یوه افغان توکمه مېرمن د ډنمارک د اقلیم، انرژۍ او عامه خدماتو وزیره ټاکل شوې

د یاد وزارت ویاند عبدالسلام جواد د طالبانو اړوند رسنیو ته ویلي، چې افغانستان له ازبکستان، قزاقستان، تاجکستان، قرغیزستان او ترکمنستان سره پراخه سوداګریزه راکړه ورکړه تجربه کړې ده.

د هغه په وینا، له دغو هېوادونو څخه واردات په ۲۰۲۴ کال کې له یو میلیارد او ۶۷۰ میلیونه ډالرو څخه په ۲۰۲۵ کال کې دوه میلیارد او ۳۹۰ میلیونه ډالرو ته رسېدلي، چې ۴۳ سلنه زیاتوالی ښيي.

نوموړي زیاته کړې چې د افغانستان صادرات هم له ۱۲۲ میلیونه ډالرو څخه ۲۱۶ میلیونه ډالرو ته لوړ شوي، چې د تېر کال په پرتله ۷۷ سلنه زیاتوالی څرګندوي.

د بلخ ولایت د پانګونې خونې د دارالانشا رییس اسدالله اسدي وايي، له منځنۍ اسیا هېوادونو سره سوداګریزه راکړه ورکړه ځکه زیاته شوې چې افغانستان په سیمه کې د یوه مهم ترانزیټي څلورلارې په توګه د بدلېدو په حال کې دی.

د معلوماتو له مخې، ازبکستان د منځنۍ اسیا له هغو هېوادونو څخه دی چې له افغانستان سره یې سوداګریزې اړیکې پراخې شوې دي. یوازې په تېرو دوو میاشتو کې د افغانستان د خصوصي سکتور او د ازبکستان ترمنځ د ۲۱۰ میلیونه ډالرو په ارزښت بېلابېل سوداګریز تړونونه لاسلیک شوي دي.

په ورته وخت کې سوداګر وايي، سره له دې چې منځنۍ اسیا سره سوداګریزه پراخه شوې، خو د ویزو د ترلاسه کولو او د پیسو د لېږد ستونزې لا هم پر خپل ځای پاتې دي او د توکو د واردولو لګښتونه هم لوړ شوي دي.

د طالبانو د یادې ادارې ویاند محمد حلیم رفیع ویلي، چې په وري او غويي میاشتو کې ۲۹۹۵ بهرني وگړي افغانستان ته د هوايي ډګرونو او ځمکنیو لارو څخه راغلي دي او همدارنګه ۲۷۶۱ بهرني وګړي له همدې لارو څخه له افغانستان څخه بېرته تللي دي.

نوموړي ویلي، چې د یادو بهرنیو وګړو له ډلې څخه ۲۹۵۸ تنو یې د ځمکنیو بندرونو له لارې افغانستان ته سفر کړی او ۳۷ تنو بیا د هوايي ډګرونو لارې سفرونه کړي دي.

د یادې ادارې د معلوماتو له‌مخې، له یادو بهرنیو وګړو کې ۳۷۰ تنو د افغانستان د لرغونو او تاریخي سیمو څخه هم لیدنې کړي دي.

د طالبانو د احصايې او معلوماتو ادارې ویاند ویلي، چې یادو بهرنیو وګړو له ډلې څخه ډېر شمېر یې د نیمروز بندر، د هرات هوايي ډګر، د فاریاب د اقینې بندر او د بدخشان د اشکاشم بندر له لارې افغانستان ته سفرونه کړي دي.

دا په داسې حال کې ده، چې ډیری وختونه په بهرنیو وګړو، کې ښځینه سیلانیانې هم شاملې وي او هغوی د افغانستان هرې سیمې ته د سفر کولو اجازه لري، خو طالبانو بیا پر افغان ښځو د یوازې سفر کولو او سیاحت بندیز لګولی دی.

د ایران د دوغارون سوداګریزې او صنعتي سیمې د اقتصادي پراختیا مرستیال حسن نوري‌زاده د چارشنبې په ورځ وویل چې په همدې موده کې له افغانستان نه د واردو شویو توکو کچه۲۵۵۷ ټنه وه چې ارزښت یې درې میلیونه او ۶۲۳ زره ډالر اټکل شوی دی.

