د افغانۍ پر وړاندې د ډالر د پېر او پلور نرخ شاوخوا یوه افغانۍ را لوېدلی

هغه په جېنوا کې د «عدالت‌غوښتنې، حقیقت‌ موندنې او پخلاینې؛ په افغانستان کې د قانون پر بنسټ د حکومتولۍ د بیارامنځته کېدو بنسټونه» په نوم ناسته کې وویل، د طالبانو له‌خوا د ښځو د حقونو تر پښو لاندې کول پر یوې عادي او پراخې چارې بدله شوې چې دا په اصل کې د ملکي خلکو پر وړاندې د ځپنې په معنا ده.

هغه زیاته کړه: «دغه وضعیت په سمه توګه د جنسیتي توپیر په توګه توصیف کېدای شي. افغان ښځو په خپله ویلي، چې دغه اصطلاح د دوی د ژوند تریخ حقیقت په ښه توګه بیانوي».

بېنېټ ټینګار کړی، چې په افغانستان کې د تاوتریخوالي پای ته رسول هراړخیزو هڅو او ټولو نړۍوالو ابزارو ته اړتیا لري. هغه وویل، چې د بشري حقونو له سرغړونکو څخه باید حساب واخیستل شي او هیڅوک دې له مجازاتو نه معاف کېږي.

نوموړي وړاندیز وکړ، چې «جنسیتي توپیر» دې د بشریت پر وړاندې د جنایت په توګه په نړۍوالو تړونونو کې شامل کړای شي؛ ترڅو د مخنیوي او څار لپاره یې قانوني لاره هواره شي.

د یاد ښار د بېلابېلو مارکېټونو هټۍوال وايي، محتسبین هره ورځ بازارونو ته ورځي او له هټۍوالو د روغبړ پرمهال پیسې ترلاسه کوي. د دوی په خبره؛ که هټۍوال پیسې ورنه کړي، نو بیا پرې سختي زیاتېږي، ښځینه پېرودونکې یې منعه کېږي او کله ناکله هټۍ یې تړل کېږي.

یو هټۍوال چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي وویل: «کله چې دوی مارکېټ ته راشي موږ مجبور یو چې زر، ۲زره یا کله تر دې ډېرې کلدارې ورکړو، دغه پيسې موږ په خپله خوښه ورکوو؛ ځکه که یې ورنه کړو ښځې نه پرېږدي او زموږ کاروبار په ټپه درېږي».

د لښکرګاه ښار یو بل سوداګر وايي، د محتسبینو حضور په بازارونو یا مارکېټونو کې زیات دی او دوی په هر مارکېټ کې خپله خونه لري چې هره ورځ راوځي او پر هټیو ګرځي. د دوی په خبره؛ محتسبین اکثره ګرځي او د بازار له یو سر څخه تر بل سره پورې هرې هټۍ ته ورځي.

یو بل هټۍوال په دې اړه وایي: «هر مارکېټ ته خپل ځانګړي کسان ورځي، بس فقط اوس خلک وېروي هر دوکاندار ته چې ودرېږي هغه یوڅه ورکړي او دوی پر خپله مخه ځي». ځینې ښځې چې د لښکرګاه بازارونو ته د ورځنیو اړتیاوو لپاره ورځي وايي، چې د سختو محدودیتونو له امله اوس بازار ته تګ ورته ستونزمن شوی دی.

یوه مېرمن په دې اړه وايي: «موږ اکثره وخت د ماشومانو جامې او د کور نور توکي اخلو؛ خو په بازار کې هر وخت وېره وي، چې امربامعروف به څه ووايي، کله ناکله بې له کومې خبرې ښځې له دوکانونو باسي».

د ښار یو اوسېدونکی وايي، هغه قوانین چې مخکې په سختۍ عملي کېدل؛ اوس د پیسو په بدل کې نرم شوي دي. د لښکرګاه یو اوسېدونکی نورالدین په دې اړه وایي: «که یو دوکاندار پیسې ورکړي، بیا هماغه محتسبین هېڅ نه ورته وايي. ښځې ورځي راځي، کاروبار روان وي خو که څوک غریب وي او پیسې ونه لري، بیا ورباندې سختي کېږي، ښځې یې له دوکان څخه پسې اخیستل کېږي».

اقتصادي شنونکي وايي، د هلمند په ګډون د افغانستان په ګڼو ولایتونو کې د اقتصادي ستونزو له امله بازارونه لا له وړاندې کمزوري شوي دي او که پر سوداګرو اضافي فشارونه زیات شي؛ نو د خلکو اقتصادي وضعیت نور هم خرابېږي.

