اروپایي ټولنه: د لغمان د خونړۍ پېښې له امله خواشیني یوو
په افغانستان کې د اروپایي ټولنې استازولۍ ویلي، چې د لغمان ولایت د وروستۍ خونړۍ ترافيکي پېښې له امله ژوره خواشیني څرګندوي او د قربانیانو کورنیو ته یې د خواخوږۍ پیغام وړاندې کړی دی.
په افغانستان کې د اروپایي ټولنې استازولۍ ویلي، چې د لغمان ولایت د وروستۍ خونړۍ ترافيکي پېښې له امله ژوره خواشیني څرګندوي او د قربانیانو کورنیو ته یې د خواخوږۍ پیغام وړاندې کړی دی.
په افغانستان کې د اروپایي ټولنې استازولۍ په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي چې د لغمان ولایت د یوې خونړۍ پېښې له امله سخت خواشیني دي.
یادې ادارې د پېښې د قربانیانو کورنیو او خپلوانو ته د خواخوږۍ او ډاډګېرنې مراتب وړاندې کړي او ټپیانو ته یې د ژر روغتیا هیله څرګنده کړې ده.
اروپایي ټولنې زیاته کړې چې د دې ډول پېښو له امله د زیانمنو کورنیو درد درک کوي او له هغوی سره خپله همدردي شریکوي.
دغه پېښه تېره ورځ هغه مهال رامنځته شوه، چې له پاکستان څخه د راستنېدونکو کډوالو یوه لارۍ د کابل - لغمان پر لویه لاره له سړک څخه واوښت او چپه شو. په دې پېښه کې لږ تر لږه ۲۰ کسان، چې ۱۰ یې ماشومان او ۵ یې ښځې دي، مړه شوي او ۳۳ نور ټپیان شوي دي.
تر دې مخکې د یادې مرګونې ټرافیکي پېښې په تړاو د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ، متحده عربي امارات او په کابل کې د سعودي عربستان سفارت هم ورته د خواخوږۍ پیغامونه خپاره کړي دي.
د ننګرهار د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست ادعا کړې چې د لوی اختر په ورځو کې شاوخوا ۲۰۰ زره سیلانیانو دغه ولایت ته سفر کړی او د جلالاباد ښار ترڅنګ یې د تورې بوړې، کږې منځې، شینوارو، بټي کوټ، درې نور، خوږیاڼو، شیرزادو، حصارک، کامې او نورو سیمو څخه لیدنه کړې ده.
د یاد ریاست طالب چارواکي وایي چې هڅه کوي په راتلونکې کې بهرني سیلانیان هم جذب کړي او د پانګوالو په همکارۍ په سیاحتي سیمو کې لازمې اسانتیاوې رامنځته کړي.
خو د طالبانو دغه ادعاوې داسې مهال مطرح کېږي چې د ننګرهار ډېری سیاحتي سیمې لا هم د بنسټیزو اسانتیاوو له کمښت سره مخ دي. د ګڼو سیلانیانو او ځايي اوسېدونکو په وینا، د مناسبو سړکونو نشتوالی، د استوګنې محدود امکانات، د پاکو اوبو کمښت او د عامه خدماتو نیمګړتیاوې هغه ستونزې دي چې د سیاحت د پراختیا پر وړاندې خنډونه جوړوي.
یو شمېر منتقدین وایي چې یوازې د سیلانیانو د شمېر اعلانول د سیاحت د پرمختګ معنا نه لري، بلکې حکومت باید د سیاحتي سیمو د ساتنې، د چاپېریال د خوندیتوب او د اساسي خدماتو د برابرولو لپاره عملي ګامونه پورته کړي.
اقتصادي شنونکي هم باور لري چې د سیاحت صنعت هغه مهال د سیمې پر اقتصاد مثبت اغېز کولی شي چې د زیربناوو د پیاوړتیا، د پانګونې د جذب او د امنیتي او خدماتي اسانتیاوو د پراختیا لپاره دوامدارې او عملي پالیسۍ موجودې وي.
په همدې حال کې، د ننګرهار یو شمېر اوسېدونکي پوښتنه کوي چې که رښتیا هم سلګونه زره کسان دغه ولایت ته ورغلي وي، نو د سیاحتي سیمو د عوایدو، خدمتونو او د دغو سفرونو د اقتصادي اغېزو په اړه ولې کره او روښانه معلومات نه وړاندې کېږي.
