په ملګرو ملتونو کې د افغانستان پخواني دایمي استازي محمود صیقل، پر ايران د امريکا د بريد او وروستيو سيمهييزو تاوتريخوالو په غبرګون کې د يو پيغام په خپرولو سره په ايران کې د افغان کډوالو د وضعيت په اړه خپله اندېښنه څرګنده کړې ده.
هغه ويلي، په دغو «برخليک ټاکونکو ورځو» کې تر هر وخت زيات د هغو ځورېدلو افغان کډوالو په اړه فکر کوي چې په ايران کې مېشت دي، هغه کډوال چې د ده په وينا «د دوو لويو ډبرو تر منځ بند پاتې دي».
علي خامنهاي په ۱۳۱۸ لمریز کال کې د مشهد ښار کې، په يوې روحاني کورنۍ کې زېږېدلی و. هغه خپلې لومړنۍ زدهکړې په مشهد کې پيل کړې او وروسته يې خپلو زده کړو ته په نجف او قوم کې دوام ورکړ.
په قوم کې د روحالله خمینی له شاګردانو شو او د پهلوي رژيم پر ضد د سياسي روحانيت له بهير سره يو ځای شو. د ۱۳۵۷ لمریز انقلاب نه مخکې هغه د سياسي فعاليتونو له امله څو ځله ونیول شو او تبعيد شو.
د ۱۳۵۷ انقلاب له بريا وروسته، خامنهاي ژر د قدرت جوړښت ته دننه شو. هغه د انقلاب شورا غړی، د عالي دفاع شورا کې د خميني استازی او يو مهال د دفاع وزارت سرپرست هم پاتې شوی. هغه همداراز د تهران د جمعې د لمانځه امام وټاکل شو، چې دغه کار د هغه سياسي پایه نوره هم ټینګه کړه.
په ۱۳۶۰ کال کې، د سختو سياسي حالاتو او د ايران ـ عراق جګړې پر مهال، هغه د ولسمشر په توګه وټاکل شو او تر ۱۳۶۸ پورې دوه دورې په همدې مقام کې پاتې شو. د خپلې لومړۍ ولسمشريزو ټاکنو څو مياشتې مخکې، د بمي بريد په يوه هڅه کې سخت ټپي شو چې د هغه ښی لاس يې د تل لپاره فلج کړ.
رهبرۍ ته ټاکنه او د واک تمرکز
۱۳۶۸کال کې د خميني له مړينې وروسته، د مشرتابه د کارپوهانو مجلس هغه د ایران د دويم رهبر په توګه وټاکه. دا ټاکنه په خپل وخت کې لانجمنه وه، ځکه خامنهاي هغه مهال د تقليد مرجع نه ګڼل کېده او د فقهي مقام له پلوه د پخواني رهبر په کچه نه و.
د رهبرۍ له پيل سره، هغه ورو ورو د قدرت جوړښت لا ډېر متمرکز کړ او «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» يې د سياسي او امنيتي نظام اساسي ستنه وګرځوله. د هغه په دوره کې د سپاه رول يوازې پوځي پاتې نه شو، بلکې په سياست، اقتصاد او سيمهييز امنيت کې هم يو ټاکونکی ځواک وګرځید.
د اساسي قانون له مخې، رهبر د هېواد تر ټولو لوړ مقام دی، او خامنهاي په عملي ډول پر وسلهوالو ځواکونو، سپاه پاسداران، قضاييه قوې، د څار شورا، دولتي رسنيو او سترو اقتصادي تګلارو اغېزمن واک درلود.
کورنی سياست
د خامنهاي د رهبرۍ دوره له څو لويو کورنيو اعتراضونو سره مل وه، د ۱۳۷۸ د محصلينو له اعتراضونو نيولې، د ۱۳۸۸ له ټاکنو وروسته پراخو لاريونونو ته، او بيا د ۱۳۹۰مې لسيزې په پای او ۱۴۰۰مې لسيزې په پيل کې په ټول ایران کې تر اعتراضونو پوري، چې ۱۴۰۱ کال کې د مهسا امینې له مړينې وروسته اعتراضونه هم پکې شامل وو.
په دې پړاوونو کې حکومت د پراخو نيونو، رسنيزو محدوديتونو، د انټرنېټ بندولو او د امنيتي او پوځي ځواکونو په کارولو سره اعتراضونه وځپل. ګڼ سياسي منتقدان، مدني فعالان او خبريالان زنداني شول. جبري حجاب، د جنسيت تفکيک او د انقلابي ايډيالوژۍ ټينګار هم د هغه په مستقيم ملاتړ دوام وموند.
