چین: په افغانستان کې ترهګري او بشري ناورین جدي اندېښنه ده

په ملګرو ملتونو کې د امریکا استازي مایک والټز د امنیت شورا په غونډه کې د افغانستان د وضعیت په اړه وویل، چې د طالبانو له بیا واک ته رسېدو څخه څلور اوږده او دردناکه کلونه تېر شوي دي او د حیرانتیا خبره نه ده چې د دغه هېواد حالت ډېر خراب شوی دی.

هغه ټینګار وکړ، چې طالبانو پر افغانانو پرله‌پسې سختۍ او کړاوونه تېر کړي دي او هغوی یې له خپلو بنسټیزو حقونو بې‌برخې کړي دي. د امریکا استازي زیاته کړه، چې پر ښځو او نجونو لګېدلي نه‌منل کېدونکي او «کرکجن» بندیزونه په افغانستان کې د بشري ناورین او اقتصادي کړکېچ لامل شوي دي.

د ښاغلي والټز په وینا، په داسې حال کې چې ګڼو هېوادونو د افغانستان له خلکو سره د بېړنیو مرستو د رسولو هڅه کړې، طالبانو د «یرغمل نیونې ډیپلوماسۍ» ته په دوام ورکولو او د ښځینه کارکوونکو د کار د مخنیوي له لارې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پروګرامونو د پلي کېدو مخه نیولې ده.

هغه دا کړنې د بد نیت پر بنسټ وبللې او ټینګار یې وکړ، چې واشنګټن د طالبانو د بدلون او د افغانستان د نړۍوالو ژمنو د رعایت په اړه جدي شکونه لري.

د امریکا استازي همدارنګه څرګنده کړه، چې متحده ایالات د داسې یوې ډلې په اړه هېڅ مثبت نظر نه لري، چې یو بې‌ګناه امریکایی یې په بند کې ساتلی دی. هغه زیاته کړه، که طالبانو د هېواد نیمایي وګړي له لومړنیو حقونو څخه نه وای بې‌برخې کړي، ښایي د نړۍوالې ټولنې له لوري افغانستان ته ډېرې مرستې ورکړل شوې وای.

هغه په پای کې وویل، چې متحده ایالاتو د افغانستان د وضعیت د ښه کېدو لپاره میلیاردونه ډالره لګولي او ان خپلو سرتېرو یې په دې لاره کې ژوند بایللی دی، نو ځکه د افغانستان خلک د اوسني حالت پرتله د ډېر ښه وضعیت مستحق دي.

نوموړې ویلي دي، چې هېواد یې له دغو کړنو «سخته کرکه» لري.

هغې همداراز زیاته کړه، چې پر افغان ښځو او نجونو لګول شوي محدودیتونه له هغې ډلې د ملګرو ملتونو دفترونو ته د هغوی پر لاسرسي بندیز د هغوی د حقونو، فرصتونو او هیلو ښکاره نقض دی او باید ژر تر ژره پای ته ورسېږي.

د برېتانیا استازې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تاوتریخوالي د زیاتېدو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړه او د تاوتریخوالي د کمېدو او د خبرو اترو له لارې د ستونزو د حل غوښتنه یې وکړه.

هغې وویل، چې برېتانیا د بشري مرستو په برخه کې خپل ملاتړ ته دوام ورکړی او د روان مالي کال پر مهال یې له ۲۰۰ میلیونو ډالرو څخه ډېرې مرستې د افغانستان تر ټولو زیان‌منو خلکو، په ځانګړي ډول ښځو او نجونو ته ځانګړې کړې دي.

د هغې په وینا، طالبانو د خوراکي توکو د وېش په بهیر کې پر مېرمنو محدودیتونه لګولي چې دا کار د مرستو رسولو مخه نیسي. هغې ټینګار وکړ چې بشري مرستې باید پرته له خنډه افغانستان ته ورسېږي.

د برېتانیا استازې وویل، چې دا مهال په افغانستان کې شاوخوا ۲۲ میلیونه خلک بېړنیو بشري مرستو ته اړتیا لري.

هغې ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې پرمختګ هغه مهال ممکن دی چې طالبان په معناداره ډول د ملګرو ملتونو له بهیر سره تعامل وکړي. د هغې په وینا، دا هغه لاره ده چې د امنیت شورا د ۲۷۲۱ پرېکړه لیک له مخې د افغانستان لپاره ټاکل شوې ده؛ یو داسې افغانستان چې په خپل منځ او له ګاونډیانو سره په سوله کې وي، د نړۍوالې ټولنې برخه وي او خپلو نړۍوالو ژمنو ته پابند پاتې شي.

د برېتانیا استازې وویل، چې هېواد یې د ملګرو ملتونو او د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت (یوناما) د هڅو ملاتړ کوي او له نړۍوالو او سیمه‌ییزو شریکانو سره به د افغانستان د ثبات لپاره همکارۍ ته دوام ورکړي.

هغې د ملګري ملتونو د ملګرو ملتونو امنیت شورا په غونډه کې وویل چې ملګرو ملتونو د افغانستان د وضعیت د مدیریت لپاره د دوحې بهیر پیل کړی، خو د دې بهیر د پرمخ وړلو لپاره د غړو هېوادونو فعال ملاتړ مهم دی.

