د طالبانو د احصايې او معلوماتو اداره وايي، چې د ۱۴۰۵ کال په وري او غويي میاشتو کې ۵۷۵۶ بهرنیو وګړو د هوايي ډګرونو او ځمکنیو بندرونو له لارې افغانستان ته تګ راتګ کړی دی. په دې کې یوازې ۳۷ تنه د هوايي ډګرونو له لارې افغانستان ته تللي او یا وتلي دي.
د طالبانو د یادې ادارې ویاند محمد حلیم رفیع ویلي، چې په وري او غويي میاشتو کې ۲۹۹۵ بهرني وگړي افغانستان ته د هوايي ډګرونو او ځمکنیو لارو څخه راغلي دي او همدارنګه ۲۷۶۱ بهرني وګړي له همدې لارو څخه له افغانستان څخه بېرته تللي دي.
نوموړي ویلي، چې د یادو بهرنیو وګړو له ډلې څخه ۲۹۵۸ تنو یې د ځمکنیو بندرونو له لارې افغانستان ته سفر کړی او ۳۷ تنو بیا د هوايي ډګرونو لارې سفرونه کړي دي.
د یادې ادارې د معلوماتو لهمخې، له یادو بهرنیو وګړو کې ۳۷۰ تنو د افغانستان د لرغونو او تاریخي سیمو څخه هم لیدنې کړي دي.
د طالبانو د احصايې او معلوماتو ادارې ویاند ویلي، چې یادو بهرنیو وګړو له ډلې څخه ډېر شمېر یې د نیمروز بندر، د هرات هوايي ډګر، د فاریاب د اقینې بندر او د بدخشان د اشکاشم بندر له لارې افغانستان ته سفرونه کړي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې ډیری وختونه په بهرنیو وګړو، کې ښځینه سیلانیانې هم شاملې وي او هغوی د افغانستان هرې سیمې ته د سفر کولو اجازه لري، خو طالبانو بیا پر افغان ښځو د یوازې سفر کولو او سیاحت بندیز لګولی دی.
ایراني چارواکي وايي، چې د روان کال له پیله د غویي میاشتې تر پایه پورې یې د دوغارون-اسلام کلا له لارې ۵۸۵ زره ټنه توکي افغانستان ته صادر کړي چې ارزښت یې ۲۹۹ میلیونه ډالره دی. په همدې موده کې له افغانستان نه د درې میلیونه او ۶۲۳ زره ډالرو توکي ایران ته صادر شوي.
د ایران د دوغارون سوداګریزې او صنعتي سیمې د اقتصادي پراختیا مرستیال حسن نوريزاده د چارشنبې په ورځ وویل چې په همدې موده کې له افغانستان نه د واردو شویو توکو کچه۲۵۵۷ ټنه وه چې ارزښت یې درې میلیونه او ۶۲۳ زره ډالر اټکل شوی دی.
هغه همدارنګه وویل چې په همدې وخت کې د ایران او افغانستان ترمنځ د وارداتو او صادراتو د ترانزیټ مجموعي حجم له ۴۸۶ زره ټنو زیات و چې ارزښت یې ۸۵۳ میلیونه ډالر دی.
نوموړي وویل چې له ایران څخه افغانستان ته د صادرېدونکو مهمو توکو په ډله کې د ودانیزو توکو بېلابېل ډولونه، اوسپنه، د نفتو محصولات او مېوې او سبزي شامل دي او له افغانستان څخه ایران ته واردېدونکي توکي د نباتي غوړیو تخمونه، ممیز او کونځلې دي.
یاد ایراني چارواکي ددغه هېواد ایرنا اژانس ته ویلي، چې اوس مهال هره ورځ له ۱۲۰۰ څخه زیات ایرانی او بهرني بار وړونکي موټر د دوغارون او اسلامکلا ترمنځ تګ راتګ کوي.
نوريزاده زیاته کړې چې دوی د موټرو شمېر دوه زرو ته لوړوي.
هغه وویل چې په دوو ګمرکونو اسلامکلا او دوغارون کې د بار وړونکو موټرو د تم کېدو وخت کمول د اقتصادي فعالانو او افغان پانګوالو مهمه غوښتنه ده او که دا بهیر ښه تنظیم شي نو د صادراتو، ترانزیټ او وارداتو په پراختیا کې به مهم رول ولري.
په ایټالیا کې په موټر کې د دریو افغان او یوه پاکستاني کارګرانو د ژوندي سوځولو له پېښې یوازیني ژغورل شوي افغان ویلي، چې د کار څښتن د پېسو غوښتلو له امله اور ور اچولی.
