د افغانستان بانک د ملګرو ملتونو د پرمختیايي پروګرام له استازي سره د مخه ښې ناسته کړې

د رویټرز د رپوټ له مخې، ایران هڅه کوي چې د دې کنټرول د اوږدمهالي رسميت ضمانت ترلاسه کړي او د تهران مرکچیان به له واشنګټن سره په روانو خبرو کې نور اختلافات تر هغه وخته نه شاربي، چې دا مساله نه وي حل شوې.

یو لوړ پوړی ایرانی چارواکی وايي چې که نور هېوادونه یې ونه مني، تهران به په زور هم خپل شرطونه عملي کړي او دوی به حتا که دا کار له امریکا سره د بیا جګړې لامل شي، هم کوي.

دویم ایراني چارواکي ویلي چې ایران له امریکا او اسراییل سره د احتمالي لویې جګړې له مخنیوي وروسته، اوس د دا د ځان لپاره یو تاریخي فرصت بولي.

خو د سینټ اندروز پوهنتون د معاصر تاریخ پروفیسور علي انصاري وايي ممکن ایران په دې محاسبه کې تېروتنه وکړي.

هغه وايي، « د دې شخړې د بیا راپورته کېدو احتمال تر هغه ډېر لوړ دی چې خلک فکر کوي، ځکه هېڅ لوری ځان مات شوی نه ګڼي.»

بیکدلي چې په کابل کې یې د طالبانو د صنعت او کانونو د پنځم نړیوال نندارتون پر مهال خبرې کولې، ویلي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د ترانزیټي لارو په پراخېدو سره اقتصادي همکارۍ هم زیاتې شوې دي.

بیکدلي زیاته کړې، چې ایراني شرکتونو په دې نندارتون کې له ګډون هرکلی کړی او خپل صنعتي او ودانیز محصولات یې نندارې ته وړاندې کړي دي.

په افغانستان کې د ایران سفیر ټینګار کړی چې ایران له افغانستان سره د اقتصادي همکاریو دوام ته ژمن دی او دا بهیر به دوام ولري.

د طالبانو د صنعت او کانونو پنځم نړیوال نندارتون په کابل کې د دولتي ادارو او خصوصي سکټور په ګډون جوړ شوی، چې د افغانستان او یو شمېر نورو هېوادونو لسګونه شرکتونه پکې برخه لري.

عبدالسلام حنفي د صنعت او کانونو اونۍ پنځم نړۍوال نندارتون په پرانیستې مراسمو کې وویل، چې ګاونډي هېوادونه دې له افغانستان سره ستونزې د خبرو له لارې حل کړي او خپله انرژي دې د جګړې او تخریب پر ځای په پرمختګ او د ملتونو په جوړولو ولګوي.

هغه دا هم ویلي: «هیڅ ګاونډی نه‌شي کولی بل له‌منځه یوسي، ان که یو پیاوړی او بل کمزوری هم وي». نوموړي‌ د کوم هېواد نوم وانه‌خسیت؛ خو د خبرو ډېره اشاره یې پاکستان او د هغه هېواد وروستیو بریدونو ته وه.
نوموړي یو ځل بیا وویل، دوی له ګاونډیو، سیمه‌ییزو او ټولو هېوادونو سره پر متقابل احترام ولاړې اړیکې غواړي او خبرداری یې ورکړ که څوک په افغانستان کې مداخله او یا تېری کوي دوی به یې دفاع کوي.

حنفي په همدې مراسمو کې ویلي، چې افغانستان دامهال د کانونو بېلابېلې زېرمې لري او د کورنیو پانګه‌والو ترڅنګ بهرني سوداګر دې په دې برخه کې پانګونه وکړي. نوموړي‌ ویلي، هڅه کوي افغانستان د وارداتي‌ پر ځای په صادراتي هېواد بدل کړي.

حنفي زیاته کړه، چې دامهال په افغانستان کې د واک او زور جزیرې یې ختمې کړې او د نشه‌يي‌ توکو په وړاندې یې مبارزه هم جدي ده. د هغه په خبره؛ دامهال یې په افغانستان کې سل سلنه د نشه‌يي‌ توکو کښت او قاچاق له‌منځه وړی او سرغړونکو سره جدي چلند کېږي.

هغه زیاته کړه: «د افغانستان په هیڅ نقطه کې هیڅ کس او ډلې ته اجازه نه‌شته، چې د یوه ذره نشه‌يي‌ توکو کښت او یا قاچاق وکړي؛ که څوک سرغړونه کوي د میاشتو او کلونو بند سزا به ويني».

هغه وویل، له نشه‌يي توکو سره د مبارزې په برخه کې له یوشمېر ننګونو سره هم مخ دي او هغه کسان یې په وړاندې مخالفت کوي چې د نشه‌يي‌ توکو د کر او قاچاق ګټې یې زیانمنې شوې دي. نوموړي له نړۍوالو یو وار بیا غوښتي، چې افغان کروندګرو ته د بدیلو کښتونو په برابرولو کې همکاري وکړي.

یادې شورا ویلي، د نړۍ د بشري ناورینونو لپاره مرستې تر ټولو ټيټې کچې ته رسېدلې او افغانستان د لومړي ځل لپاره د یادې ادارې د «هېر شويو نړۍوالو ناورینونو» په نوملړ کې شامل شوی دی.

د ناروې د کډوالو شورا راپور «په ۲۰۲۶کال کې د ژوند ژغورونکو مرستو لپاره د بودجې اندېښمنوونکی کمښت» تر سرليک لاندې د چهارشنبې په ورځ (د چنګاښ په ۱۰مه) خپور شو.