یوشمېر هټۍوال غوښتنه کوي، چې د بازارونو د څار لپاره دې روښانه اصول جوړ شي او د محتسبینو کړنې دې وڅارل شي. په لښکرګاه کې د خلکو له خولې خپرېدونکي دغه شکایتونه داسې مهال زیات شوي، چې د هېواد په ګڼو سیمو کې د اقتصادي ستونزو، بې‌کارۍ او د خلکو د ژوند د سختېدو راپورونه هم ورځ تر بلې ډېرېږي.
ځايي اوسېدونکي وايي، که د بازارونو فضا هم د فشار، رشوت او محدودیتونو تر اغېز لاندې پاتې شي؛ نو نه یوازې سوداګري به زیانمنه شي، بلکې د خلکو او د طالبانو تر واک لاندې ادارو ترمنځ باور به نور هم کمزوری شي.

د راپور له مخې، دغه ښځه چې روزینه نومېږي د پاکستان قانوني پېژندپاڼه (CNIC) لري؛ خو د هغې مېړه ظفرخان د تابعیت اسناد نه‌لري، همداراز د دوی پنځه واړه ماشومان هم په پاکستان کې زېږېدلي دي.

یادې محکمې د پاکستان د کورنیو چارو وزارت ته لارښوونه کړې، چې له بهرنیو چارو وزارت سره په همغږۍ د یادې کورنۍ د بېرته ستنولو لپاره لازم اقدامات ترسره کړي او دغه کورنۍ د جون په لومړۍ نېټه محکمې ته وړاندې کړي.

په راپور کې راغلي، ظفرخان ادعا کوي چې په پاکستان کې زېږېدلی او ټول عمر یې هلته تېر کړی؛ خو د پاکستان د پېژندپاڼې د ترلاسه کولو غوښتنه یې څو ځلې رد شوې ده. دغه قضیه تېرکال هغه مهال ثبت شوې وه، چې دغه کورنۍ لاهم په پاکستان کې مېشته وه او د جبري ستنېدو د ګواښ له امله یې له محکمې د مرستې غوښتنه کړې وه؛ خو د یادې کورنۍ وکیل وایي، چې دوی د افغان کډوالو د بېرته ستنولو لړۍ پرمهال په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.

هغه د کابل په قره باغ ولسوالۍ کې د یوه خصوصي روغتیايي مرکز د پرانیستې په مراسمو کې سوداګرو ته وویل، چې په افغانستان کې امنیت ټینګ شوی او په بېلابېلو برخو کې دې پانګونه وکړي.

نوموړي ویلي، په تېرو شپږو میاشتو کې د ناروغانو د درملنې په برخه کې د ګاونډيو هېوادونو له احتیاجه خلاص شوي او تمه لري چې راتلونکو شپږو کلونو کې به لا نور پر ځان بسیا شي. هغه زیاته کړې: «موږ په تېرو ۶ میاشتو کې په روغتیایي برخه کې پر ځان بسیا شوي یو او ګاونډیو هېوادونو ته د ناروغانو د درملنې لپاره اړتیا نه‌ده پېښه شوې. ۶ کاله وروسته امید لرم، چې د همسایه هېوادونو ناروغان به افغانستان ته د تداوۍ لپاره راځي».

دغه روغتیايي مرکز د یو سوداګر له‌خوا د ۱.۵ مېلیون ډالرو په پانګونې سره په څلورو برخو کې پرانیستل شو. د یاد روغتیايي مرکز مسوولین وایي، چې په بېلابېلو برخو کې به هېوادوالو ته خدمات وړاندې کړي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز د خپلو سرچینو په حواله ویلي، چې د پیګرد خبري‌اژانس خبریال جاوید نیازی، د طلوع‌نیوز خبریال منصور نیازی او عمران دانش د طالبانو د استخباراتو له‌خوا نیول شوي او تراوسه یې برخلیک ناروښانه دی.

یاد مرکز دا هم ویلي، چې په تېرو څلورو ورځو کې درې نور خبریالان د طالبانو له‌خوا ګواښل شوي؛ خو دوی یې د امنیتي اندېښنو له امله جزییات نه‌دي‌ ورکړي. یاد مرکز په افغانستان کې د خبریالانو د نیونې او ګواښونو د نوې څپې په اړه اندېښنه ښودلې او له واکمنو یې غوښتي، چې د رسنیو ازادۍ ته درناوی وکړي.

یاد مرکز زیاته کړې: «موږ غوښتنه کوو، چې تازه نیول شوي او نور زنداني خبریالان خوشې او اجازه ورکړل شي چې هغوی له خپلو حقونو په سمه توګه او د نیولو او ګواښ له وېرې پرته ګټه واخلي».