هغه همدارنګه وویل چې په همدې وخت کې د ایران او افغانستان ترمنځ د وارداتو او صادراتو د ترانزیټ مجموعي حجم له ۴۸۶ زره ټنو زیات و چې ارزښت یې ۸۵۳ میلیونه ډالر دی.

نوموړي وویل چې له ایران څخه افغانستان ته د صادرېدونکو مهمو توکو په ډله کې د ودانیزو توکو بېلابېل ډولونه، اوسپنه، د نفتو محصولات او مېوې او سبزي شامل دي او له افغانستان څخه ایران ته واردېدونکي توکي د نباتي غوړیو تخمونه، ممیز او کونځلې دي.

یاد ایراني چارواکي ددغه هېواد ایرنا اژانس ته ویلي، چې اوس مهال هره ورځ له ۱۲۰۰ څخه زیات ایرانی او بهرني بار وړونکي موټر د دوغارون او اسلام‌کلا ترمنځ تګ راتګ کوي.

نوري‌زاده زیاته کړې چې دوی د موټرو شمېر دوه زرو ته لوړوي.

هغه وویل چې په دوو ګمرکونو اسلام‌کلا او دوغارون کې د بار وړونکو موټرو د تم کېدو وخت کمول د اقتصادي فعالانو او افغان پانګوالو مهمه غوښتنه ده او که دا بهیر ښه تنظیم شي نو د صادراتو، ترانزیټ او وارداتو په پراختیا کې به مهم رول ولري.

افغان کډوال تاج محمد علمیار د ایټالیا ملي تلویزیون ته ویلي، چې له دوو پاکستانیانو سره یې د لاسباړې نه ورکولو پر سر ناندرۍ رامنځته شوې وې. نوموړي ویلي، چې له دوو پاکستانیانو سره هره ورځ د کار لپاره تلل او یادو کسانو له یوې میاشتې راهیسې نوموړي او د ده نورو ملګرو ته معاشونه نه وو ورکړي.

تاج محمد علمیار وايي، کله چې دوی له کاره بېرته را ګرځېدل د تېلو په یوه پمپ کې ودرېدل، د کار د څښتنانو له ډلې یوه پر موټر پټرول وشیندل او بل کس د موټر د شا دروازې بندې کړې او موټر ته یې اور واچاوه.

تاج محمد زیاته کړې:« ما د موټر له شا دروازې څخه چې خلاصه پاتې وه، ځان بهر ته وغورځاوه او په داسې حال کې چې لاسونه مې سوځېدل، ځان مې پر ځمکه واچاوه او بیا په روغتون کې په سد راغلم.»

یاد افغان کډوال ویلي، چې د هغوی د کار پاکستاني څښتنان د نشه‌يي توکو د قاچاق له شبکو او ایټالیايي مافیا سره اړیکې لري او تل به یې له ځان سره چړې او وسلې ګرځولې.

له پېښې څخه ژوندی پاتې شوي یاد افغان ویلي، غواړي په ايټالیا کې پاتې شي.

په ورته مهال د ایټالیا رسنیو راپور ورکړی دی، چې د یادې پېښې په تړاو یې دوه پاکستانیان نیولي دي.

په داسې حال کې چې افغانستان د اقلیمي بدلون له سختو اغېزو سره مخ دی، د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې چارواکو د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام (یو اېن ډي پي) او د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) له استازو سره په کتنه کې د یاد سازمان د درول شویو پروژو د بیا پیل کېدو غوښتنه کړې ده.

افغانستان چې د اقلیمي بدلون له امله د وچکالۍ، سیلابونو، د اوبو د سرچینو کمېدو او د کرنیزې ځمکې د تخریب له تر ټولو سختو زیانمنېدونکو هېوادونو ګڼل کېږي، د متخصصینو په وینا، د مرستو او چاپیریال ساتنې پروژو په برخه کې له ستونزو سره مخ دی.

د طالبانو د چاپیریال ساتنې ادارې د معلوماتو له مخې، په دې کتنه کې د دې ادارې مرستیال زین‌العابدین عابد له ګډونوالو نړیوالو بنسټونو وغوښتل چې د بندو شویو او ځنډېدلو پراختیایي پروژو د بیا پیل ترڅنګ د نړیوالو تمویلوونکو او هېوادونو د مرستو د جلب لپاره عملي همکاري وکړي.