د طالبانو د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون ویلي، چې د دوشنبې په ورځ له بېلابېلو لارو شاوخوا ۳۰۰۰ کډوال هېواد ته جبري راستنه کړل شوي او همداراز سلګونو کورنیو ته د استوګنې د ځمکو نمرې هم وېشل شوې دي.
د دغه کمېسیون د کمېټو د ورځني راپور له مخې، د دوشنبې په ورځ له پاکستان او ایران څخه هېواد ته د راستنېدونکو کډوالو لپاره د ثبت، لېږد، مالي مرستو، روغتیايي خدماتو او عامه پوهاوي په برخو کې اړین خدمات وړاندې شوي دي.
د راپور له مخې، ننګرهار د تورخم له لارې ۲۴۷ کورنۍ (۱۳۲۹ تنه)، کندهار د سپین بولدک له لارې ۱ کورنۍ (۵ تنه)، نیمروز د ورېښمو پله له لارې ۷۲ کورنۍ (۳۰۱ تنه) او همداراز ۱۵۸۰ تنه کډوال هېواد ته راستانه شوي دي. هرات د اسلامکلا له لارې هم ۵۵ کورنۍ (۲۲۰ تنه) ثبت او بېرته هېواد ته ستانه شوي دي.
راپور زیاتوي چې د کډوالو د دایمي مېشتېدو او ځمکو وېش کمېټې له لوري په ننګرهار کې ۲۸۴، فاریاب کې ۳۹۷، فراه کې ۱۳۳ او هلمند کې ۱۲۷ راستنېدونکو کورنیو ته د استوګنې د ځمکو نمرې وېشل شوې دي.
د راپور له مخې، په ټوله کې په تېره یوه ورځ کې ۱۲۴۱ کورنیو ته د ځمکو نمرې ورکړل شوې دي او د کمېټې په وینا تر دې مهاله د وېشل شوو نمرو ټول شمېر ۳۶ زره او ۹۶۰ ته رسېدلی دی.
د افغانستان د پخواني جمهوري نظام د دفاع وزارت د پالیسي او ستراتیژۍ مرستیال تمیم عاصي ویلي چې د ځینو پخوانیو جهادي او جمهوري سیاستوالو ګډ او منظم غبرګونونه د افغانستان د هویت، خپلواکۍ او ملي نوم په اړه د «بهرنیو لارښوونو» له مخې تنظیم شوي دي.
تمیم عاصي په خپله ایکس پاڼه کې د محمود خان اچکزي د افغان تذکرې په اړه د یوې څرګندونې په ملاتړ کې ویلي چې د «جهاد او جمهوریت دورې ځینې فاسد سیاستوال» او د هغه په وینا د «راولپنډۍ له تازه تړونونو سره تړلي کسان» په منظم ډول او ګډ ډول غبرګون ښيي.
هغه ادعا کړې چې دا ډول غبرګونونه ښيي چې لارښوونې له کوم ځایه راځي او په وینا یې، داسې ښکاري چې «د راولپنډۍ په یوه واټساپ ډله کې، د یوه پاکستاني ډګروال تر مدیریت لاندې» امر ورکړل شوی چې د افغانستان د خپلواکۍ، هویت او ملي حاکمیت پر هر ډول خبرو په ګډه غبرګون وښودل شي.
تمیم عاصي لیکلي، چې د افغان تذکرې په اړه د ځینو سیاسي څېرو دریځ د ده په وینا نه د وطنپالنې له امله دی او نه هم د اقلیتونو د حقونو له اندېښنې، بلکې دا د «سیاسي تابعیت، فکري وابستګۍ او د ملي وقار نشتوالی» څرګندونه کوي.
نوموړي زیاته کړې چې هغه کسان چې کلونه یې د جهاد او جمهوریت له نومه ګټه اخیستې، اوس هم د هغه په وینا د بهرنیو مرکزونو د خوښې لپاره د افغانستان د ملي هویت په بدلولو چمتو دي.