افغان کډوال تاج محمد علمیار د ایټالیا ملي تلویزیون ته ویلي، چې له دوو پاکستانیانو سره یې د لاسباړې نه ورکولو پر سر ناندرۍ رامنځته شوې وې. نوموړي ویلي، چې له دوو پاکستانیانو سره هره ورځ د کار لپاره تلل او یادو کسانو له یوې میاشتې راهیسې نوموړي او د ده نورو ملګرو ته معاشونه نه وو ورکړي.
تاج محمد علمیار وايي، کله چې دوی له کاره بېرته را ګرځېدل د تېلو په یوه پمپ کې ودرېدل، د کار د څښتنانو له ډلې یوه پر موټر پټرول وشیندل او بل کس د موټر د شا دروازې بندې کړې او موټر ته یې اور واچاوه.
تاج محمد زیاته کړې:« ما د موټر له شا دروازې څخه چې خلاصه پاتې وه، ځان بهر ته وغورځاوه او په داسې حال کې چې لاسونه مې سوځېدل، ځان مې پر ځمکه واچاوه او بیا په روغتون کې په سد راغلم.»
یاد افغان کډوال ویلي، چې د هغوی د کار پاکستاني څښتنان د نشهيي توکو د قاچاق له شبکو او ایټالیايي مافیا سره اړیکې لري او تل به یې له ځان سره چړې او وسلې ګرځولې.
له پېښې څخه ژوندی پاتې شوي یاد افغان ویلي، غواړي په ايټالیا کې پاتې شي.
په ورته مهال د ایټالیا رسنیو راپور ورکړی دی، چې د یادې پېښې په تړاو یې دوه پاکستانیان نیولي دي.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې د پالیسۍ او مسلکي چارو مرستیال زین العابدین عابد په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام (یو اېن ډي پي) او د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) له استازو سره په کتنه کې د یاد سازمان د درول شویو پروژو د بیا پیل کېدو غوښتنه کړې ده.
په داسې حال کې چې افغانستان د اقلیمي بدلون له سختو اغېزو سره مخ دی، د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې چارواکو د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام (یو اېن ډي پي) او د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) له استازو سره په کتنه کې د یاد سازمان د درول شویو پروژو د بیا پیل کېدو غوښتنه کړې ده.
افغانستان چې د اقلیمي بدلون له امله د وچکالۍ، سیلابونو، د اوبو د سرچینو کمېدو او د کرنیزې ځمکې د تخریب له تر ټولو سختو زیانمنېدونکو هېوادونو ګڼل کېږي، د متخصصینو په وینا، د مرستو او چاپیریال ساتنې پروژو په برخه کې له ستونزو سره مخ دی.
د طالبانو د چاپیریال ساتنې ادارې د معلوماتو له مخې، په دې کتنه کې د دې ادارې مرستیال زینالعابدین عابد له ګډونوالو نړیوالو بنسټونو وغوښتل چې د بندو شویو او ځنډېدلو پراختیایي پروژو د بیا پیل ترڅنګ د نړیوالو تمویلوونکو او هېوادونو د مرستو د جلب لپاره عملي همکاري وکړي.
هغه همداراز ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید د اقلیمي بدلون د اغېزو د کمولو په برخه کې خپل بشري او چاپېریالي مسوولیتونه ادا کړي.
خو د چارو شنونکي وایي چې د دې غوښتنو عملي کېدل له جدي خنډونو سره مخ دي.
د طالبانو ادارې د نړیوال مشروعیت د نشتوالي له امله ډېری پراختیایي پروژې یا بندې شوې او یا هم په محدود ډول د ملګرو ملتونو له لارې تطبیقېږي. پر دې سربېره، د شنونکو په باور، ګڼ هېوادونه د ایران او امریکا او اوکراین په څېر په نورو نړیوالو ناورینونو کې ښکیل دي او د اقلیمي بدلون په برخه کې پروژو ته پاملرنه کمه شوې ده.
دغه وضعیت د تمویل په بهیر کې بېثباتي رامنځته کړې او د اوږدمهاله چاپېریالي پلانونو تطبیق یې سخت کړی دی.
د ملګرو ملتونو د پلاوي استازو د طالبانو د چاپېریال ساتنې له ادارې سره د همکاریو د دوام ډاډ ورکړی او ویلي یې دي چې د طبیعي سرچینو د دوامدار مدیریت، د واخان ملي پارک د ساتنې او د اقلیمي بدلون اړوندو پروګرامونو ملاتړ ته به ادامه ورکوي.
