پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
د شنبې او یکشنبې ترمنځ شپه کې د پاکستان هوايي ځواکونو د افغانستان په ختیزو او جنوبي سیمو کې اووه بېلابېل ځایونه بمباري کړي دي. تر اوسه د خپرو شویو خبرونو له مخې، پاکستانی بمبارۍ د ننګرهار په بهسود، غني خیل او خوګیاڼو او د پکتیکا په برمل او اورګون ولسوالیو کې شوې دي.
تر دې ساعته رارسېدلو خبرونو کې راغلي دي چې د بهسودو ولسوالۍ په ګردي کڅ کې د یوه ملکی وګړي کور په نښه شوی دی چې په دې پېښه کې د کورنۍ ۱۷ غړي مړه شوي دي او د کورنۍ په نولسو تنو کې یوازې دوه کسان ژوندی پاتې دي. په وژل شویو کسانو کې یو کلن ماشوم او ګڼ شمېر ښځې هم شاملې دي. په دغو بمباردمانونو کې زیاتره ملکی خلک وژل شوي او ټپیان شوي دي، او کله چې د دغو لرې پرتو سیمو خبرونه رسنیو ته ورسیږي، د مړو او ژوبل شویو کسانو شمېر به په حتمي توګه لوړېږي.
دا لومړی ځل دی چې پاکستان په رسمي ډول په افغانستان کې د الوتکو له لارې د «دقیقو اهدافو» په نښه کولو خبره مني، او ادعا یې کړې ده چې د پاکستان جنګي الوتکو د تحریک طالبان پاکستان (TTP) او داعش غړي ویشتي دي. د پاکستان د اطلاعاتو وزارت په بشپړه اعلامیه کې دغه بمبارۍ د ټي ټي پيله خوا په اسلام آباد، باجوړ او وزیرستان کې په نږدې ورځو کې د پاکستان په وسلهوالو ځواکونو باندې د بریدونو غچ بللی دی.
د افغان طالبانو د دفاع وزارت هم په افغانستان کې د پاکستانی هوايي بریدونو د خبر تصدیق کړی او د دغو بریدونو په وړاندې د «سنجول شوي» ځواب ویلو ژمنه یې کړې ده. دا خبره ډېره عجیبه ده چې پاکستان له یوې خوا په TTP باندې د روژې په میاشت کې د مسلمانانو د وینې تویولو تور لګوي، خو له بلې خوا یې خپله د روژې په مبارکه میاشت کې په هوايي بمبار کې د مسلمانو ښځو او ماشومانو وژلو او ټپي کولو ته زړه ښه کړی دی.
تیره اونۍ د سعودي عربستان له خوا د افغانستان او پاکستان ترمنځ د موجودې ترینګلتیا د سولهییزو خبرو اترو له لارې د ختمولو د پاره د هڅو خبر هم په رسنیو کې خپور شوی و. په خبر کې راغلي و چې د سعودي عربستان یو لوړپوړي هیئت افغانستان ته په دې موخه سفر کړی و چې د دواړو ګاونډيو مسلمانو هېوادونو ترمنځ د شخړو د سولهییزې هوارۍ لاره پیدا کړي.
دغه هیئت په دې بریالی شوی و چې درې تنه پاکستانی عسکر د افغانستان له بند څخه ازاد کړي او پاکستان ته یې وسپاري، چې تېر کال د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لنډې جګړې پر مهال افغان طالبانو نیولي وو. که څه هم د دغو پاکستانی بندیانو آزادېدل یوه لاس ته راوړنه ګڼل شوې وه، خو داسې ښکاري چې پاکستانی جنرالان او افغان طالبان د یو بل سره په اختلاف کې پر خپل دریځ کلک ولاړ پاتې شول او د مصالحت لار یې غوره نه کړه، چې په نتیجه کې اوس نوې جګړې ته زمینه برابره شوې ده.
د طالبانو پروژې په اړه د پاکستانی جنرالانو دریځ ضد و نقیض خصوصیات لري. د مثال په توګه، پاکستانی تبلیغات په طالبانو باندې د هند د ګټو لپاره د کار کولو تور لګوي، خو دغه تبلیغات د دې پوښتنې کوم ځواب نه لري چې که طالبان رښتیا هم د هند د ګټو لپاره کار کوي، نو د هند دغه متحدین شل پنځویشت کاله په پاکستان کې چا ساتلي وو؟ دوی څنګه د پاکستان له خوا تمویل، تجهیز او حمایه شوي وو؟ ولې پاکستانیانو دوی د اسلام مجاهدین بللي او د دوی دا دعوه برحقه ګڼلې؟ د طالبانو په اړه د پاکستان زوړ او نوی دریځ ولې دومره ضد و نقیض دی؟
حقیقت دا دی چې پاکستان د څلورو لسیزو نه زیات وخت په نیابتي جګړو کې برخه اخیستې او په پرلهپسې توګه یې په افغانستان کې جګړې ته لمن وهلې ده. له دې لارې ګڼ شمېر پاکستانی پوځیان او ملکی واکمنان شمتن شوي او په ډالرو کې میلیاردران شوي دي. اوس په نویو شرایطو کې دغه زاړه سیاستونه د پاکستان د مرۍ د اعدام د پړي غوندې تاو شوي دي. تر ټولو خطرناک ټکی دا دی چې پاکستانی جنرالان په خپلو زړو تېروتنو اعتراف نه کوي، نو ځکه یې نویو تېروتنو ته ملا تړلې ده. د دوی دا خیال دی چې رښتیا ویل اړین نه دي او د رسنیزو تبلیغاتو له لارې تور سپین او سپین تور جوړېدلی شي.
د پاکستان د هوايي بریدونو یوه بله انګیزه د خپل پوځي قوت تظاهر هم دی. پاکستان د څلورو هېوادونو، یعنې چین، افغانستان، ایران او هندوستان سره ګاونډی دی. د پاکستان جنرالواکۍ په دې باور ده چې د هېواد په سیاسي قدرت، اقتصادي منابعو او د مملکت په داخلي او بهرني سیاستونو غلبه د ځواکمنتیا په دلیل لري. دوی اړتیا لري چې وخت په وخت په داخل او خارج دواړو کې د خپل پوځي ځواک تظاهر وکړي. په خپلو دریو نورو ګاونډيو هېوادونو باندې د پوځي برید کولو امکان پاکستان ته نشته، نو یوازینی نظام چې پرې برید کېدای شي، د طالبانو امارت دی، ځکه هغه داخلي او بینالمللي مشروعیت نه لري او پراخ دفاعي نظام نه لري.
له همدې امله پاکستان د طالبانو د امارت د ضعف له لارې په کابل کې د طالبانو مرسته کوله ترڅو دغه ګاونډی هېواد ضعیف وساتي. له دې سره سره، د پاکستان جنرالواکۍ ته یوه بله مساله دا ده چې په تیرو څو کلونو کې په بلوچستان او پښتونخوا کې یې د جګړې او وینې تویولو مخه نه ده نیولې. په ټول پاکستان کې په عامه توګه او په پنجاب کې په ځانګړې توګه، عام خلک پوښتنه کوي چې د هېواد د بودجې غټه برخه په پوځ مصرفېږي، خو دومره لوی پوځ په دې ایالتونو کې د جګړې مخه نه شي نیولی.
