اصف درانی: د ایران جګړه د سیمه‌ییزو ځواکونو او نړیوالو اړیکو پر نقشه اغېزې لري

د بشري حقونو سازمان حال وش د راپور له مخې دغه برید د شنبې سهار د کب ۱۶مه، شوی. راپور زیاتوي چې د برید له امله د کاروان یو شمیر موټرونه له منځه تللي او ګڼ شمیر کسانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده.

ځايي سرچینو ویلي چې چاودنه دومره زوروره وه چې غږ یې شاوخوا سیمو کې هم اورېدل شوی. امنیتي ځواکونو سمدستي د پېښې ځای کلابند کړی دی.

تر دې دمه د پیښې له امله د مرګ ژوبلې کره شمره نه ده په ډاګه شوې او نه هم کومې ډلې د دې برید مسولیت منلی.

راواه بنسټ په خپل اعلامیه کې ویلي چې افغان ښځې لا هم د زده‌کړې، کار، ټولنیز ګډون او عامه ژوند له حقونو محرومې دي. دغه وضعیت د یوې لنډمهاله پالیسي نتیجه نه ده، بلکې د یوه اوږدمهاله جوړښتي نظام برخه ده چې د ښځو هویت او کرامت تر فشار لاندې راوړي.

اعلامیه ټینګار کوي چې هغه ادعاوې چې ګواکې افغان ښځې د موجوده وضعیت ملاتړ کوي، د حقیقت تحریف دی. سکوت یې د رضا نښه نه ده، بلکې د ویرې، سرکوب او مجازاتو پایله ده.

راواه بنسټ له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د افغانستان د ښځو د حقونو د خوندي کولو لپاره عملي ګامونه پورته کړي، په ځانګړي ډول د بشري حقونو قربانیان باید د پرېکړو په پروسو کې شامل شي، د طالبانو د چارواکو په وړاندې د نړیوالو قضایي میکانیزمونو له لارې د جرمونو تعقیب یقیني شي، او هر ډول نړیوال ابتکار چې د افغانستان په اړه ترسره کېږي باید د ښځو او مدني فعالانو د حقیقي استازو په ګډون وي، که نه، د دغو پروسو مشروعیت به نه وي.

اعلامیه وايي چې د مارچ ۸مه د افغانستان د ښځو لپاره د مقاومت، عدالت غوښتنې او د بنسټیزو حقونو د دفاع نښه ده او د ښځو غږ به هېڅکله خاموش پاتې نه شي.

ثریا دلیل د ایکس په ټولنیزه شبکه کې ویلي چې نازیلا علمی د “څوک پوهېږي او څوک پېژندل کېږي؟ د افغانستان له حاشیې څخه د پوهې تولید په اړه فیمینسټي څېړنې” په نامه څېړنه په International Quarterly for Asian Studies کې خپره کړې ده.

د دې څېړنې له مخې، د افغانستان ازبک ښځې د تاریخ په اوږدو کې د ښځو د خبرو له حاشیې او محدودیتونو سره مخ شوي، چې دا وضعیت د هغوی د جنسیت، ژبې، قومي هویت او جغرافیايي واټن له مخې د ګډو محرومیتونو سبب شوی دی. څېړنه ټینګار کوي چې د ازبک ښځو غږونه په انساني حقونو کې د پوهې په تولید کې نه یوازې نادیده شوي، بلکې د هغوی د تجربو او کړاوونو په اړه معلومات کمزوري پاتې شوي دي.

ثریا دلیل ویلي، «دغه څېړنه ښيي چې د ازبک ښځو تجربه د انساني حقونو په ډګر کې څومره مهمه ده، او باید د هغوی غږونه د حقونو په راپورونو او نړیوالو پالیسۍ جوړولو کې شامل شي.»

هغې دا څېړنه د پوهې تولید او انساني حقونو د بحث لپاره حیاتي وبلله، او د ټولنیزو او علمي چارو په رڼا کې یې د ازبک ښځو د ژوند کړاوونو د څرګندولو اهمیت روښانه کړ.

القره داغي د ایکس په پوسټ کې لیکلي چې اسلام د مسلمانانو ترمنځ جګړه سخته منعه کړی او د یو بل وژنه یې د کفر او ضلالت نښه بللې ده. هغه ټینګار کړی چې جګړه د شریعت له مخې حرامه ده، او د رمضان میاشت په ځانګړي توګه د تقوا، عبادت او خیر لپاره د ودې میاشت ده.

هغه په خپلو څرګندونو کې ویلي: «زما غوښتنه او هڅونه دا ده چې جګړه فوراً ودرول شي، په ځانګړي ډول د میاشتې تر وروستیو لسو ورځو مخکې، تر څو وروسته له اختر د ټولو اړوندو هېوادونو تر منځ سوله‌ییزې خبرې پرمخ یوړل شي.»

د القره داغي په وینا، د پاکستان او افغانستان جګړه نه یوازې د دواړو هېوادونو امنیت ته زیان رسوي، بلکې د سیمې د اسلامي وحدت او ثبات پر وړاندې هم خطر دی. نوموړی د اسلامي هېوادونو لکه سعودي عربستان، قطر، ترکیې، اندونیزیا، مالیزیا او نورو ته هم د ملاتړ بلنه ورکړې تر څو د شخړې د ختمولو لپاره ګډه هڅه وشي.

هغه څرګنده کړې چې د جګړې د ودې او د مسلمانانو د وینې د ضایع کېدو مخنیوي لپاره د اسلامي یووالي پیاوړتیا ضروري ده، او ټولو مشرانو ته یې غوښتنه کړې چې د دې میاشتې د اخري لسو ورځو تر راتګ وړاندې اقدامات وکړي.

انور ابراهیم په ایکس کې لیکلي چې تېره شپه یې د ایران بهرنیو چارو وزیر، سید عباس عراقچي، سره خبرې وکړې ترڅو د ایران خلکو ته د مالیزیا همدردي او ملاتړ څرګند کړي.

نوموړي د تیرو بریدونو له امله د وژل شویو کسانو په ګډون، د ایران د ستر مشر، علي خامنه‌ای، او د ۱۶۵ښوونځي زده‌کوونکو د مرګ په اړه د مالیزیا خواخوږي څرګنده کړه.

ابراهیم ټینګار کړی چې مالیزیا د هر ډول پوځي اقدام چې د هېواد د خپلواکۍ پر ضد وي، سخت مخالفت کوي او د جګړې د اوږدمهاله اغېزو په اړه ژوره اندېښنه لري، کوم چې د نړیوالې سولې، ثبات او هوساینې لپاره خطرناکه دي.

نوموړي همداراز په خبرو کې د سیمه‌ییزو کړکیچونو د کمولو، د ډیپلوماسۍ د هڅو پیاوړتیا، او د سوله‌ییزو حل لارو د موندلو اړتیا یادونه کړې، په ځانګړي ډول د فلسطین وضعیت چې لا هم د نړیوالې ټولنې پام ته اړتیا لري.