د واخان ملي پارک چې د افغانستان له مهمو طبیعي زېرمو ګڼل کېږي، د اقلیمي بدلون له امله له تدریجي تخریب سره مخ دی.
د کارپوهانو په باور، که څه هم د نړیوالو بنسټونو تخنیکي مرستې مهمې دي، خو د پراخې مالي او سیاسي همغږۍ نشتوالی د افغانستان د چاپېریالي بحران د حل پر وړاندې تر ټولو لوی خنډ پاتې دی.
افغانستان د نړۍ د شنو خونو ګازونو یوازې شاوخوا صفر اعشاریه اووه سلنه تولیدوي، خو له دې سره سره د نړیوالو ارزونو له مخې د اقلیمي بدلون له لسو تر ټولو اغیزمنو هېوادونو شمېرل کېږي.
په تېر نومبر کې د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې په برازیل کې د ملګرو ملتونو د اقلیم نړیوالې غونډې «کوپ ۳۰» ته د افغانستان پر نه بلل کېدو نیوکه وکړه او ویې ویل، سره له دې چې افغانستان د اقلیمي بدلون له پلوه له تر ټولو زیانمنو هېوادونو څخه دی، خو کابل ته په رسمي ډول بلنه نه ده ورکړل شوې.
په ۲۰۲۴ کال کې د طالبانو استازو په اذربایجان کې په کوپ ۲۹کې ګډون کړی و، خو یوازې د مېلمنو په توګه بلل شوي وو.
د اقلیمي چارو کارپوهان د ملګرو ملتونو د اقلیم د چوکاټ کنوانسیون (UNFCCC) ددغه محدودیت تر شا اساسي دلیل دا ګڼي، چې له روسیې پرته نور هېوادونه طالبان د افغانستان د مشروع حکومت په توګه نه پېژني. له بشري حقونو جدي سرغړونې، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو پر وړاندې سیستماتیک محدودیتونه، د دې انزوا یو مهم عامل بلل کېږي.
طالبان د خپل نه رسمیت له امله ملي اقلیمي ژمنې (NDCs) د پاریس تړون له مخې په رسمي ډول نه شي ثبتولی.
د نړیوالو اقلیمي صندوقونو له لارې هغه پروژې چې د اوبو مدیریت او د طبیعي ناورینونو د خطر کمولو لپاره طرحه شوې وې، د کابل له سقوط وروسته درول شوې دي.
د خپرو شویو معلوماتو له مخې، د افغانستان د ۲۰۱۵ کال د اټکل له مخې، د اقلیمي بدلون د تطبیق او کمولو لپاره شاوخوا ۱۷ میلیارده ډالر (کلني ۱،۷ میلیارده) اړتیا وه، خو د اقلیمي څپو له امله کلني اقتصادي زیانونه نږدې ۳ میلیارده ډالرو ته رسېږي، چې د شنونکو په باور، دا وضعیت له نړیوالو مرستو پرته د مدیریت وړ نه دی.
د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان د نفت او ګازو دولتي شرکت ویلي، چې د کابل ښار اوسېدونکو د اسانتیا په موخه یې په کابل ښار کې د اوبلن ګاز د پلورلو دولتي مرکزونه فعال کړي دي.
یادې ادارې د چارشنبې په ورځ، د غبرګولي ۱۳مه پر اېکسپاڼه لیکلي، د اوبلن ګاز پلورلو دولتي مرکزونه یې د کابل ښار اوسېدونکو د اسانتیا په موخه فعاله کړي.
د افغانستان د نفت او ګاز دولتي شرکت ویلي، چې د کابل ښار اوسېدونکي کولای شي له یادو دولتي مرکزونو څخه معیاري او باکیفیته اوبلن ګاز په وړ بیه ترلاسه کړي.
طالبانو په یادو دولتي پلورنځیو کې د ګازو د بیې په اړه معلومات نه دي ورکړي.
د روسیې او طالبانو تړون لوېدیزې استخباراتي ادارې اندېښمنې کړې، چې روسیه ممکن د طالبانو له لارې د اوکراین جګړې لپاره د جګړهمارو د لېږد زمینه برابره کړي. شنونکي دا د شمالي کوریا له تجربې سره پرتله کوي چې له مسکو سره تر پوځي همکارۍ وروسته یې زرګونه سرتېري اوکراین جګړې ته واستول.