د راپور له مخې؛ افغانستان چې له کلونو راهيسې د بشري مرستو له سترو پروګرامونو څخه برخمن و، اوس د نړۍ له هغو بشري ناورینونو څخه شمېرل کېږي چې تر ټولو لږه بودجه ورته ځانګړې شوې ده.

یادې ادارې ويلي، د امريکا د بشري مرستو بندښت چې تر ۲۰۲۴کال پورې يې افغانستان ته له ۴۰ سلنې زياتې مرستې تمويلولې؛ د بودجې په کمښت کې مهم رول لوبولی دی. اوس‌مهال په افغانستان کې ۲۱.۹ مېليونه کسان بشري مرستو ته اړتيا لري او په همدې موده کې مېليونونه افغان کډوال له ګاونډيو هېوادونو بېرته هېواد ته راګرځېدلي دي.

د ناروې د کډوالو شورا خبرداری ورکړی، چې په داسې شرايطو کې د مرستو کمښت پر زيانمنو کورنيو فشار نور هم زيات کړی دی. یادې ادارې همدارنګه ويلي، چې افغانستان ته د بېرته راستانه شويو له ډلې يوازې ۱۱ سلنه کسان دنده لري او ډېرې کورنۍ له بې‌کارۍ، بې‌وزلۍ او د ژوند د لومړنيو اړتياوو په برابرولو کې له سختو ستونزو سره مخ دي.

د ناروې د کډوالو شورا مشر يان اېګلنډ ټينګار کړی، چې د بشري مرستو کمښت د ډېرو افغان کورنيو لاسرسی بنسټيزو خدمتونو ته محدود کړی دی. هغه له مرستندويه هېوادونو غوښتي، تر هغې چې په افغانستان کې مېليونونه نور خلک له لوږې او بې‌وزلۍ سره مخ شي؛ خپلې مالي مرستې زياتې کړي.

د دغه راپور له مخې؛ د مرکزي افريقا د ساحلي سيمې هېوادونه يعنې نايجيريا، بورکينافاسو او مالي هم د نړۍ د هغه بشري ناورینونو له ډلې دي چې تر ټولو لږه بودجه ورته ځانګړې شوې ده. راپور همدارنګه په سوډان، ايران، غزه، اوکراين او ونزويلا کې د بشري ناورینونو يادونه هم کړې ده.

په دغه راپور کې چې د نړۍ د ۱۹۰ هېوادونو په سیاسي واکمنو جوړښتونو کې د ښځو د ګډون وضعیت ارزول شوی، افغانستان د ګینې او میانمار ترڅنګ د «استثنايي شرایطو» یا د معلوماتو نشتوالي په برخه کې شامل شوی دی.

دغه راپور د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې له‌خوا «په سیاست کې ښځې» تر عنوان لاندې د روان زېږدیز کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه خپور شوی دی. د راپور موندنې ښيي، چې د نړۍ په پارلمانونو کې د ښځو اوسط حضور ۲۷.۴ سلنه دی، افغانستان د فعال پارلماني جوړښت د نشتوالي او رسمي معلوماتو ته د نه لاسرسي له امله د مقننه جرګو په نړۍواله ډلبندۍ کې شامل شوی نه‌دی.

په دغه ډلبندۍ کې لومړی مقام روانډا لري، چې د پارلمان ۶۳.۸ سلنه څوکۍ ښځو ته ورکړل شوې دي. ورپسې کیوبا د ۵۷.۲ سلنه او نیکاراګوا د ۵۵ سلنه په کچه ځای لري.

په دولتي کابینو کې د ښځو د ونډې په برخه کې هم افغانستان له نوملړه اېستل شوی دی. راپور افغانستان د شمالي کوریا او میانمار ترڅنګ د هغه هېوادونو په ډله کې یاد کړی، چې د کابینې په کچه د ښځو د حضور په اړه د لاسرسي وړ معلومات نه‌لري.

دا په داسې حال کې ده، چې په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو تر بیا واکمنېدو مخکې ښځو د افغانستان په پارلمان کې شاوخوا ۲۷ سلنه څوکۍ لرلې. په دغه شمېر کې د ولسي جرګې د ټولټال ۲۵۰ څوکيو له ډلې ۶۸ څوکۍ شاملې دي، چې د اساسي قانون له مخې ښځو ته ځانګړې شوې وې. خو د طالبانو له واکمنېدو وروسته ښځې د ټولو رسمي سیاسي پرېکړه‌کوونکو جوړښتونو څخه لرې کړل شوې.

د «د ۲۰۲۶کال په سیاست کې ښځې» راپور هم ښيي، چې په نړۍواله کچه د ښځو لوړه سیاسي ونډه لاهم محدوده ده؛ یوازې ۱۰.۶ سلنه هېوادونه ښځینه ولسمشره یا د دولت مشره لري او ۱۰.۹ سلنه هېوادونه ښځینه لومړۍ وزیره لري.

افغانستان په داسې حال کې له دغه نوملړونو بهر دی، چې د طالبانو له‌خوا د پارلمان له لغوه کېدو وروسته ښځې نه یوازې د سیاسي مشرتابه په کچو؛ بلکې د عامه استازولۍ په ټولو جوړښتونو کې هېڅ رسمي ونډه نه‌لري.

د ښځو د حقونو کارپوهان وايي، د افغان ښځو لرې کول د سیاسي ځواک له جوړښتونو څخه افغانستان د نړۍ له هغو څو هېوادونو څخه ګرځولی چې ښځې په‌کې په بشپړ ډول د رسمي پرېکړه‌کوونکو پروسو څخه اېستل شوې دي؛ دغه وضعیت د افغانستان او د ښځو د نړۍوال سیاسي ګډون ترمنځ واټن نور هم زیات کړی دی.