چین کې د طالبانو او پاکستان استازو ترمنځ ناسته کې کوم څرګند پرمختک نه دی شوی

امیرالبحر نیکولا ووژور د پاریس په «جګړه او سوله» امنیتي کنفرانس کې وویل: «موږ نه دي لیدلي چې د چین سمندري ځواک د هُرمز تنګي د بیا پرانیستلو لپاره عملي ګام پورته کړي. خو له بلې خوا، د چین او ایران ترمنځ مستقیمې سیاسي خبرې روانې دي څو ډاډ ترلاسه شي چې یو شمېر بېړۍ تېرېدلی شي. خو ایا دا به کافي وي چې عادي تګ راتګ بېرته پیل شي؟ زما په اند نه.»

هغه زیاته کړه: «له همدې امله، چین به ښايي اړ شي چې په دې بحث کې لا ډېر مستقیم ګډون وکړي او خپله نارضایتي وښيي چې ولې دا تنګی لا هم تړلی پاتې دی.»

ووژور وویل چې فرانسه هڅه کوي څو لومړی په سیاسي کچه بېلابېل هېوادونه سره راټول کړي، څو دا وټاکي چې په کومو شرایطو کې تنګی بیا پرانیستل کېدای شي او دا کار څنګه په دوامداره توګه ترسره شي.

هغه وویل، چې په پای کې به پوځونو ته اړتیا وي څو د تنګي د بیا پرانیستلو څارنه وکړي.

نوموړي زیاته کړه چې پوځونه دا هم ارزوي چې ښايي ماینونه ایښودل شوي وي او که داسې وي، نو باید پاک کړل شي.

هغه وویل:«دا ښکاره ده چې دا یوازې د فرانسې موضوع نه ده. دا د ټولو شریکو هېوادونو، د خلیج هېوادونو، د امریکا متحده ایالاتو او نورو اروپايي هېوادونو موضوع ده. خو موږ پر دې موضوع کار کوو، که چېرې د ماینونو ایښودل تایید شي، که څه هم تر اوسه دا خبره نه ده ثابته شوې.»

د نوموړي په خبره: «د سعودي عربستان پاچاهي خپل سخت مخالفت او کلکه غندنه د دغو بريدونو په اړه اعلانوي؛ هغه بريدونه چې ملکي وګړي او بنسټيزې زيربناوې یې له جدي ګواښونو سره مخ کړې دي».

د سعودي عربستان د کورنيو چارو وزير وويل: «دا تېری د سيمې د امنيت او ثبات لپاره يو ډېر جدي ګواښ بلل کېږي او هېڅ ډول پلمه او په هېڅ بڼه توجيه کېدای نه شي».

هغه زیاته کړه چې د ايران ټينګار پر دې دی چې د سيمې امنيت او ثبات ګډوډ کړي چې دا هڅه د نړيوالو قوانينو او تړونونو ښکاره سرغړونه ده او د نړيوالې سولې او امنيت لپاره يو ګواښ ګڼل کېږي.

د یادې څېړنیزې ادارې راپور چې د چهارشنبې په ورځ په اسلام‌اباد کې خپور شو، ښيي چې په پاکستان کې د نښتو له امله رامنځته شوي تلفات د مارچ په میاشت کې د فبرورۍ په پرتله په څرګند ډول کم شوي دي. د راپور له مخې، د وژل شویو شمېر له ۵۰۶ کسانو څخه په فبرورۍ کې ۳۳۱ کسانو ته په مارچ کې راټیټ شوی دی. په دې لړ کې د ملکي وګړو تلفات په پام وړ ډول ۷۰ سلنه کم شوي، چې له ۱۳۲ څخه ۳۹ کسانو ته رسېدلي دي.

د امنیتي ځواکونو تلفات هم له ۸۰ څخه ۵۹ کسانو ته راکم شوي او د وسله‌والو ډلو د وژل شویو شمېر هم له ۲۹۴ څخه ۲۲۸ کسانو ته راښکته شوی دی.

خو بیا هم د حکومت پلوه ګوندونو او ولسي شوراګانو پر غړو بریدونه زیات شوي دي. د مارچ په میاشت کې پنځه تنه وژل شوي او اووه نور ټپیان شوي دي، حال دا چې په فبرورۍ کې داسې پېښې نه وې ثبت شوې.