د جرمني ټاګیس څایتونګ (تاز) انلاین ورځپاڼې رپوټ ورکړی، چې د روسیې او د طالبانو ترمنځ پوځي او تخنیکي تړون داسې مهال اعلان شوی چې مسکو هڅه کوي په منځنۍ اسیا او د افغانستان په امنیتي چاپېریال کې خپل ستراتیژیک نفوذ زیات کړي، په داسې حال کې چې لوېدیزې استخباراتي ادارې د دې پرمختګ د احتمالي نظامي پایلو په اړه اندېښنه څرګندوي.
د راپور له مخې، د روسیې د ملي امنیت شورا منشي سرګي شویګو او د طالبانو د دفاع وزیر محمد یعقوب د مسکو په یوه نړیوال امنیتي فورم کې سره ولیدل او د پوځي همکاریو رسمي تړون یې لاسلیک کړ. محمد یعقوب د طالبانو د بنسټګر ملا محمد عمر زوی او د دې ډلې پخوانی لوړپوړی نظامي مشر دی.
روسي چارواکو ویلي چې دغه تړون د افغانستان له اوسني حکومت [طالبانو] سره د «بشپړې عملي او ستراتیژیکې همکارۍ» پیل دی، خو دواړو خواوو د تړون دقیق جزئیات نه دي خپاره کړي.
د افغانستان لپاره د روسیې د ولسمشر ځانګړي استازي ضمیر کابلوف او د طالبانو دفاع وزیر د تړون په اړه ویلي، چې د پخوانۍ شوروي اتحاد د وسلو او تجهیزاتو ترمیم رانغاړي.
خو د تړون د محتوا نه افشا کېدو د لوېدیزو استخباراتي ادارو ترمنځ شکونه زیات کړي دي.
د تاز په باور، دوی اندېښنه لري چې روسیه ممکن له طالبانو سره داسې ترتیبات ولري چې د اوکراین جګړې لپاره د جګړهمارو د انتقال زمینه برابره کړي.
تحلیلګر دا حالت د شمالي کوریا له تجربې سره پرتله کوي، چې له مسکو سره له پوځي همکارۍ وروسته یې زرګونه سرتېري د اوکراین جګړې ته لېږلي وو.
ورځپاڼې په خپل رپوټ کې د لویدیزو استخباراتو مشخص ادرس نه دی یاد کړی او نه یې هم دا روښانه کړې، چې د کومو هېوادونو څارګرې ادارې دغه اندېښنه لري.
د روسیې د امنیت شورا منشي سرګي شویګو د تړون له لاسلیکېدو وروسته وویل چې روسیه باید له طالبانو سره اړیکې عادي او پراخې کړي او له نړیوالې ټولنې یې وغوښتل چې پر طالبانو لګول شوي بندیزونه لرې کړي.
هغه همدارنګه ټینګار وکړ چې په افغانستان یا ګاونډیو هېوادونو کې د امریکا او ناټو پوځي حضور «نه منل کېدونکی» دی.
د روسیې د فدرالي امنیتي خدماتو مشر الکساندر بورتنیکوف ویلي چې له افغانستان نه د سختدریځو اسلامپالو د نفوذ خطر شته او دغه لارې د روسیې لپاره امنیتي ګواښ جوړوي.
هغه ویلي چې ځینې وسلهوال له داعش خراسان ډلې سره یوځای کېږي، چې د منځنۍ اسیا د پخوانیو شوروي جمهوریتونو اتباع او په روسیه کې مېشت کډوال کارګران هم پکې شامل دي.
د روسیې په وینا، د طالبانو رول د داعش خراسان پر ضد مبارزه کې مهم بلل کېږي، ځکه دواړې ډلې په افغانستان کې د یو بل مخالفې دي.
د هند په نوي ډیلي کې دابزرور څیړنیز بنسټ څېړونکی الکسي سخاروف وایي چې طالبان د افغانستان په شمال کې له زیاتېدونکې بېثباتۍ سره مخ دي او د روسیې تخنیکي مرسته لکه د وسلو ترمیم یا محدود پوځي اکمالات ورته مهم کېدای شي.
خو د نیوز یورواسیا ستراتیژیک مرکز شنونکی رسلان سلیمانوف بیا وایي چې د بشپړ نظامي اتحاد احتمال کم دی.
هغه زیاته کړې، « موږ به هېڅکله یو بشپړ پوځي اتحاد یا متقابل دفاعي بلاک ونه وینو».