «زموږ مشرانو هم همدا لاره خپله کړه. د ځواکونو د هڅونې او روحیې لپاره خپله بېرته بلوچستان ته ستانه شول».
له اسلاماباد سره د اشرف غني د تړون پر وړاندې د بلوڅانو نارضایتي
د بلوڅ بېلتونپالو غورځنګونو ځینې غړي باور لري چې د محمد اشرف غني د حکومت پر مهال د کابل او اسلاماباد ترمنځ امنیتي تړون د دوی په زیان تمام شوی او په افغانستان کې یې مهم مشران په نښه شوي دي. دا ادعا په خپلواکه توګه نه ده تایید شوې.
دوی وايي چې د جمهوریت د واکمنۍ پر مهال، شاوخوا ۱۵ بلوڅان په کندهار او نورو سیمو کې د بریدونو ښکار شول. په هغوی کې اسلم مري، ګلبهار او د هغه زامن، او عبدالنبي بنګلزی شامل دي چې په ۲۰۱۸ او ۲۰۲۱ کلونو کې ووژل شول. بلوڅ سرچینې وايي، دا بریدونه د پاکستان د استخباراتي ادارو له خوا شوي، خو هېڅ وسلهوالې ډلې یې مسوولیت نه دی منلی.
د پاکستان د حکومت مخالفان وايي چې یو شمېر بلوڅ فعالان د افغانستان د حکومت له خوا هم نیول شوي وو، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته خوشې شول.
د طالبانو له بیا راتګ وروسته، د بلوڅ فعالانو هدفمندو وژنو دوام وکړ چې په کابل ښار کې د عبدالرزاق بلوچ او مشتاق کوهي ترورونه پکې شامل دي. د دې وژنو د عاملانو په اړه رسمي معلومات نه دي خپاره شوي.
د هند او افغان طالبانو د ملاتړ تورونه
پاکستان څو ځله طالبان تورن کړي چې د بلوڅ بېلتونپالو او د تحریک طالبان پاکستان په څېر ډلو ته یې، چې ددوی په وینا، له افغانستان نه پر پاکستان بریدونه کوي، خوندي پټنځایونه ورکړي دي. پاکستان باور لري چې طالبانو د دغو ډلو د مهارولو لپاره «اغیزناک او تصدیق وړ اقدامات» نه دي کړي او دا چاره د پاکستان امنیت ګواښي.خو بلوڅ غورځنګونه وايي چې طالبان ورسره همکاري نه کوي.
د مسافر وړونکي اورګاډي د نږدې ۴۰۰ کسانو له یرغمل کېدو او د پاکستاني امنیتي ځواکونو د یو شمېر غړو تر وژل کېدو وروسته، د پاکستان د پوځ ویاند په رسمي ډول افغان طالبان د بلوڅ وسلهوالو په ملاتړ تورن کړل او ویې ویل چې هغوی ته خوندي پټنځایونه ورکول کېږي. طالبانو دا تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې په افغانستان کې هېڅ بلوڅ وسلهوال نشته او له طالبانو سره اړیکه نه لري.
پاکستان همداراز هند د بلوچستان د ازادۍ پوځ د ملاتړ په تور تورنوي، خو هند دا ادعا رد کړې ده.
د بشري حقونو سرغړونې
د بشري حقونو د څار سازمان د ۲۰۰۹ کال د ډسمبر د ۱۱مې د راپور له مخې، ۳۹ کلن بلوڅ ملتپال فعال عبدالغفار لانګوله خپلې مېرمنې سره د کراچۍ له یوه روغتون څخه ووت، خو له دوو سپینو ټویوټا وانت موټرو سره مخ شو.شاوخوا لس تنه په ملکي جامو کې هغوی ته ورنږدې شول. له هغوی څخه یوه د تومانچې په ګوزار لانګو وواهه او هغه بې سده شو.
وروسته هغه موټر ته واچول شو او له ځان سره یې یووړ.
د عبدالغفار کورنۍ د شکایت د ثبت لپاره پولیسو ته ولاړه. پولیسو وویل چې لانګو د سیاسي فعالیتونو له امله نیول شوی، خو دا یې ونه ویل چې په کوم تور او چېرته بندي دی.
د ۲۰۱۱ کال د جولای په لومړۍ نېټه، د لانګو جسد د بلوچستان په یوه متروکه هوټل کې وموندل شو. ځایي پولیسو اعلان وکړ چې د هغه پر جسد د سختې او وحشیانه شکنجې ګڼې نښې لیدل کېږي.دا قضیه د بلوچستان د یوې عامې او تورې پدیدې بېلګه ده: جبري ورکاوی.