ګېنون ټینګار وکړ چې د افغانستان د واکمنو چارواکو مسوولیت هم دا دی چې د خپلو عملي ګامونو له لارې وښيي چې د دې بهیر د اهدافو د پوره کېدو لپاره رښتینی نیت لري.

هغې وویل چې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت، د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما)، د خپل ماموریت د تمدید هرکلی کوي او ژمن دی چې په افغانستان کې خپلو فعالیتونو ته به دوام ورکړي.

د هغې په وینا، افغانستان د سیمې د ثبات لپاره مهم رول لري او له همدې امله د امنیت شورا دوامداره ملاتړ د یوناما د ماموریت لپاره اړین دی.

ګېنون زیاته کړه چې یوناما ژمنه ده څو د داسې افغانستان لپاره کار وکړي چې پکې سوله ټینګه وي، له خپلو ګاونډیانو سره په سوله کې ژوند وکړي، د نړیوالې ټولنې برخه وي او خپلو نړیوالو ژمنو ته پابند پاتې شي، څو دا هر څه د افغانستان د خلکو په ګټه تمام شي.

د دغه ښوونکي هویت چې نه دی افشا شوی، د سوېډن د مالمو ښار په څو لومړنیو ښوونځیو کې تدریس کوي. د سوېډن رسنیو راپور ورکړی، چې هغه څو ځله د افغانستان په رسنیو کې د سیاسي او خبري بحثونو پر مهال د طالبانو په ملاتړ څرګندونې کړې دي.

د دغو رسنیو په وینا، یاد ښوونکي د افغانستان پر پخوانیو حکومتونو د دې لپاره نیوکه کړې چې د لوېدیځ کلتور او سیاسي نظام یې پلي کړی و. هغه د ۱۴۰۴ کال د مرغومي په میاشت کې په یوې مرکې کې ویلي وو، چې پخوانیو حکومتونو نجونې ښوونځیو ته په تګ مجبوره کړې وې او دا یې لویه تېروتنه وه.

هغه همدارنګه په بله مرکه کې د طالبانو له لوري د ځینو رسنیو تړل سم بللي او ټینګار یې کړی، چې په افغانستان کې رسنۍ باید له دین، کلتور او د ټولنې له وضعیت سره سمون ولري.

د مالمو ښاروالۍ د ښوونځیو د چارو مسوولې سارا وترګرن ویلي، که دا ښوونکی خپل دا ډول نظرونه خپلو زده‌کوونکو ته انتقال کړي، نو دا به «په بشپړ ډول د منلو وړ نه وي». هغې زیاته کړه چې دا ښوونکی په څرګنده توګه له طالبانو سره خواخوږي ښيي؛ هغه ډله چې د ښځو اساسي حقونه ځپي.

همدارنګه د مالمو د لومړنیو ښوونځیو د ادارې مشر پیتر لیندبرګ ویلي، د دې ښوونکي د مرکې ویډیو تر لیدلو وروسته سخت اندېښمن شوی او د موضوع د څېړنې بهیر پیل شوی دی. چارواکو اعلان کړی، چې دغه ښوونکی به د پلټنو تر پای پورې د تنخوا امتیاز ولري، خو دنده به یې ځنډېدلې وي.

دغه ښوونکي د سوېډن ټلوېزیون د پوښتنو په ځواب کې ویلي، چې د ده څرګندونې د افغانستان د وضعیت په اړه دي او هغه هېڅ‌کله په سوېډن کې له خپلو زده‌کوونکو سره د سیاست په اړه خبرې نه دي کړې.

هغه د دې ادعا هم کړې ده، چې د ښځو د زده‌کړې په اړه د ده خبرې د ۱۹۸۰مې لسیزې (د ۱۳۶۰ لمریزې لسیزې) حالت ته ورګرځي، هغه مهال چې د ده په وینا په افغانستان کې ډېر خلک بې‌سواده وو او ان نه پوهېدل چې ښوونځی څه شی دی.

نوموړي زیاته کړې، چې د رسنیو او ډیموکراسۍ په اړه د هغه نظرونه سم نه دي درک شوي، خو دی باور لري چې رسنۍ باید په ټاکلو چوکاټونو کې فعالیت وکړي.

هغې په خپله وینا کې وویل چې د بندیزونو د څار ډلې د راپور له مخې، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تحریک طالبان پاکستان (TTP) پر سر ناحل شوې لانجه اوس نږدې د دواړو هېوادونو ترمنځ په یوه بشپړه شخړه بدلېدونکې ده.

د هغې په وینا، د دې کړکېچ په لړ کې د افغانستان پر ځینو ښارونو هوايي بریدونه هم شوي دي.

ګېنون زیاته کړه چې په پراخ مفهوم کې له افغانستانه د ترهګرۍ احتمالي ګواښ لا هم یوه مهمه موضوع ده چې د نړۍوالې ټولنې لپاره د بې‌ثباتۍ او اندېښنې سبب ګرځي.

هغې د امنیت شورا د ملاتړ مننه وکړه او ویې ویل چې د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو د فعالیتونو لپاره د دې شورا اجماع خورا مهمه ده.