جنرالواکۍ له یوې خوا د جګړې ټول مسوولیت په افغانانو اچوي او له بلې خوا د هوايي بریدونو په کولو غواړي وښيي چې ګویا جنرالواکي کراره ناسته نه ده، او څوک چې د جګړې مسوول بولي، د هغوی د مجازات کولو لپاره ورپسې ورځي. خو دلته مساله دا ده چې د افغانستان عام خلک د دغو بریدونو هدف ګرځول کېږي او کله هم طالبان په دغو بریدونو کې زیان نه ویني، نو ځکه د پاکستان ادعاوې د اعتبار وړ نه دي. پاکستان به هله له خپلو ضد و نقیض سیاستونو راووځي چې پر خپلو غلطیو او ناکامیو اعتراف وکړي او د افغانستان په داخلي چارو کې د مداخلې نه لاس واخلي، خو تر اوسه یې په سیاست کې داسې بدلون نه ښکاري.
دغه مقاله د Securitization امنیتي کولو نظریه تشریح کوي، له سقوط وروسته د پاکستان ستراتیژیک اهداف، د هغوی پلي کول، او د سیمې امنیت او هویتي سیاست ته د دې اقداماتو لنډمهاله او اوږدمهاله اغیزې ارزوي.
د سیکورټایزېشن یا امنیتي کولو نظریه چې د کوپنهاګن فکري مکتب ايجاد دی هغه پروسه ده چې پکې یو دولت یا ډله یوه موضوع د «وجودي ګواښ» په توګه تعریفوي، څو هغه له عادي سیاسي بحث څخه وباسي څو پر وړاندې يي استثنايي اقداماتو ته مشروعيت ورکړي.امنيتي کول په واقعي مانا د نا امنيو د پايلې نتېجه نه وي، بلکې هدف دا دی چې څنګه يوه موضوع او یا ستونزه بحث ته واچوي او بيا يي د ستر ګواښ په ډول معرفي او وړاندې کړې.
د دې نظریې بنسټیز استدلال دا دی چې کله یو دولت او يا حاکمه ډله یوه موضوع د «وجودي ګواښ» په توګه ټاکي ، نو یوازې د خطر په اړه خبرې نه کوي، بلکې د هغې لپاره واقعي وضعيت رامنځته کوي. د بېلګې په ډول، یا خو کنټرول شوې نا امنۍ ( بریدونه) کوي او يا خو پر پوله د متخاصم هېواد سره کړکېچ رامنځ ته کوي او بيا دا کړکېچ او شخړه دومره غټوي چې د هيواد ملي بشپړتيا او يا هويت ته خطر و ګڼل شي، نو دې وخت کې دا موضوع له عادي سیاسي محور څخه اضطراري امنیتي مرحلې ته انتقاليږي. که چيرته ګواښ واقعي موجود وي بيا دې ته امنتي کول وايي او که کومه وړه سياسي موضوع د تبليغاتو له لارې ډيره جدي ګواښ مرتبې ته پورته کوي دېته بيا د امنيتي کولو سياسي استعمال ويل کيږي.
د يوې موضوع امنيتي کول له درې حالاتو سرچېنه اخلي:
امنیتي کول د خطر د درجې په اړه نه، بلکې د خطر د وړاندې کولو په اړه بحث کوي چې څومره خلک ستا د تبليغاتو تر تاثير لاندې راځي.
د يوې موضوع امنیتي کول یوازې د دولت له اعلان سره نه بشپړېږي؛ بلکې درې شرطونه لري:
الف) امنیتي کوونکي(Securitizing Actor)هغه څوک چې موضوع د ګواښ په توګه معرفي کوي (لکه حکومت، پوځ، یا ډله).
ب) مرجع موضوع (Referent Object)هغه څه چې د ګواښ لاندې ښودل کېږي (لکه ملت، دولت، سرحد، دین، هویت).
ج) د مخاطب منل (Audience Acceptance) که ټولنه، ولس، رسنۍ، یا نړیواله ټولنه دا روایت ومني، امنیتي کول بریالی کېږي.که مخاطب قانع نه شي، امنیتي کولو ستراتيژي ناکامېږي.
پاکستان د ستراتيژيک عمق پاليسۍ لومړی پړاو چې افغانستان کې د جمهوریت سقوط ووپه بریا ترلاسه کړو او د دغه بريا جشن يي په راولپنډۍ، اسلام اباد او کابل سيرينا هوټل کې ولمانځو. له دغه جشنونو وروسته پاکستان د ستراتيژيک عمق پاليسۍ دويم پړاو ته ( Securitization) د دولت د امنيتي کولو پراختيا مرحله شروع کړه او دغه لاندې څلور موضوعات يي د امنتي ګواښ په توګه معرفي کړل:
پاکستان دا ټول د «ملي بقا» او «وجودي خطر» په ژبه خپل ولس او نړۍ ته وړاندې کړل. او همدا شيان يي وسېله کړل تر څو لاندې پنځه اهداف ترلاسه کړي:
د پورته اهدافو د ترلاسه کولو لپاره پاکستان ته د فرصتونو ضرورت وو، او دغه فرصتونه په افغانستان کې د حاکم رژيم سره په نږدې رسمي اړيکو نه شوای ترلاسه کيدلای نو پاکستاني ادارو لازمه و ګڼله چې طالبانو رژيم سره اړيکې د يو مستقل حکومت او يا سيستم په کچه نه بلکې د پخوا په څير د يوې ډلې په څير چلند وکړي. په فعلي وضعيت کې د طالبانو او پاکستان اړيکې د نظام په کچه ډيرې خرابې دي خو دغه اړيکې بيا په فردي، ډله ييز او قوماندانانو په کچه فوق العاده ښه حالت کې دي.
همدارنګه په افغانستان کې د طالبانو په راتګ سره د پاکستان ده دوه متضادو رواياتو ستونزه هم په نړيواله او سېمه ييزه کچه نه چليدله؛ پاکستان په يو وخت دا دوه متضاد روایتونه نشي ساتلی چې هم دې د ترهګرۍ قرباني هيواد وي او هم دې د طالبانو سره ښکاره رسمي، ژورې او يا د حکومت په کچه اړیکې ولري.
پاکستان د نوي ستراتيژۍ له مخې بايد طالبانو سره اړیکې کړکېچنې، جنګي او نه رغیدونکې وښايي او د دې روايت د حاکم کولو لپاره ضرورت وو چې د پاکستاني طالبانو تحريک چې ده ډيرو امنيتي کارپوهانو او زيات شمير افغانانو او پښتنو په اند د پاکستاني استخباراتو يوه نيابتي ډله ده له دوي د فرصت په ډول استفاده وکړي او په مستعمره پښتونخوا کې د دوي له نا امنيو د فرصت په ډول استفاده وکړي.
پاکستان ته د (TTP) د فعاليتونو زياتوالی او خوندي پټنځايونو ادعاوو د دې فرصت رامنځ ته کړو چې پاکستان دکرښې د بېثباتۍ مسله د عادي امنيتي ستونزې پر ځای د «وجودي ګواښ» په توګه تعريف کړه. له ټولو نښو نښانو داسې ښکاري چې پاکستاني طالبانو تحريک د تهديد پرځای پاکستاني اسټبليشمنټ لپاره څو چنده زیات فرصتونه برابر کړی دی. ځکه ده تحريک جګړه که څه هم امنيتي اړخ لري خو پاکستان ترينه د کور دننه او بهر ډيره سياسي استفاده وکړه او لايي هم کوي.