بهرنۍ سياست
خامنهاي د ایران بهرني سياست د امريکا سره د ايډيالوژيک تقابل او له اسرایيل سره د دښمنۍ پر بنسټ تعريف کړ. د هغه څه په چوکاټ کې چې «د مقاومت محور» بلل کېږي، ايران له حزبالله لبنان، حماس، د یمن حوثیان او نورو سيمهييزو متحدو ډلو ملاتړ کاوه.
هغه تل ټينګار کاوه چې د ايران اټومي پروګرام سولهييز اهداف لري او د اټومي وسلې جوړول یې رداوه، خو ورته مهال یې داپروګرام د لوېديځو فشارونو پر وړاندې د معاملې او مخنيوي وسيله ګرځولې وه. د امريکا او اروپا د پراخو بنديزونو پر وړاندې يې پر «مقاومت» او اقتصادي زغم ټينګار کاوه.
وروستي کلونه او د ځای ناستي موضوع
د هغه د ژوند په وروستيو کلونو کې، د ځای ناستي موضوع د ايران له مهمو سياسي بحثونو شوه. د نظام له لوړو څېرو، په ګډون د مجتبی خامنهای نوم هم د احتمالي بديل په توګه يادېده، خو هغه هېڅکله رسمي ځای ناستی اعلان نه کړ.
ميراث او پايلې
علي خامنهاي څه باندې۳۶ کاله واک کې پاتې شو او د معاصر منځني ختيځ له تر ټولو اوږدو رهبرۍ دورو څخه يوه يې ثبت کړه. هغه د ۱۳۵۷ انقلاب د ايډيالوژۍ د دوام، د رهبرۍ په نهاد کې د واک د تمرکز او له لوېديځ سره د دوامدار تقابل نښه وه.
د هغه د واکمنۍ پر مهال ايران له جګړې، سختو بنديزونو، کورنيو اعتراضونو، سيمهييزو شخړو او مستقيمو پوځي تاوتريخوالو تېر شو، خو دا دوام له درنو انساني، اقتصادي او ټولنيزو لګښتونو سره مل و.
په ۲۰۲۶ کال کې د هغه وژل کېدل د ایران په تاريخ او د منځني ختيځ د ځواک په معادلو کې يو مهم بدلون بلل کېږي. د هغه وروسته د ايران د سياسي نظام راتلونکی او د واک د لېږد څرنګوالی لا هم له جدي ناڅرګندتياوو سره مخ دی.
واشنګټن پوسټ د څلورو باخبره سرچینو له قوله راپور ورکړی چې د امریکايي استخباراتو د ارزونو له مخې د ایران له خوا کوم ګواښ نه وو، خو سعودي عربستان او اسراییل له څو اونیو هڅو وروسته ټرمپ پر ایران برید ته هڅولی.
واشنګټن پوسټ د خپلو سرچینو له قوله زیاته کړې چې د سعودي عربستان ولیعهد محمد بن سلمان په تېره میاشت کې څو ځله د ټرمپ سره شخصي اړیکې نیولي او د امریکا له خوا یې د برید غوښتنه کوله. په راپور کې راغلي د محمد بن سلمان او ډونالډ ټرمپ اړیکو ته په ښکاره ډول د ډيپلوماټیک حل نوم ورکول کېده.
په خبر کې راغلي چې نتنیاهو هم پر ایران د امریکا د برید د هڅولو ښکاره مبارزه کوله.
سرچینې وایي چې د سعودي عربستان د مشر پېچلی دریځ ښايي له دې امله وي چې هغه غواړي د ایران له خوا د خپل هېواد د زیانمنو تیلو زیربناوو پر وړاندې له غچ اخیستنې ډډه وکړي. په ورته وخت کې تهران د ریاض د اصلي سیمهییز سیال په توګه فعالیت کوي.
د جمهوریت پر مهال د افغانستان د کورنیو چارو وزیر مسعود اندرابي ویلي چې طالب جنګیالي د افغانستان د ګټو لپاره نه، بلکې د سیمې د استخباراتي سیالیو لپاره قرباني کېږي، او د پاکستان او هند د شخړو بیه د افغانانو په وینه پرې کېږي.
اندرابي په خپل تازه ایکس پوسټ کې، چې په فارسي او پښتو ژبو لیکل شوی، طالب ځواکونو ته په خطاب کې ویلي: «یوه شېبه ټوپک کښته کړئ او فکر وکړئ.» هغه ټینګار کړی چې په سپین بولدک او کرمه کې طالبان د پاکستاني توپونو تر اور لاندې وژل کېږي، خو د هغوی مشران په هماغه وخت کې په نوې ډیلي کې له هندي چارواکو سره پر سرو غالیو قدم وهي او معاملې کوي.