هغه ویلي: «افغانستان د هېچا بېصاحبه ځمکه نه ده. د دې هېواد هویت، تذکره او نوم د څو ستړیو او وابسته څېرو د پرېکړې موضوع نه ده.»
تمیم عاصي په خپل پوسټ کې ټینګار کړی چې د افغانستان خلک تاریخي حافظه لري او ښه پوهېږي چې څوک د هېواد په سختو پړاوونو کې د ملت ترڅنګ ولاړ و.
په امریکا کې د افغانانو د بیا مېشتېدنې د همغږې ادارې «افغان ایواک» ویلي، چې شاوخوا ۱۱۰۰ افغانان، چې ډېری یې ښځې او ماشومان دي، لا هم د قطر کې بند پاتې دي او د امریکا حکومت تر اوسه د هغوی د انتقال یا راتلونکي په اړه روښانه پلان نه دی اعلان کړی.
افغان ایواک ادارې په خپل اوونیز راپور کې ویلي چې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو به د جون په دویمه او درېیمه نېټه د کانګرس د څلورو کمېټو پر وړاندې حاضر شي او د لومړي ځل لپاره به د امریکا د افغان متحدانو د وضعیت، د ځانګړو کډوالۍ ویزو پروګرام او د کډوالو د لېږد د ځنډ په اړه له جدي پوښتنو سره مخ شي.
راپور وايي چې شاوخوا ۱۱۰۰ افغانان لا هم د قطر په کمپ السیلیه کې بند پاتې دي. د افغان ایواک په وینا، له دې ډلې نږدې ۸۰۰ تنه ښځې او ماشومان دي او شاوخوا ۱۵۰ نور د هغو امریکايي سرتېرو د کورنیو غړي دي چې اوس هم په پوځ کې دندې ترسره کوي.
ادارې په راپور کې ویلي: «دا یوازې د دوسیو ځنډ نه دی، بلکې هغه خلک دي چې د امریکا حکومت یې مسوولیت لري، خو له یوه کال څخه ډېر وخت کېږي چې په نامعلوم وضعیت کې پرېښودل شوي دي.»
افغان ایواک همداراز ادعا کړې چې د ۲۰۲۶ کال له جنورۍ راهیسې هېڅ افغان ته د ځانګړې کډوالۍ ویزه نه ده ورکړل شوې، سره له دې چې زرګونه افغانان د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د تایید مرحلې بشپړې کړې او لا هم د ویزو په تمه دي.
د راپور له مخې، کانګرس له مخکې ۵۰ زره او ۵۰۰ځانګړې کډوالۍ ویزې منظورې کړې وې، خو لا هم ۵ زره او ۹۷۰ ویزې نه دي کارول شوې، په داسې حال کې چې نږدې ۱۷۸ زره افغانان د امریکا د ماموریت د تایید له پړاو څخه تېر شوي او د خپلو دوسیو د بشپړېدو په تمه دي.
راپور زیاتوي چې د جون پنځمه نېټه د هغو افغانانو لپاره مهمه وروستۍ نېټه ده چې د ځانګړې کډوالۍ ویزې په بهیر کې د ماموریت د تایید غوښتنلیکونه لري. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له غوښتونکو غوښتي چې ټول پاتې اسناد، سپارښتلیکونه او دندې اړوند ثبوتونه تر همدې نېټې وړاندې وسپاري.
افغان ایواک د یوې افغانې کورنۍ د قضیې یادونه هم کړې چې د اخراج له خطر سره مخ وه، خو یوې فدرالي محکمې د حکومت پرېکړه رد کړه او د دغه افغان متحد په ګټه یې حکم صادر کړ. اداره وايي دا پرېکړه ښيي چې د ځینو افغانانو پر ضد د حکومت حقوقي استدلالونه په محکمو کې ننګول کېدای شي.
د راپور په پای کې افغان ایواک له امریکايي قانون جوړوونکو غوښتي چې د افغان متحدانو د قضیو په اړه له مارکو روبیو څخه واضح ځوابونه وغواړي او د هغو زرګونو افغانانو د برخلیک په اړه اقدام وکړي چې لا هم د امریکا د ژمنو د عملي کېدو په تمه دي.