د پښتون ملتپالنې کمزوري کول:
پاکستاني پوځ او ادارو د پاکستاني طالبانو د تحريک او افغانستان سره د کړکېچونو او جنګي اړيکو په بهانه مستعمره پښتونخوا او بلوچستان کې د امنيتي پراختيا ملي ستراتيژۍ (Securitization له مخې قومپالې، ملتپالې، ازادۍ غوښتونکو او د لر او بر يو افغان شعار وويونکي مدني خوځښتونه محدود او پر دوي يي قومي او سياسي فضا تنګه کړه مهم غړيترور، زنداني او يا له هيواده تېښتې ته اړ ويستل او پر ځای يي يو ځل بيا په نوم ملتپاله پښتانه ګوندونه، ډلې او اشخاص رامخ ته کړل.
د دې لپاره چې د لر او بر افغان ترمنځ کرکه، نفرت او فاصله لاپسې زياته کړي، د ډيورنډ کرښه يي و تړله، هلته ميشت افغان مهاجرين راوشړل،د کرښې دواړو غاړو ولسونو ترمنځ يي سوداګري، تګ راتګ، کلتوري تبادله او د کورنيو ليدنې د ملي امنيت ته د خطرپه توګه تعريف کړل، او لاهم د کرښې هاخوا په سلګونه سیاسي او رسنيز فعاليتونه پېل شوی دي چې د افغانستان خاوره د لر وطن لپاره سترګواښ په شکل د پښتنو په ذهن کې ځای کړي.
کله چې دوه هيوادونو ترمنځ پر پوله ميشتقوم ترمنځ واحد فکر او روايت له منځه وړې، نو د دوي ترمنځ فاصلي يواځې امنيتي خطر روایت ایجادولای شي او بايد وضعيت امنیتي ژبې په چوکاټ کې بیان شي، یعنې «موږ د امنیت له پلوه خوندي یو، هغوی ګواښ دي»، نو په دې روایت سره پر کرښه د ميشت قوم ترمنځ سیاسي واټن او د باور کمښت ژورېږي.د پخوا «ورور، خپل، قبيله» تصور ورو ورو د «نامعلوم، خطر، ګواښ» تصور ته واوړي.
د پښتنو ګډ هويت او ارزښتونه همدا اوس له ستر ګواښ سره مخ دي، د افغانستان بیرغ او د لر او بر يو افغان چغه چې له سقوط د مخه تر اسلام اباد او راولپنډۍ رسېدلې وه اوس د کرښې دواړه غاړو ته جرم ګڼل کيږي. له سقوط د مخه د لر او بر وطن لپاره پنجاب د ګډ دښمن په توګه پيژندل کيدو، خو د سقوط راوروسته اوس لر وطن د بر او بر وطن د لر وطن دښمن ياديږي.
مذهبي محافظهکارۍ ته وده ورکول:
پاکستان په افغانستان کې د طالبانو په حاکمولو او د TTP د مهندسي ګواښ په نتېجه کې و کولای شول چېپښتنو ملتپالو ځوانانو ترمنځ فکري انحراف او يا کنفيوژن رامنځ ته کړي. د پاکستان د ادارو لخوا د امنيتي خطر روایت نن سبا ډيری پښتانه ملتپاله اشخاصو ته داسې احساس ورکړ چې ګويا مذهبي توندلاري ډلې به و کولای شي پنجاب مات کړي او دوي اوس فکر کوي چې په افغانستان کې يو «پښتون اسلامي حکومت» به د پنجاب د ماتي سبب شي؛نو قومي روايت (Ethnic Nationalism) پر ځای مذهبي-اسلامي روايت تقریبا حاکم شو. پاکستان پوهيږي چې مذهبي توندلاري ډلې هېڅکله هم پنجاب ته ګواښ نه بلکې هميش فرصتونه ایجادوي.
کله چې روايت مذهبي شي، نو:
دلته موږ کولای شو د کردانو مسالې سره د پښتنو مسايل ربط ورکړو، که څه هم یوه مساله د بلې مسالې په شان کټ مټ يو شان نه وي خو په ډيرو خواوو کې ورته والی لري.
د ترکېې، سوريا او عراق دننه کردان يو لوي قومي اقليت دی، د دوي کړکېچ و مبارزه د خپلواکۍ او يا د خودمختارۍ او کلتوري حقوقو پر سر وه، خو د ترکې دولت دغه موضوع له قوميت په مذهب بدله کړه. Syrian Democratic Forces (SDF) او YPG هڅه وکړه چې د کردانو قومي اداره جوړه کړي او د شمالي سوریې خودمختاري وساتي او کردان له د مذهبي جګړې څخه لرې وساتي خو استخباراتي لاسونه اوږده وو او حاکم وضعيت هم د کردانو په ګټه نه وو نو جګړې او مبارزې مذهبي رنګ واخيست. کله چې فضا مذهبي شي، قومي پروژه کم تمرکز ترلاسه کوي، ځکه ټول ځواکونه د مذهبي بقا پر ژبه خبرې کوي.
همدارنګه که د پاکستان سره د افغانانو احساسات، جګړه او يا دښمني له ملتپالنې مذهب خوا ته لاړه نو بيا پنجاب ګټونکی دی.
پوځي واک اعاده او نړيوال مشروعیت ترلاسه کول:
پاکستان پوځ چې د لسيزو راهيسې د ترهګرو په روزنه، تمويل او تجهيز تورن وو اوس يي د قرباني په نوم یاديږي، پاکستان پوځ او ادارو يو ځل بيا په خپله پخوانۍ وحشي څيره راڅرګند شو چې د پښتنو ملتپالو په مظلومانه نيونې، زورنې او ترور يي پېل کړی دی. واک يي د امنيتي خطر د ستراتيژۍ پر اساس لا پسې غښتلی شوی دی.
د دې ترڅنګ پاکستان په اقتصادي او سياسي لحاظ هم ګټه وکړه،د نړيوال اقتصادي فورمونو دخړ ليست څخه وتل، نړيوالې مرستې بيا ترلاسه کولو ترڅنګ يي د ترهګرۍ قرباني روایت هم قوي شو.
پايله؛
د امنیتي کولو نظریه ښيي چې دولتونه کولای شي سیاسي، قومي یا سرحدي موضوعات د وجودي ګواښ په توګه تعریف کړي او د استثنايي اقداماتو مشروعیت رامنځته کړي. د افغانستان د جمهوریت له سقوط وروسته، پاکستان د همدې نظریې له چوکاټ څخه په ګټې اخیستنې سره خپل ستراتیژیک اهداف تعقیب کړل.
موږ افغانان بايد لارې چارې و لټوو چې څنګه قومي بحث د امنیت له چوکاټ څخه د حقوقو او سیاسي مشارکت چوکاټ ته واوړي. او په هېڅ صورت پښتون ملتپالنه د مذهب او يا وسله وال روايت سره و نه تړي، ځکه کله چې ملتپالنه د مذهب تر سيوري لاندې راشي مخالف لوري ته يي امنيتي کول اسانه دي.
همدارنګه افغانان بايد د پاکستان د تبليغاتو ښکار نشي، مسايلو ته د ځمکنيو حقايقو له هېندارې و ګوري نه له احساساتو؛ او ده وله مولوي صېب روايت ته د يو مذهبي او مهندسي شوي روايت په سترګه و ګوري نه د يو قومي. همدرانګه قومي بحث که مدني-حقوقي پاتې شي، مشروعیت یې زیات وي او امنيتي کول يي دښمن لپاره ستونزمن وي.
زموږ د افغانانو بریا په دې کی ده چې د پاکستان د تبليغاتو تر سيورې لاندې رانشو او دغه موضوعات غير امنيتي کړو.