د کورنیو چارو پخواني وزیر ویلي، طالبان نه د وطن دفاع کوي او نه د دین، بلکې د هند او پاکستان د استخباراتي جګړې د سونتوکو په توګه کارول کېږي.
د هغه په وینا، که یو طالب په دې «پردۍ جګړه» کې ووژل شي، د مشرانو کورنۍ به په امن کې وي، خو د وژل شوي جنګیالي کونډه او یتیمان به د یوې مړۍ ډوډۍ لپاره در په در پاتې شي.
اندرابي په پای کې پر طالب جنګیالیو غږ کړی چې ویښ شي، د پردیو جګړه خپله جګړه ونه ګڼي او له خپلو قومندانانو وپوښتي چې ولې د نورو د ګټو لپاره قرباني کېږي.
رویټرز خبري اژانس راپور ورکړی، چې د فارس خلیج پر عربي هېوادونو د ایران په توغندیزو بریدونو کې د دوبۍ نړۍوال هوايي ډګر ته زیان اوښتی او له امله یې څلور کسان هم ټپیان شوي دي.
د راپور لهمخې، د دوبۍ دولتي مطبوعاتي دفتر اعلان کړی، چې د دوبۍ نړۍوال هوايي ډګر (DXB) یوه سالون «جزيي زیانمن شوی» او په چټکۍ سره کنټرول شوی دی. له دې سره، سرچینو دغه اژانس ته ویلي، چې د دغه هوايي ډګر یو ترمینل چې د نړۍ له ترټولو بوختو هوايي مرکزونو شمېرل کېږي، د ایران د شپني برید پر مهال زیانمن شوی دی. ځايي چارواکو دا پېښه یوازې د یوې «حادثې» په توګه یاده کړې ده.
یادو شویو سرچینو همداراز رویټرز ته ویلي، چې د ابوظبي نړۍوال هوايي ډګر هم په نښه شوی، خو لا څرګنده نهده چې زیانونه د توغندي د مستقیم لګېدو له امله او که د توغندیو له شنډولو وروسته د هغو د پاتې شونو د راغورځېدو له امله دي. د دوبۍ او ابوظبي د هوايي ډګرونو شرکتونو د رویټرز پوښتنو ته ځواب نهدی ورکړی.
د دې راپور پر بنسټ، ایراني توغندي د ابوظبي، دوبۍ او دوحې چې د ختیځ او لوېدیځ ترمنځ درې مهمې هوايي لارې دي، پر لور توغول شوي دي. دا بریدونه وروسته له هغه وشول، چې امریکا او اسراییل پر ایران برید وکړ او تهران په غبرګون کې توغندي وتوغول.
رویټرز همداراز لیکلي، چې په منځني ختیځ کې هوايي شرکتونو خپلې الوتنې ځنډولې دي. د دوبۍ هوايي ډګرونو په «نړۍوال هوايي ډګر» او «ال مکتوم» کې ټولې الوتنې درولي او له مساپرو یې غوښتي، چې له سفر کولو ډډه وکړي.
امارات او فلای دوبۍ شرکتونو خپل فعالیتونه بند کړي او الاتحاد شرکت هم له ابوظبي څخه ټولې وتونکې الوتنې د یکشنبې تر سهار پورې لغو کړې دي. د الوتنو د تعقیب نقشې ښيي، چې د سیمې لویه برخه هوايي حریم نږدې خالي شوی دی.
په ننګرهار کې د طالبانو د والي رسنیز دفتر د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د یادې ډلې او پاکستان ترمنځ نښتې د شپې ترناوخته دوام درلود او ادعا کوي، چې د پاکستان ګڼي پوځي پوستې یې ویجاړې کړې دي.
په خبرپاڼه کې طالبانو اعا کړې: «د پاکستاني لوري یو شمېر پوځي پوستې تر ولکې لاندې راغلي، ځینو ته اور اچول شوی او همدارنګه ژوندي پاتې پاکستاني پوځیانو ته د تسلیمېدو خبرداری هم ورکړل شوی دی».
پرهمدغه مهال طالبانو اعا کړې، چې پر ډیورنډ کرښه اغزن تار یې پرې کړی او د پاکستان خاورې ته داخل شوي او همدارنګه د لویو وسلو په بریدونو کې یې د پاکستان د کمیسارۍ په ګډون د ځینو پاکستاني پوستو د ویجاړولو ادعا هم کړې ده.
طالبانو د یادې نښتې په اړه دواړو لوریو ته د اوښتې مرګژوبلي په تړاو څه نه دي ویلي.