د بشري حقونو د څار سازمان راپور ورکړی چې دولتي چارواکي یا د هغوی استازي خلک نیسي او بیا د هغوی د برخلیک په اړه له معلوماتو انکار کوي.جبري ورکاوی د قربانیانو کورنۍ کلونه او ان لسیزې په کړاو کې ساتي. د نړیوالو قوانینو له مخې، «ورکاوی» تر هغه وخته چې کورنیو ته معلومات ورنه کړل شي، یو «دوامدار جرم» ګڼل کېږي.
د بشري حقونو د څار سازمان په یوه راپور کې ویلي چې بلوڅ وسلهوالې ډلې هم د ډېرو هدفمندو وژنو مسوولې دي، چې د ښوونکو او نورو تعلیمي فعالانو وژنې پکې شاملې دي. دغه نړیوال سازمان ویلي چې وسلهوالو ډلو په وروستیو کلونو کې پر ملکي وګړو، غیر بلوڅ سوداګریزو مرکزونو او همدارنګه د ګاز او انرژۍ پر زېربناوو بریدونه کړي دي.
د بشري حقونو د څار سازمان په ۲۰۰۹ او ۲۰۱۰ کلونو کې د جبري ورکاوي لسګونه پېښې ثبت کړې، چې تر ننه دوام لري. یاد سازمان هغه مهال لیکلي وو چې د پاکستان امنیتي ځواکونه، په ځانګړي ډول ایاېسای، هغه قومي بلوڅان په نښه کوي چې له بلوڅ ملتپال غورځنګ سره د تړاو شک پرې کېږي.
هدفمندې وژنې او وسلهوال تاوتریخوالی، شکنجه او په توقیفځایونو کې ناوړه چلند، د بیان ازادۍ او سیاسي فعالیت محدودول، د اقتصادي او ټولنیزو حقونو سرغړونه، قبیلوي ځورونه، نژادي تبعیض او خپلسرې نیونې په بلوچستان کې د بشري حقونو نورې ستونزې دي.
ښځې او د مدني غورځنګونو مشري
په پاکستان کې د بلوڅانو مدني غورځنګونه تر ډېره د سیاسي، کلتوري او ټولنیزو حقونو او د جبري ورکاوي او دولتي تاوتریخوالي د قربانیانو لپاره د عدالت پر محور راڅرخي. دا غورځنګونه ډېری غیر وسلهوال او مدني دي او موخې یې سیاسي اصلاحات، د سرچینو د مدیریت شفافیت او د سیاسي ځپنې پای ته رسول دي.
د بلوڅ پیوستون کمېټه، د بشري حقونو او مدني غورځنګونه او د محصلینو او ځوانانو حرکتونه په بلوچستان کې له مهمو مدني خوځښتونو دي.
افراسیاب خټکوايي چې د پاکستان د دولت د نابرابر چلند له امله، د لادرکه کړای شویو ځوانانو میندې، خويندې او ښځې میدان ته راوتلې دي. زرګونه ښځې د «بلوڅ پیوستون کمېټې» تر چتر لاندې، چې مشري یې ماهرنګ بلوچ کوي، په زړورتیا په لاریونونو کې ګډون کوي او سلګونه زره بلوڅان له دې خوځښت سره مل دي.
دا د بلوڅانو په تاریخ کې تر ټولو لوی ولسي پاڅون دی. لکه کردان، بلوڅ ښځې هم په پراخه کچه په ملي او ولسي مبارزو کې ګډون لري.
د بلوچستان مدني غورځنګ پېژندل شوې څېرې هم لري. ماهرنګ بلوچ د بشري حقونو فعاله او په پاکستان کې د بلوڅو د مدني غورځنګونو مخکښه غړې ده، چې په ځانګړي ډول د جبري ورکاوي او دولتي تاوتریخوالي د قربانیانو د کورنیو د حقونو د دفاع له امله مشهوره ده.
د بښنې نړیوال سازمان او د بشري حقونو د څار سازمان راپورونه ماهرنګ بلوچ د بلوڅانو د سولهییزو اعتراضونو له مشرانو ګڼي، چې له هغې ډلې د اوږده بلوڅ لاریون تنظیمول هم پکې شامل دي. ددغه لاریون موخه په بلوچستان کې د خپلسرو وژنو او جبري ورکاویو پر وړاندې د نړیوالو پام رااړول وو.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.