یوې تاریخي کیسې ته تم کیږو؛ د ۱۹۸۹ کال د فبرورۍ په لسمه، په کابل کې د شوروي اتحاد سفارت د ولسمشر ډاکتر نجیبالله له دفتره د بېړني ملاقات غوښتنه کوي. په همدې ورځ د شوروي اتحاد لوړپوړی پلاوی —یولي وارنسوف، د ۴۰م پوځ قوماندان جنرال بوریس ګروموف او د شوروي پوځونو مشر سلاکار والنتین وارنیکوف—له ولسمشر نجیب الله سره ډېر مهم سیاسي بحث کوي. دا هغه وخت و چې شوروي پوځونه د وتلو وروستیو شېبو ته رسېدلي وو او د مسکو لپاره د جګړې سیاسي او حقوقي اغېزې خورا حساسې شوې وې.
د ډاکتر نجیبالله د دفتر رییس اسحاق توخی په خپل کتاب «د افغان واکمنو کرونولوژیک تاریخ» کې لیکي، چې د شوروي پلاوي اصلي هدف دا و چې ولسمشر نجیبالله یو رسمي سند لاسلیک کړي. د سند غوښتنه دا وه، چې افغانستان به د شوروي اتحاد پر وړاندې هېڅ ډول جنګي غرامت، جبران او یا رسمي ادعا نهکوي. په ساده ژبه، شوروي غوښتل د لس کلنې جګړې ټول حقوقي عواقب د یوې امضا په بدل کې پای ته ورسوي.
اسحاق توخی زیاتوي، چې ډاکتر نجیبالله دا غوښتنه رد کړه. هغه دلیل وړاندې کړ، چې دا ډول ملي پرېکړه د ولسمشر په صلاحیت کې نهده؛ یوازې لویه جرګه یې کولی شي.
د نجیب الله دغه دریځ هم قانوني ارزښت درلود او هم سیاسي حساسیت.
شوروي اتحاد داسې انګېرله، که د نجیبالله حکومت ډېر ژر سقوط وکړي، مجاهدین ښايي د شوروي له یرغل څخه د جنګي غرامت غوښتنه وکړي. خو کله چې مجاهدین واک ته ورسېدل، نه دا غوښتنه وشوه او نه یې د غرامت موضوع تعقیب شوه.
تاریخي تکرار
دا پېښه بېسارې نهوه. په نولسمه او شلمه پېړۍ کې برېتانویانو هم د افغانستان له شاهانو ورته تضمین غوښتې و، څو د خپلو یرغلونو او جګړو مسوولیت په بشپړ ډول له ځانه لرې کړي. افغان لوري هغه وخت هم ورته ځواب ورکړی و: دا واک یوازې د ملت دی.
دا موضوع د ۲۰۲۰م کال د دوحې په مذاکراتو کې هم راپورته شوې وه. د جمهوري نظام د سولې د ټیم یو غړی وايي، چې په دوحې تړون کې د جنګي غرامت موضوع د پټو ضمایمو برخه وه او طالبانو پر دې هوکړه کړې وه، چې دوی به له امریکا او ناټو څخه د جګړې تاوان نهغواړي.
دا ټول مثالونه یو ګډ ټکی لري: هر بهرنی قدرت، چې په افغانستان کې دخیل وي، هڅه کوي د جګړې د هر ډول حقوقي تعقیب مخه مخکې له مخکې وتړي.
خو اساسي پوښتنه دا ده، چې ولې افغان حکومتونه له جګړو وروسته دومره منزوي وي، چې د غرامت نوم هم نهشي اخیستلی؟
دا مساله څو ژور تاریخي، سیاسي او حقوقي ریښې لري:
۱. حکومتونه اکثراً د جګړې له لارې رامنځته شوي وي
د طالبانو اوسنۍ واکمني یې تازه مثال دی. نه نړۍوال مشروعیت لري او نه د قانوني دعوو د تعقیب ظرفیت پهکې موجود دی. کله چې دولت د مشروعیت له بحران سره مخ وي، د نړۍوالو پر وړاندې د ادعا کولو ځواک هم نهلري.
۲. افغانستان له هرې خارجي مداخلې وروسته په داخلي بحران کې ډوبېږي
د برېتانویانو له مداخلې وروسته د امانالله خان پر وړاندې د یو شمېر خلکو منفي ذهنیت او پر هغه د الحاد تور پورې کولو پر هغه د ولس باور کم کړ او په نړۍواله کچه یې هم منزوي کړ، له شوروي مداخلې وروسته کورنی جنګ، د امریکا په مشرۍ د ناټو له مداخلې وروسته ګډوډي او بیا د طالبانو راتګ. دا تسلسل، حکومتونه کمزوري او ناپایدار ساتي.
۳. د لویو قدرتونو سیالۍ افغانستان نیابتي میدان ګرځوي
کله چې دولت د یوه قدرت پر ملاتړ ولاړ وي، د بل قدرت له ملاتړه بېبرخې کېږي. نو د غرامت هر ډول بحث نړۍوال فشارونه لا پسې حساسوي. غوره بېلګه یې د طالبانو حکومت دی، مخکې له دې چې واک ته ورسیږي، څو ځله یې د رهبرۍ په کچه د غرامت موضوع یاده کړې وه، خو د دوحې له تړون او واک ته له رسېدا وروسته یې ان یو ځل هم د غرامت مساله یاده نهکړه.
۴. دولتونه له بشپړ داخلي مشروعیته محروم وي
یو دولت چې د ټول ملت استازیتوب ثابت نهشي کړی، د نړۍوالو په سترګو کې د دعوې قانوني ظرفیت له لاسه ورکوي. د برهانالدین رباني په مشرۍ د مجاهدینو حکومت او د ملا هبتالله په مشرۍ د طالبانو حکومت د افغانستان د ټول ملت استازیتوب نهدی ثابت کړی، نو له همدې امله د ځان د بقا په موخه د غرامت مساله یاده شوې نه وه/ ده.
۵. د دولتونو ناپایداري د حقوقي تعقیب لړۍ شنډوي
افغانستان په څو لسیزو کې د سیاسي نظامونو مسلسل بدلونونه لیدلي، شاهي نظام په جمهوري نظام بدل شوی، جمهوري په کمونیستي اوښتی، ورپسې د نظام بڼه مجاهدینو بدله کړه، بیا پسې افغانستان طالبي نظام تجربه کړ او په ۲۰۰۱ کال کې افغانستان یو ځل بیا د جمهوري نظام تجربه کړ او دا دی اوس یو ځل بیا افغانستان د طالبي نظام تر کنټرول لاندې دی.
دا ناپایداره بدلون د دې سبب شوی، چې هر حکومت د ځان د بقا لپاره هر ډول معاملې ته تیار شي او داسې موضوع په نړۍواله کچه راپورته نهکړي، چې پر دوی د نړۍوال فشار سبب شي.
په داسې شرایطو کې نه د نړۍوال حقوقي اسناد تنظیمیږي، نه قانوني تسلسل موجود وي او نه نړۍوالې محکمې دولت د اعتبار وړ ګڼي.