تر ټولو ډېرې پېښې په بلوچستان ایالت کې ثبت شوې دي، که څه هم د تلفاتو شمېر په فبرورۍ کې له ۲۸۵ پېښو څخه ۱۸۹ پېښو ته په مارچ کې راکم شوی دی. په دغه ایالت کې د ملکي وګړو تلفات له ۸۲ څخه ۱۷ کسانو ته او د وسله‌والو تلفات له ۱۷۶ څخه ۱۴۵ کسانو ته راکم شوي، خو د امنیتي ځواکونو تلفات له بدلون پرته ۲۷ تنه پاتې دي. همداراز په دې ایالت کې د انسان تښتونې ۸ پېښې او د ۲۶ مشکوکو کسانو د نیولو راپور ورکړل شوی دی.

خېبرپښتونخوا ایالت هم د پېښو له ۴۲ سلنه کموالي سره مخ شوی او تلفات له ۹۵ څخه ۵۵ کسانو ته راټیټ شوي دي. سره له دې چې د امنیتي ځواکونو او وسله‌والو تلفات کم شوي، خو د ملکي وګړو د مرګ‌ژوبلې شمېر لږ څه زیات شوی دی. همدارنګه په دې ایالت کې د ټپیانو شمېر په څرګند ډول لوړ شوی دی.

په پنجاب ایالت کې د وسله‌والو له لوري کوم برید نه دی راپور شوی او یوازې په یوه عملیات کې څلور وسله‌وال وژل شوي دي. د راپور له مخې، په ګلګت بلتستان ایالت کې هم پر یوه امنیتي پوستې ناکام برید شوی چې پرته له تلفاتو بېرته په شاه تنبول شوی دی.

په ټولیز ډول، سره له دې چې د مارچ په میاشت کې د تلفاتو کچه نسبي راټیټه شوې، خو لا هم د پاکستان په ځینو سیمو کې د ناامنۍ د دوام اندېښنې پر خپل ځای پاتې دي.

د اقتصاد او سولې انسټیټیوټ په خپل هغه راپور کې چې د وري په لومړۍ نېټه خپور شوی، ویلي چې پاکستان د لومړي ځل لپاره د ترهګرۍ له امله د اغېزمنو هېوادونو د نوملړ په سر کې ځای نیولی دی. د راپور له مخې، دغه هېواد په تېر کال کې د ترهګریزو بریدونو له امله تر ټولو زیات زیان لیدلی دی.

افغانستان انټرنشنل هم د وري په شپږمه نېټه په خپل راپور کې ویلي، چې د پاکستان له لوري پر افغانستان د بریدونو او له طالبانو سره د نښتو له پیل راهیسې، په پاکستان کې د ملکي تلفاتو کچه کمه شوې، خو په افغانستان کې لوړه شوې ده.

د پاکستان له لوري د طالبانو پر ضد د پوځي عملیاتو له پیل راهیسې چې تر یوې میاشتې زیات وخت پرې تېر شوی، د پاکستان په ښارونو کې کومه مرګونې ځانمرګی برید نه دی شوی او د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) له لوري ستر بریدونه او ځانمرګي حملې په نا اعلان شوي ډول درېدلې دي. په تېره میاشت کې، د کابل برعکس چې سلګونه کسان پکې وژل شوي، په اسلام‌اباد کې هېڅ مرګونی امنیتي پېښه نه ده ثبت شوې.

پاکستاني چارواکي افغان طالبان د دې تورنوي چې د پاکستان ضد وسله‌والو ملاتړ کوي. د ملګرو ملتونو راپورونه هم په افغانستان کې د ترهګرو ډلو حضور، د تحریک طالبان پاکستان د غړو په ګډون، تاییدوي.

یاد پروګرام، نن چهارشنبه، د وري ۱۲مه، په یوه پیغام کې ویلي چې د هېواد په څو ولایتونو کې سېلابونه راوتلي او پر ګڼو کورنیو یې منفي اغېزې کړې دي. د دې ادارې په وینا، د دوی ټیمونه په اغېزمنو سیمو کې حضور لري او د خلکو د بیړنیو اړتیاوو ارزونه کوي.