په پاکستان کې د مېوو او سبزيجاتو اتحادیې ويلي، د افغانستان سره د لارو د بنديز، په ايران او منځني ختيځ کې د جګړې له امله د پاکستان څخه د امونو صادرات اغېزمن شوي، او دې سره به د صادراتو عايد په ميلينونو ډالره راکم شي.
په پاکستان کې د مېوو او سبزیجاتو د اتحاديې سرپرست وحيد احمد افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په شريکه کړې ويډيو کې وويل، «سږ کال د پاکستان څخه د امونو د صادراتو موخه ۸۰زره ټنه ټاکل شوی، او له دې صادراتو عاید له ۷۵څخه تر ۸۰ میلیونه ډالرو پورې ترلاسه کېدو احتمال دی، خو د صادراتو د دې هدف د ترلاسه کولو لپاره بیا هم د حکومت او اړونده چارواکو کلک ملاتړ خورا مهم دی».
هغه زیاته کړه، سږ کال د امونو صادرات ۳۰زره ټنه راکم کړل شوي، د پاکستان څخه به افغانستان، ايران او د منځني ختيځ هېوادونو ته ۸۰ سلنه امونه صادرېدل او پاتې ۲۰ سلنه به نورې نړۍ ته تلل.
«د افغانستان سره لارې په بشپړ ډول تړلې پرتې دي، په ايران او منځني ختيځ کې جګړه ده».
هغه زیاته کړه، تېر کال د ۱۰۱زره ټنو صادراتو څخه ۱۱۰ میلیونه ډالره بهرنۍ اسعار ترلاسه شوي وو.
نوموړي د صادراتو پر وړاندې د نورو ننګونو په اړه وويل، «له پاکستان څخه خلیجي هېوادونو ته د سمندر له لارې د بار وړلو لګښت چې تېر کال له ۱۲۰۰څخه تر ۱۴۰۰ډالرو پورې وو، سږکال له ۶څخه تر ۷ زرو ډالرو پورې رسېدلی دی، په داسې حال کې چې هوايي بار وړل چې تېر فصل له ۷۰څخه تر ۹۰سينټس يو کیلو و، سږکال تر ۲ډالرو پورې لوړ شوی دی».
همداراز وحيد احمد وويل، د نړیوال بار وړلو د لګښتونو د بې ساري زیاتوالي ترڅنګ په سیمه ییزه کچه د پټرولیم محصولاتو د بیو لوړېدو له باغونو څخه تر بسته بندۍ خونو او بندرونو پورې د لېږد رالېږد لګښت هم د پام وړ زیات کړی دی.
هغه د تېر کال په پرتله د روپۍ ارزښت ښه کېدل هم د صادرونکو لپاره يوه ننګونه وبلله، «ځکه له یوې خوا لګښتونه لوړېږي او له بلې خوا د تبادلې د نرخ په ښه کېدو سره صادراتي عاید کمېږي».
د امونو د توليد په وړاندې د نورو ننګونو په يادولو سره هغه وويل، «د کرنې د نورو برخو په څېر د امونو حاصلات هم د ناروغیو په وړاندې د کمزوري مقاومت او د اقلیمي بدلون د منفي اغېزو په څېر له جدي ننګونو سره مخ دي، چې له امله یې په تېرو پنځو کلونو کې د امونو تولید په پرله پسې ډول کمېږي».
هغه پر حکومت نيوکه وکړه، چې په دولتي کچه ددې ننګونو لپاره کومه حل لاره نه ده موندل شوې، او سږکال هم د امونو تولید د ۱.۹ میلیونه ټنه اوسط تولید څخه ۲۰ سلنه د کمېدو وېره شته.
وحید احمد پر حکومت غږ وکړ، چې د امونو د کیفیت ښه کولو ته پاملرنه وکړي. د لوړ کیفیت لرونکي ام د تولید په صورت کې له پاکستان څخه د امونو د صادراتو کچه تر ۳۵۰ میلیونه ډالرو پورې د لوړولو وړتیا شته، خو د دې لپاره د کروندګرو استازو ټولنو ته پکار ده چې دودیز فکر پرېږدي او کروندګرو ته پوهاوی او لارښوونه وکړي او ورسره په دولتي کچه هم د څېړنې او پراختیا په وده ورکولو سره د امونو د ډوبېدونکي سوداګرۍ مخه ونیول شي.