که په لنډه یې ووایو، افغانستان تل جګړو زیانمن کړی، خو د دې زیانونو جبران هېڅکله نهدی اخیستل شوی. دا د هېواد په سیاسي تاریخ کې یو تکرارېدونکی، دردناک او مهم درس دی:
کله چې ملت او دولت کمزوري وي، د جګړې قربانیان دعوه نهشي کولی، چې ولې مې کور وران شو او ولې ووژل شوم؟
دغه طالبان چې د سړې جګړې پرمهال د پاکستان په مدرسو کې روزل شوي دي، له پښتو او پښتنو سره د تخاصم روحیه پالي او هغه دلیل لري. د شوروي په وړاندې د جګړې پرمهال په پاکستان کې د افغان کډوالو لپاره زرګونه مدرسې او عربي معهدونه جوړ شول. پر مدرسو د هند د دیوبند دارالعلوم د نصاب تأثیر و، په پاکستان کې هغه مهال یوه ویره دا وه، چې د خان عبدالغفارخان تر کاریزماتیکې مشرۍ لاندې د پښتون ملتپالنې روحیه په قوت سره چلیده او دغو ملتپالو نهضتونو د کابل له حکومت سره ښې اړیکې لرلې. د پاکستان یوه ویره دا وه چې عمدتاً پښتانه کډوال د دغې ملتپالې پښتني روحیې تر تاثیر لاندې رانهشي، له همدې پلوه یې د مدرسو په نصاب کې د پښتونپالنې، پښتو پالنې او مليګرايي په وړاندې سنګر ونیوه، پښتو یې د دوزخ ژبه معرفي کړه او نشنلیزم و نشنلیان یې کافر وګڼل.
د ډاکتر فضل الرحیم مروت کتاب ( From Muhajir To Mujahid) کې لولو، چې د پاکستان له خوا د مدرسو او جهادي روحیې د پاللو یو هدف په افغانستان او پښتونخوا کې د پښتني نشنلیزم د روحیې ځپل و. په دغو مدرسو کې عربي او اردو ژبې د دین ژبې معرفي شوې او د پښتو په وړاندې بدبیني په لوی لاس تلقین کېده. اوسني واکمن طالبان له همداسې یوه روزنیز بستر څخه راپاڅېدلي او دغه روحیه یې کلکه په ذهن کې پاتې ده. که پښتو ژبي طالبان په پښتو خبرې کوي، دلیل یې له دغې ژبې سره د دوی مینه نه ده، بلکې دوی په بله ژبه خبرې کړلای نهشي او مخاطبان یې عمدتاً پښتانه دي او که نه دوی عربي او ان اردو ژبه تر پښتو غوره او افضله بولي.
طالبان په لوی سره کې په نړیوال اسلام باور لري او ډېر ځله وايي چې په اسلام کې سرحد نهشته، ملي فکر مردود دی او هغوی چې قومپالنه کوي له اسلام څخه وځي. د طالبانو په اوله دوره کې د اطلاعاتو او فرهنګ وزیر ملا امیرخان متقي ( اوس د دغې ډلې د بهرنیو چارو وزیر) په یوه لوی مجلس کې ویلي و، چې« یو ځل ملاعمر ورته ویلي وو، یوڅو کسان چې ډېر پښتو پښتو چیغې وهي په یو څو څلورلارو کې راوځړوئ، چې دوی پوه شي، موږ مسلمانان یو نه پښتانه.» دا خبرهپوهاند محمد اسماعیل یونپه خپله یوه لیکنه کې هم رااخیستې ده.
اوس به راشو په مشخصه توګه هغو زیانونو ته چې پښتو ژبې ته د طالبانو له لاسه وررسېدلي دي:
زده کړې
په ۱۹۸۰ کلونو کې پاکستان ته له افغانستان څخه د میلیونونو کډوالو ترمنځ پښتانه قاطع اکثریت و. کلیوال پښتانه بېوزلي خلک وو، په هره کورنۍ کې ګڼ ماشومان زېږېدل، چې د خوړو، درملنې، پوښاک او هستوګنې ستونزې یې لرلې، هغه مهال داسې تبلیغ کېده، چې که یو هلک مدرسې ته ولاړ شي، حافظ، قاري یا مولوي شي، نو په هغې دنیا به د لسګونو کسانو شفاعت کوي. په مدرسو کې ډوډۍ هم وه او په کال کې به کومه جوړه جامې هم ورته ورکول کېدې، پاکستان، امریکا اوعربي هېوادونو صدقې او خیراتونه هم ورته رالېږل، بېوزلو کډوالو چې خپل ماشومان ساتلای نهشول، له هر کور څخه یو - دوه یا څوتنه هلکان دغو مدرسو ته واستول شول، چې هم د آخرت توښه شي او هم یې خیټه مړه وي. له میلیونونو پښتنو څخه دغه سلګونه زره ځوانان په افراطیت، عقده، پوځي توب، تشدد او تعصب وروزل شول. دوی د خپلو کورنیو نجونې له ښوونځيو راوګرځولې او په دې توګه د اکثریت پښتنو کلیوالو کورنیو دوه یا درې نسله بې سواده پاتې شول. دوی په پښتو ژبه لیک لوست کولای نه شو، په مدرسو کې عربي او په پاکستاني مکتبونو کې اردو د تعلیم ژبه وه. پښتو له دوی پاتې شوه.
په دواړو دورو پینځه کلنو واکمنیو کې طالبانو میلیونونه نجونې له ښوونځيو بېبرخې کړې، چې هلته یې خپله مورنۍ ژبه پښتو زده کوله، پښتو په دې توګه له تعلیمي ډګره وویستل شوه، ځکه پښتون ماشوم له ښوونځي محروم شو. د اولې دورې د زدکړو وړ نجونې په دویمه دوره کې میندې شوې او دغو بېسواده پاتې میندو خپل ماشومان په پښتو ژبه ونه روزلای شول.
د یوې ژبې د پرمختګ او ودې اصلي زانګو ښوونځي دي، طالبانو د نجونو ښوونځي وتړل او د هلکانو یې دیني کړل، پښتو په ښوونځیو کې حاشیې ته ولاړه او له تهداب څخه یې پالنه پاتې شوه.
ګڼ پښتانه کلیوال دي، طالبانو په کلیو کې د عصري ښوونځيو پرځای مدرسې جوړې کړې، د مدرسې ژبه عربي ده. په دې توګه لکونه پښتانه هلکان هم د پښتو له زدکړې محروم پاتې شول.
د لوړو زدکړو په برخه کې
په جمهوریت کې یوه لویه پرېکړه دا وه، چې د هېواد په ټولو پوهنتونونو کې باید پښتو څانګې جوړې شي. همداسې وشول. څو کاله وروسته ولیدل شول، چې د پښتو څانګو تر ټولو فعالې او محبوبې څانګې په هغو ولایتونو کې وې، چې خلک یې غیر پښتانه وو، په بدخشان، هرات، بامیان، بلخ او نورو لویو پوهنتونونو کې پښتو څانګو ګڼ محصلان لرل، په زړه پورې دا ده، چې د دغو څانګو اکثریت محصلانې نجونې وې ( نجونو معلمۍ، ژورنالیزم او ادبیاتو سره علاقه لرله او د دې لپاره یې د پښتو زدکړه لازمي ګڼله) کله چې نجونې د زدکړې له حقه محرومې شوې، پښتو څانګې زرګونه محصلانې له لاسه ورکړې په تېره بیا هغو هېوادوالو چې پښتو یې د دوهمې ژبې په توګه زده کوله. د پښتو ژبې د ودې لپاره د ټول هېواد د پوهنتونونو څانګې ډېرې مهمې دي. د دغو څانګو له کمزورۍ وروسته د پښتو ژبې د ښوونکیو د روزلو بهیر تقریباً په ټپه ودرېد. د پښتو ژبې د متخصصانو، ژبپوهانو، لیکوالو، ژورنالیستانو او څېړونکیو بهیر له خنډ و ځنډ سره مخامخ شو او پښتو ته هغه لازم پام نور نشته.