هغه همداراز ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید د اقلیمي بدلون د اغېزو د کمولو په برخه کې خپل بشري او چاپېریالي مسوولیتونه ادا کړي.

خو د چارو شنونکي وایي چې د دې غوښتنو عملي کېدل له جدي خنډونو سره مخ دي.

د طالبانو ادارې د نړیوال مشروعیت د نشتوالي له امله ډېری پراختیایي پروژې یا بندې شوې او یا هم په محدود ډول د ملګرو ملتونو له لارې تطبیقېږي. پر دې سربېره، د شنونکو په باور، ګڼ هېوادونه د ایران او امریکا او اوکراین په څېر په نورو نړیوالو ناورینونو کې ښکیل دي او د اقلیمي بدلون په برخه کې پروژو ته پاملرنه کمه شوې ده.

دغه وضعیت د تمویل په بهیر کې بې‌ثباتي رامنځته کړې او د اوږدمهاله چاپېریالي پلانونو تطبیق یې سخت کړی دی.

د ملګرو ملتونو د پلاوي استازو د طالبانو د چاپېریال ساتنې له ادارې سره د همکاریو د دوام ډاډ ورکړی او ویلي یې دي چې د طبیعي سرچینو د دوامدار مدیریت، د واخان ملي پارک د ساتنې او د اقلیمي بدلون اړوندو پروګرامونو ملاتړ ته به ادامه ورکوي.

د واخان ملي پارک چې د افغانستان له مهمو طبیعي زېرمو ګڼل کېږي، د اقلیمي بدلون له امله له تدریجي تخریب سره مخ دی.

د کارپوهانو په باور، که څه هم د نړیوالو بنسټونو تخنیکي مرستې مهمې دي، خو د پراخې مالي او سیاسي همغږۍ نشتوالی د افغانستان د چاپېریالي بحران د حل پر وړاندې تر ټولو لوی خنډ پاتې دی.

افغانستان د نړۍ د شنو خونو ګازونو یوازې شاوخوا صفر اعشاریه اووه سلنه تولیدوي، خو له دې سره سره د نړیوالو ارزونو له مخې د اقلیمي بدلون له لسو تر ټولو اغیزمنو هېوادونو شمېرل کېږي.

په تېر نومبر کې د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې په برازیل کې د ملګرو ملتونو د اقلیم نړیوالې غونډې «کوپ ۳۰» ته د افغانستان پر نه بلل کېدو نیوکه وکړه او ویې ویل، سره له دې چې افغانستان د اقلیمي بدلون له پلوه له تر ټولو زیانمنو هېوادونو څخه دی، خو کابل ته په رسمي ډول بلنه نه ده ورکړل شوې.

په ۲۰۲۴ کال کې د طالبانو استازو په اذربایجان کې په کوپ ۲۹کې ګډون کړی و، خو یوازې د مېلمنو په توګه بلل شوي وو.

د اقلیمي چارو کارپوهان د ملګرو ملتونو د اقلیم د چوکاټ کنوانسیون (UNFCCC) ددغه محدودیت تر شا اساسي دلیل دا ګڼي، چې له روسیې پرته نور هېوادونه طالبان د افغانستان د مشروع حکومت په توګه نه پېژني. له بشري حقونو جدي سرغړونې، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو پر وړاندې سیستماتیک محدودیتونه، د دې انزوا یو مهم عامل بلل کېږي.

طالبان د خپل نه رسمیت له امله ملي اقلیمي ژمنې (NDCs) د پاریس تړون له مخې په رسمي ډول نه شي ثبتولی.

د نړیوالو اقلیمي صندوقونو له لارې هغه پروژې چې د اوبو مدیریت او د طبیعي ناورینونو د خطر کمولو لپاره طرحه شوې وې، د کابل له سقوط وروسته درول شوې دي.

د خپرو شویو معلوماتو له مخې، د افغانستان د ۲۰۱۵ کال د اټکل له مخې، د اقلیمي بدلون د تطبیق او کمولو لپاره شاوخوا ۱۷ میلیارده ډالر (کلني ۱،۷ میلیارده) اړتیا وه، خو د اقلیمي څپو له امله کلني اقتصادي زیانونه نږدې ۳ میلیارده ډالرو ته رسېږي، چې د شنونکو په باور، دا وضعیت له نړیوالو مرستو پرته د مدیریت وړ نه دی.