په وروستیو ورځو کې د افغانستان بېلابېل ولایتونه د پرله‌پسې بارانونو او زورورو سېلابونو شاهدان دي. د طالبانو د معلوماتو له مخې، تر اوسه شاوخوا ۴۲تنه د دغو پېښو له امله مړه شوي دي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو د هوا پوهنېادارې خبرداری ورکړی چې د وري میاشتې تر ۱۵مې پورې به د هېواد په ډېرو سیمو کې د سختو بارانونو او سېلابونو امکان دوام ولري، چې له امله یې د زیانونو د زیاتېدو اندېښنه هم شته.

د راپورونو له مخې، پاکستان وړاندیز کړی چې پلازمېنه اسلام‌اباد دې د امریکا او ایران ترمنځ د احتمالي خبرو اترو کوربه وي. د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي چې د خبرو لپاره “پرمختګ” شوی، خو ایران دا ادعا رد کړې او ویلي یې دي چې هېڅ رسمي خبرې نه دي پیل شوې.

پاکستان، چې له ۲۵۰ میلیونو څخه زیات نفوس لري، غواړي په سیمه کې خپل سیاسي او ډیپلوماتیک نفوذ پراخ کړي. بل خوا، د هرمز تنګي تړل کېدل د دغه هېواد لپاره لوی اقتصادي ګواښ بلل کېږي، ځکه د تېلو او ګازو ډېری واردات یې له همدې لارې کېږي.

په همدې حال کې، پاکستان د امریکا له خوا ایران ته د اوربند د ۱۵ مادو وړاندیز په رسولو کې هم مرسته کړې، خو تهران ورته په شک سره ځواب ورکړی دی. دغه راز، اسلام‌اباد د سعودي عربستان، ترکیې او مصر د بهرنیو چارو وزیرانو د دوه ورځنۍ غونډې کوربه‌توب هم کړی، چې موخه یې د کړکېچ کمول وو.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار ویلي چې هېواد یې د یادو هېوادونو او چین ملاتړ لري او چمتو دی چې د امریکا او ایران ترمنځ د خبرو لپاره اسانتیاوې برابرې کړي.

خو په ورته وخت کې، پاکستان له افغانستان سره په روانو نښتو کې ښکېل دی. دا جګړه چې اوس دویمې میاشتې ته داخله شوې، په دواړو خواوو کې یې ملکي تلفات اړولي دي.

بل خوا، په کابل کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په چین کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ خبرې اترې پر تفاهم او د نظرونو پر تبادلې راڅرخي. دواړو خواوو د وروستیو بریدونو په تړاو خپل نظرونه سره تبادله کړي او اټکل کیږي، چې دغه خبرې ادامه ومومي.

سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې پر دغو خبرو اترو په داسې حال کې هوکړه شوې، چې د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار په بیجنګ کې و.

طالبانو له دې وړاندې څو ځله په رسمي ډول د خبرو اترو لپاره خپل چمتووالی ښودلی.

د دواړو هېوادونو د استازو ترکیب ښيي، چې د پلاویو غړيتوب ته منځپوړي کسان غوره شوي دي. د سرچینو په وینا، ددغو خبرو اترو د ارزونو پر بنسټ، ښايي دویم پړاو خبرې په جګپوړې کچه وشي.

دغو خبرو اترو ته نږدې سرچینو ویلي، چې خبرې پر دریو مهمو محورونو راڅرخي، چې امنیت، سیاست، او اقتصاد پکې شامل دي.

پاکستان ټینګار کړی چې د تحریک طالبان پاکستان یا ټي ټي پي فعالیتونه، چې ادعا کېږي له افغانستان څخه تنظیمېږي، باید مهار شي او د افغانستان ځمکه باید د ټي ټي پي په ملاتړ ونه کارول شي. په ځواب کې طالبانو چمتووالی ښودلی او ویلي یې دي، چې د افغانستان خاوره به د چا پر ضد نه کاریږي، خو د ټي ټي پي فعالیتونه ددوی په کنټرول کې نه دي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل - پښتو ته تایید کړه چې له چین څخه یې غوښتنه کړې تر څو پاکستان د خبرو مېز ته کېنوي. بل خوا د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت لوړپوړو چارواکو هم منلې چې چین له اسحاق ډار څخه غوښتي چې له طالبانو سره خبرو ته کېني.