په بهر کې د نړیوالو پوهنتونو هغه برخه پښتو تدریسي کرسۍ، دیپارتمنتونه، راډیويي خپرونې یا تحقیقاتې څانګې چې له افغانستان سره یې توامیت درلود اوس د افغانستان د انزوا او عدم رسمیت له کبله دغه اړیکي قطع دي او هېڅراز ملاتړ یې نه کیږي.
د کادرونو تېښته
پښتو ژبې ته تر ټولو لوی تاوان دا دی، چې د طالبانو له راتګ سره د پښتو ژبې، ادبیاتو،فرهنګ، ژورنالیزم،هنر او ښوونې و روزنې لسګونه زره متخصصان او کادرونه له هېواد څخه ووتل. د هېواد د پوهنتونونو د پښتو څانګو تر نیمايي زیات استادان کډوال شول. تقریباً ۸۰ ٪لوی لیکوال، شاعران، کیسه لیکونکی، کره کتونکي او څېړونکي بېوطنه شول یا یې په هېواد کې دننه خپل کار له لاسه ورکړ. یوه استثنايي ستونزه دا وه چې د جمهوریت په کلونو کې د رسنیز فعالیت په زیاتېدو شو، ګڼ لیکوال او شاعران او حتی استادان د خپلو تخلیقي کارونو ترڅنګ په یوه رسنۍ کې هم بوخت ول، رسنیو مهم نقش درلود او طالبانو له رسنیو سره دوښمني کوله، همدا چې طالبان راغلل اکثر دغه فرهنګیان چې ژورنالیستان هم وو، د طالبانو له ډاره پښې سپکې کړې او بهر ولاړل. ځينې پښتانه لیکوال او استادان یا شاعران و فرهنګیان په دولتي څوکیو هم ګومارل شوي وو، دوی هم د طالبانو له راتللو سره کډوال شول. په جلا وطنۍ کې دغو لیکوالو، شاعرانو او فرهنګیانو په درېیو دلایلو ژبې او ادبیاتو ته نور کار کولای نه شو:
۱ـ د کډوالۍ ستونزې وې، دوی باید نوې ژبې زده کړې وای او د لویدیځ بوخت ژوند هغه فرصت ترې واخیست چې په پښتو ژبه تخلیق یا تحقیق وکړي. دوی پوهېدل چې په نوي چاپېریال کې باید په غیر مسلکي کارونو بوخت شي، داسې کار چې هېڅ د دوی له فرهنګي و هنري فعالیت سره اړیکه نه لري. دوی تقریباً دا هېره کړې وه، چې پخوا لیکوال، شاعر یا ژورنالیست و هنرمند و.
۲- دوی روحي ټکان لیدلی و. ناهیلي او مایوسه شول. له هویتي پلوه یې ځانونه پردي ګڼل. ګڼ لیکوال او شاعران په جلاوطنۍ کې له ډيپریشن څخه کړیږي. د دوی روحي مرګ د پښتو ژبې د معنوي مرګ په مانا دی.
۳ـ بل دلیل دا و، چې دوی بېمخاطبه ول، حیران ول چې که څه لیکي نو چا ته یې لیکي؟ هیچا د دوی شعر یا ادبي تخلیق ته غوږ نه نیوه. د کتابونو د چاپ امکانات نه وو، افغاني رسنۍ نه وې. پښتو ژبې او ادبیاتو ناڅاپه زرګونه تخلیقي استعدادونه له لاسه ورکړل، مهاجرت یوازې د افرادو وتل نه و، بلکې د تخلیقي ظرفیتونو مرګ و. دا سمه ده، چې دغه لیکوال، شاعران او فرهنګیان به له بیولوژیکي پلوه ژوندي وي، خو پښتو ژبې ته د تخلیق او تحقیق په برخه کې ټول مړه شول. طالبانو د پښتو ژبې د ادبیاتو، فرهنګ، ژبپالنې او د ژبې د ودې ۸۰ ٪ ظرفیتونه او استعدادونه تبعید او په ظرفیتي مرګ محکوم کړل.
رسنۍ
د جمهوریت پر مهال سلګونه رسنۍ جوړې شوې، چاپي، غږیزې، تصویرې او انلاین. لویه برخه رسنیو پښتو خپرونې لرلې، په دې خپرونو کې تعلیمي، تفریحي، هنري، معلوماتي او خبري متون تولیدېدل. د متن تولید د یوې ژبې د پرمختګ بنسټ دی. د طالبانو له راتګ سره د دغو رسنیو قاطع اکثریت سقوط شوې، له یوې خوا هغه پښتانه رسنوال وزګار شول چې په دغو رسنیو کې فعال وو او له بلې خوا په پښتو ژبه د متن د تولید امکانات له منځه ولاړل. مخاطبانو نور په پښتو ژبه تولید شوي متون نه مصرفول، د متن تولید او مصرف د یوې ژبې ټولنیز ژوند دی. په کم شمېر پاتې رسنیو کې اوس یکنواخته ، ستومانونوکي، ایډیولوژیک، وچ او تبلیغاتي فعالیت په هره ژبه چې وي، خلکو ته په زړه پورې نه ده. غمیزه خو دا ده، چې د دغو رسنیو پښتانه رسنوال په جلاوطنۍ کې له خپلو کارونو لرې شول او اوس د پښتو متن د تولید پرځای باید په نورو کارونو پسې وګرځي.
انتشارات
که د شلمې پېړۍ له پیل څخه یې راونیسو د پښتو کتابونو چاپ په افغانستان او پښتونخوا کې خپل لوړتیايي مزل واهه. پښتو ټولنې د پښتو مهمو تخلیقي او تحقیقي متونو او کتابونو چاپ ته ملا وتړله او رسنۍ هم ورسره راپیل شوې. بیا دغه چاره ګڼو دولتي او یوه برخه شخصي بنسټونو په غاړه واخیستې، اطلاعاتو او کلتور وزارت، د مطبوعاتو مستقل ریاست، د علومو اکاډمۍ، پوهنتونونو، د پوهنې وزارت، د سرحدونو او قبایلو وزارت، د بیهقي کتاب خپرولو موسسه، د لیکوالو انجمن، د ژورنالیستانو انجمن، شخصي مطبعو او نورو بنسټونو کتابونه او رسالې چاپولې. په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې دولت دې چارې ته ځانګړې پاملرنه وکړه او زرګونه کتابونه چاپ شول، کله چې مجاهدین راغلل او کورنۍ جګړې پیل شوې، اکثریت لیکوالان او ناشران پېښور او کوټې ته کډوال شول. په دغو کلونو کې که څه هم په افغانستان کې دننه د کتابونو چاپول درېدلي وو، خو پېښور او کوټه د پښتو اثارو لپاره د چاپ او خپراوي مرکزونه شول، زرګونه سرلیکه کتابونه خپاره شول، اروپا او امریکا ته تللیو لیکوالو هم خپل کتابونه په پېښور او کوټه کې چاپول، د تکنالوژي او کمپیوټر په رامنځته کېدو د پښتو کتابونو د چاپ په برخه کې سهولتونه راغلل او ډېر کتابونه چاپ شول، د جمهوریت په کلونو کې د پښتو انتشاراتو بهیر خپل زرین دور ته ورسېد. د جمهوریت په شلو کلونو کې دومره پښتو کتابونه او متون چاپ شول، چې ښايي په ټوله شلمه پېړۍ کې هغومره آثار چاپ شوي نه وي. مهمه دا وه، چې د پښتو کتابونو مارکیټ رامنځته شو او د لومړي ځل لپاره پښتو کتابونه ډېر خرڅېدل . د متن د تولید، چاپ ، خرڅلاو او ګټې حلقه تکمیله شوه او ګڼو لیکوالو له حرفوي لیکنو ګټه وټه کوله، د پوهنتونونو استادانو خپل تدریسي کتابونه چاپول او محصلانو اخیستل. دولت له جمهوري ریاست څخه رانیولې تر ټولو فرهنګي بنسټونو پورې په پښتو کتابونه، رسالې او رسنۍ چاپولې. ځينې چاپخونې او انتشارات په لویو موسسو بدل شول. دانش خپرندویه ټولنه، مومند خپرندویه ټولنه، میوند خپرندویه ټولنه، اکسوس خپرندویه ټولنه، سروش خپرندویه ټولنه، بهیر مطبعه، شاه محمد کتابتون، احمدي مطبعه او په کندهار، پکتیا، ننګرهار او نورو پښتني ولایتونو کې لسګونه نورې مطابع او انتشارات و، چې کتابونه یې خپرول. د کتاب چاپ او مارکیټ په یوه لوی بازار بدل شو او کتابتونونه غني شول. په میلیونونه مخه پښتو متن تولید او چاپ شو. د طالبانو په راتللو دا هرڅه په ټپه ودرېدل. خپرندویه ټولنې له اقتصادي پلوه په ملا ماتې شوې، د کتاب بازار سقوط شو، بې وزلي او فقر زیات شو، محصلانې نجونې په کور کېناستې، لوستي پښتانه کډوال شول، پوهنتونونه نیمګړي شول او کتابونو لوستونکي وبایلل، د کتابونو د مارکیټ د سقوط درې عوامل وو:
۱ـ اقتصادي ستونزې
۲ـ د لوستیو افغانانو وتل
۳ـ پر کتابونو د طالبانو سانسور
طالبانو یو اوږد لیست خپور کړ او لویه برخه چاپ شوي کتابونه یې ممنوع اعلان کړل، په دې توګه د کتاب چاپ، لوستل، لیکل او اخیستل تقریباً جرم و ګڼل شو، په دې کې لویه برخه کتابونه په پښتو ژبه و. حتی د ملنګ جان غوندې محبوب او ټولو پښتنو ته د منلي شاعر پر کتاب هم بندیز ولګېده. اکثریت هغه کتابونه چې ملي فکر په کې و، یا د پاکستان په ضد وو یا یې د ټولنې اذهان روښانول، روښانفکري یې تبلیغوله، ویښتیا یې راوستله په سانسور شوي لیست کې شامل شول، د سانسور نوم پخپله د کتاب او خپراوي فرهنګ او مارکیټ فلج کړ. د کتاب د چاپ د اجازې لپاره یوه بیروکراتیکه پروسه لازمي شوه او یو کمیسیون وټاکل شو، چې هر چاپېدونکی کتاب باید وګوري او ترڅو د کمیسیون اجازه نه وي کتاب خپرېدلی نه شي، دغې چارې د کتاب خپرولو هڅه په ټپه ودروله.
بل لوی مشکل دا و، چې دا ځل پېښور او کوټه هم د پخوا په شان د نشراتو لپاره مناسب مراکز نه وو. کډوال راوشړل شول او پاکستان ته د فرهنګیانو تلل ناممکن وو. پېښور او کوټه پخپله د پاکستاني طالبانو او نورو افراطي ډلو تر فشار لاندې په امنیتي او پوځي ښارونو بدل شوي وو او د پخوا په شان د پښتو ژبې او فرهنګ لپاره کار ته مساعد چاپېریال له منځه تللی و. په دې توګه د طالبانو په دویم ځل واکمنۍ کې پښتو انتشارات په تېره یوه نیمه پېړۍ کې تر ټولو په بد او کمزوري حالت کې راغلل. لوی انتشارات له ورشکستګۍ، سانسور، تهدید او ګڼو محدودیتونو سره مخامخ شول او ناشران هم د کډوالو په کاروان ورګډ شول.
علمي او فرهنګي محافل
له ډېر پخوا څخه په افغانستان کې دپښتو ژبې د ودې او پراختیا لپاره فرهنګي ناستې جوړېدې. پښتو ټولنې، بیا د علومو اکاډمۍ، پوهنتونونو، لیکوالو انجمون، ادبي بهیرونو په سلګونو سیمینارونه، کنفرانسونه، سېمپوزیمونه، د کره کتنې غونډې، لمانځغونډې او د کتابونو مخکتنې جوړولې، په دې غونډو کې د پښتو ژبې د ودې او پراختیا او بډایینې لپاره علمي بحثونه کېدل، د ژبې د معیاري کېدو لپاره د اجماع پرېکړې کېدې، نوي علمي مفاهیمو ته پښتو معادل کلمات جوړېدل، علمي مقالې لوستل کېدې او بحث پرې کېده، بیا د دغو مقالو مجموعې چاپ کېدې. اوس د دغو ټولو غونډو د جوړېدو امکانات له منځه تللي دي. نه یې اقتصادي توان شته، نه یې فرهنګي اراده او نه هم هغه مینه او علاقمندي شته، د دغسې سیمینارونو ګډونوال کډوال شوي او په علومو اکاډمۍ کې د پښتو ژبې د ودې پرځای د استنجا پر اصولو بحثونه کیږي.
هنر
د پښتنو لپاره تر ټولو مهم هنر موسیقي ده. پښتو محلي موسیقي د هرپښتون په ژوند کې د هغه د ذوقي ژوند یوه برخه ده. طالبانو موسیقي حرامه وګڼله او د موسیقۍ هنرمندان یې توهین او تحقیر کړل، د هغوی وسایل یې پخپله په دوی مات کړل او لکه تکفیر شوي وګړي دوی یې تر سپکاوي وروسته توبې ایستلو ته اړ ایستل. سلګونه سندرغاړي او سازغږوونکي وتښتېدل ، لویه برخه یې په پېښور کې د اخراج له ګواښ سره مخ دي، هغوی چې غربي هېوادونو ته ولاړل د موسیقي له تولید او هنري کار څخه بې برخې شول. په غربي هېوادونو کې دوی مخاطبان نه لري، سازغږونکي سره تیت و پرک دي. طالبانو پښتو موسیقي تقریباً ووژله، نور نو په افغانستان کې دننه میداني موسیقي، کنسرتونه، په ودونو کې د هنرمندانو سندرې او حتی اتڼ غوندې محبوب پښتني دود هم حرام اعلان شو. نور هنرونه لکه سینما، تیاتر او نور چې له پخوا څخه هم په ښه وضعیت کې نه و، هم حرام وګڼل شول او ټولې دروازې یې وتړل شوې. افغان فلم لغو شو .
مشاعرې
په افغانستان کې د پښتو ژبې لویه برخه شاعرانو د ټولنې هنري او ښکلاییز ذوق خړوباوه. دلته سینما، تیاتر، انځورګري او نورو تجسمي هنرونو لږه وده کړې وه او پرځای یې ادبیات په تېره بیا شعر د ټولو د خوښې وړ هنرونه وو. له همدې امله مشاعرې ډېرې محبوبې وې. نارنج ګل مشاعر په ننګرهار کې داسې یوه مېله وه چې زرګونه افغانان ورتلل، په کندهار کې انار ګل، په لوګر کې سنځل ګل، په خوست کې چنار، په فراه، پکتیا، پکتیکا، خوست، غزني، لغمان، کونړ ( کونړسیند مشاعره) او نورو ولایتونو کې هم مشاعرې جوړېدې حتی په بلخ و کندز و بغلان کې هم پښتو مشاعرې جوړېدې او ادبي بهیرونه جوړېدل، د ښځو ادبي بهیرونه رامنځته شوې وو چې ښځینه لیکوالې او شاعرانې په کې راټولېدلې ، طالبانو پر شعر رسمي بندیز ولګاوه او مشاعرې یې بندې کړې. د طالبانو حکم دا و، چې د شعر ویلو لپاره باید امارتي اجازه ترلاسه شي. د شعر د چینې وچولو د پښتو ژبې هنري او ذوقي ودې ته لوی تاوان ورساوه او په دې توګه یې له پښتنو څخه یوه خورا محبوبه هنري ناسته واخیسته.
له رواني پلوه د کرکې او نفرت راپارول
د طالبانو له واکمن کېدو سره دا کلیشه په استخباراتي ډول وپړسول شوه، چې ګواکې طالبان ټول پښتانه دي او پښتو طالباني ژبه ده. حال دا چې نه پښتانه ټول طالبان دي او نه هم ټول طالبان پښتانه دي. دغې استخباراتي کلیشې د نورو افغانانو حتی روښانفکرو پښتنو ذهنونه د پښتو او پښتنو په وړاندې حساس کړل. د طالبانو مخالفانو د دې پرځای چې یوازې طالبان د یوې ایډیولوژیکې افراطي ډلې په حیث هدف وګرځوي پښتانه او پښتو ژبه یې د خپلې کرکې و تعصب موخه وګرځوله. د طالبانو لوی تاوان پښتو ژبې ته دا و، چې پښتو ژبه او پښتانه یې د نورو د تعصب او بد چلند په وړاندې واقع کړل. طالبان د پښتنو او پښتو تر شا پټ شول او د دوی په وړاندې د دوی د هر مخالف ګوزار په پښتو او پښتنو راغی. دوی په ملي مسئله کې پښتانه له نورو سره ښکېل کړل او نه یوازې پښتو ژبې بلکې ملي روحیې ته یې هم تاوان ورساوه.
پښتو ژبې ته بل لوی تاوان په ټولیزو رسنیو کې د طالبانو د تبلیغاتي ښکنځلمارو ګومارل و. ټولو ته معلومه ده، چې طالبان یوشمېر کسانو ته پیسې ورکوي چې د دوی ستاینه وکړي او مخالفان یې وغندي ، دغه کسان هېڅراز اخلاقي حدود نه پېژني او له عقلاني منطق او استدلال څخه پردي دي. دوی د ښځینه وو په نومونو ادرسونه جوړ کړي دي . د مشهورو شخصیتونو په نومونو یې ادرسونه جوړ کړي. مثلاً په X کې د محمد اسماعیل یون او د هغه د مېرمنې آرین یون په نومونو د طالبانو مبلغان فعال دي، حال دا چې ښاغلي یون څو ځلې سپیناوی کړی چې نه دی او نه یې مېرمن په X کې کوم اکاونټ نه لري. طالبانو له دغو اکاونټونو څخه د لویو فرهنګي شخصیتونو سپکاوی پیل کړی دی او ټول پښتانه شخصیتونه ښکنځي. د دوی مخالفان پرعکس د مشخصو کسانو پرځای ټولو پښتنو او پښتو ته سپکې سپورې وايي . په دغه مبتذله فضا کې پښتو ژبې، پښتنو تاریخي شخصیتونو ،پښتو کتابونو او پښتني فرهنګ ته بېدرېغه سپکاوی کیږي او هره ورځ ښکنځل کیږي. په ټول تاریخ کې پښتو او پښتنو ته دومره ښکنځلې نه وې شوې لکه اوس چې د طالبانو له خوا دغې رامنځته کړې فضا له امله ورته کیږي. د طالبانو او د دوی د متعصبو مخالفانو د ښکنځلو او مبتذلو شخړو له کبله افغاني ټولیزې رسنۍ او خواله رسنۍ له ګټورې محتوا څخه خالي شوې دي او د دې پرځای چې ګټور متنونه خپاره شي ابتذال خپریږي. د خواله رسنیو هغه کاروونکي چې د عالي محتوا، ژبني عفت، علمي لیکنو او د ژبې د ودې لپاره فعال وو اوس د دغې مبتذلې فضا له کبله نور نو په ټولیزو رسنیو کې هغسې فعال نه دي.
پښتو له دولتي ملاتړ څخه محرومه ده
د امیرشېرعلي خان پر مهال په پښتو ژبه د دولتي چارو د پرمخ بیولو لومړۍ هڅې پیل شوې، عسکري اصطلاحات پښتو شول ، دولتي هیرارشي ته پښتو نومونه وټاکل شول ، د استقلال پرمهال محمود طرزي د پښتو ژبې د رسمي ملاتړ مانوفیست خپور کړ او تر هغه روسته پښتو ژبې تل له دولتي ملاتړ څخه برخمنه وه او د تاریخ له یوڅو دورو پرته چې په کې کورنۍ جګړې وې یا پښتنو ضد واکمنۍ واکمنې وې، نور نو همیشه دولتونو دپښتو د ودې و پراختیا رسمي سیاست درلود. د طالبانو په دواړو دورو کې دغه سیاست په ټپه ودرېد. طالبان په رسمي توګه په درېیو دلایلو د پښتو ژبې د ودې او پراختیا هڅه نه کوي:
۱ـله عقیدوي پلوه د پښتو ملاتړ ته ملتزم نه دي، پښتو ته خدمت کول د دوی له نظره اسلام ته ګټه نه لري. دوی د اصحابو د زمانې حکومت جوړوي او د اصحابو ژبه عربي وه.
۲ـاقتصادي امکانات یې نه لري. له اقتصادي پلوه پښتو پالل دوی ته تاوان پېښوي نو ولې یې وپالي؟
۳- ډاریږي، چې که د پښتو ژبې ودې و پراختیا ته کار وکړي، مخالفان به یې په پښتو پالنې تورن کړي.
پایله
پښتو ژبه او پښتنو په خپل معاصر تاریخ کې هيڅکله او له هېچا دومره زیان نه و لیدلی لکه له طالبانو څخه یې چې لیدلی دی.
پښتانه هېڅلکه دومره تحجر، شاتګپالنې، خرافاتو او له مدني ارزښتونو څخه پردي شوي نه وو، لکه د طالبانو پرمهال چې شول. اوس د پښتنو ژوند، فرهنګ، ژبه او ارزښتونه له تکفیري چلند سره مخامخ دي. ټول پښتني فرهنګ او ارزښتونه د دیوبندي اعتقاد په ترازو کې تلل کیږي او هر هغه څه چې د دوی عقیدوي اهدافو کې شامل وي هغه غیر اسلامي او حتی ضد اسلامي ګڼل کیږي.
پښتو چې د یوې فرهنګي ارزښتمحوره مجموعې ژبه ده، کله چې د طالباني تفکر او ایډیولوژي له مخې دغه مجموعه ضد اسلامي وګڼل شوه نو ژبې هم خپل ارزښت له لاسه ورکړ.
په دې توګه طالبانو تر بل هرچا او هرې بلې ژبې پښتون او پښتنو ته ډېر تاوان ورپېښ کړ.