په ملګرو ملتونو کې د امریکا سفیر: ایران ته به اجازه ورنه کړو چې د نړۍ اقتصاد یرغمل کړي

دغه درې واړه هېوادونه له اسلامپالو وسله والو ډلو سره په جګړه بوخت دي.

هغو ډلو د دوی د خاورې پراخې سیمې نیولې او سږ کال یې پر پوځي هدفونو بریدونه هم زیات کړي دي. د بشري حقونو بنسټونو د وسله والو ډلو ترڅنګ د بورکینا فاسو او مالي پر امنیتي ځواکونو هم د احتمالي جګړه ییزو جنایتونو تورونه لګولي دي.

د جرمونو نړیواله محکمه د نړۍ د جګړه ییزو جرمونو دایمي محکمه ده چې د نسل وژنې، د بشریت ضد جرمونو، جګړه ییزو جرمونو او د یرغل د جرمونو په تور هغه کسان محاکمه کوي چې ملي محکمې یې د محاکمې توان یا اراده ونه لري.

د محکمې د غړو هېوادونو د ادارې مشرۍ د چهارشنبې په ورځ په یوه اعلامیه کې تایید کړه چې مالي، بورکینا فاسو او نایجر د وتلو رسمي لیکونه سپارلي او د روم د اساسنامې، چې د ای‌سي‌سي بنسټیز تړون دی، د پرېښودو یو کلن بهیر یې پیل کړی دی.

محکمې خبرداری ورکړی چې دا اقدام ښايي د معافیت د پای ته رسولو نړیوالې هڅې کمزورې او د عدالت د تامین بهیر زیانمن کړي. محکمې له دغو دریو هېوادونو غوښتي چې د روم د اساسنامې ژمنو ته وفادار پاتې شي.

اعلامیه زیاتوي چې له محکمې څخه وتل یو هېواد د هغو ژمنو او مسوولیتونو څخه نه خلاصوي چې د غړیتوب پر مهال یې منلي وي.

د طاهر امین په مقاله کې راغلي چې په چین کې د ایغوریانو د هویت د ورکولو لپاره پراخ کمپاین روان دی. دغه کمپاین چې له ۲۰۱۶ کال څخه تر ۲۰۱۹ کال پورې و، شاوخوا یو میلیون ایغوریان او نور تورکتبار لږکي جبري کمپونو ته ولېږدول تڅو د کمونیست ګوند نظریات ومني.

که څه هم چین د دغو کمپونو د تړلو ادعا کوي، خو ایغوریان لا هم له جبري کار، سخت څار او د زیږون له جبري کنټرول سره مخ دي.

طاهر امین چې څو کاله مخکې د نیول کېدو له ډاره له چین څخه وتلی، وايي، له تېرو لسو کلونو راهیسې یې خپله لور نه ده لیدلې او د کورنۍ ګڼ غړي یې په چین کې بندیان دي.

نوموړي د روان کال په مي میاشت کې د فایننشل ټایمز څېړنې یادونه کړې، چې چین په سیستماتیک ډول ایغور ماشومان له کورنیو جلا کوي او داسې لیلیو ته یې لېږي چې هلته په خپله مورنۍ ژبه له خبرولو کولو منع دي.

طاهر امین د نړیوالو غبرګونونو یادونه هم کړې او ویلي یې دي چې د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۲ کال راپور په چین کې د «بشریت ضد جنایتونو» د ترسره کېدو احتمال مطرح کړی و. د هغه په وینا، ځینو هېوادونو دا اقدامات «نسل‌وژنه» بللې؛ د ایغوریانو د اجباري کار له محصولاتو سره تړلي توکي یې منع کړي او پر چین یې بندیزونه لګولي دي.

خو نوموړی ټینګار کوي چې دغو اقداماتو تر اوسه د چین په سیاستونو کې کوم بنسټیز بدلون نه دی راوستی او نړیواله ټولنه د ایغوریانو په اغېزناک ملاتړ کې پاتې راغلې ده.

لیکوال ویلي، چې د ایغوریانو په درېیم او څلور نسل کې د مورنۍ ژبې د هېرېدو وېره شته او د چین حکومت هڅه کوي چې ایغوري ژبه ورکه کړي. نوموړي زیاته کړې چې په ۲۰۲۴ کال کې یې د «توپراق» مجله او تېر کال یې د «ایغور پوسټ» خبري وېب‌پاڼه جوړه کړه، د چین حکومت د دوی د غلي کولو لپاره پراخ سایبري بریدونه پرې وکړل، چې له امله یې د ایغور پوسټ سایټ څو ځله تړل شوی دی.

ایغوریان له نړۍوالې ټولنې او حکومتونو غواړي چې د چین پر وړاندې د فشارونو د دوام ترڅنګ، په جلا وطنۍ کې د ایغوریانو د کلتور او ټولنو ملاتړ وکړي څو د دغه ځانګړي انساني کلتور د بشپړې ورکېدا مخه ونیول شي.

سره له دې چې چین د مسلمانانو په ځانګړي ډول د ایغوریانو پر ضد د سختو محدودیتونو په لرلو تورن دی، خو دا موضوع په سیمه‌ییزه سیاسي کچه هم د ځینو لوبغاړو له چوپتیا سره مخ شوې ده. په همدې لړ کې طالبان چې معمولا د اسلامي نړۍ د موضوعاتو په اړه ژر او انتقادي دریځ نیسي، د ایغور مسلمانانو د وضعیت په اړه یې تر اوسه د پام وړ ښکاره غبرګون نه دی ښودلی.

د شنونکو له نظره د طالبانو او چین ترمنځ نږدې او مخ پر پراخېدو سیاسي او اقتصادي اړیکې د طالبانو د دې چوپتیا له مهمو لاملونو څخه ګڼل کېږي.

دغه مراسم د دوشنبې په ورځ، د جون په ۳۰مه، ترسره شول. د رویټرز د راپور له مخې، د سیمې خلک باور لري چې دا دود ښار ته سوکالي، برکت او ښه حاصلات راولي.

په مراسمو کې ښځینه تمساح، چې «انا سنتیا رامیرز» نومول شوې، د ناوې په څېر په سپینو جامو سمبال شوې وه. د ښار اوسېدونکو د دودیزې موسیقۍ او نڅاوو ترڅنګ د دې مراسمو هرکلی کړی.

د راپورونو له مخې، د دې دود مخینه څو پېړۍ پخوانۍ ده او ریښې یې د هسپانویانو له واکمنۍ مخکې د سیمې د بومي قومونو دودونو ته رسېږي.

ځايي خلک ښځینه تمساح د «مور ځمکې» استازې ګڼي او باور لري چې له ښاروال سره یې سمبولیک واده د طبیعت، انسان او ټولنې ترمنځ د همغږۍ نښه ده او د ښار لپاره د نېکمرغۍ، برکت او پراخې روزۍ هیله څرګندوي.

د دغه قانون له مخې؛ هغه کورنۍ چې ورته ودونه یې له سویډن څخه بهر ترسره شوي وي، په دغه هېواد کې به په رسمیت ونه پېژندل شي. د نوي قانون په متن کې راغلي، د هغه کسانو ترمنځ واده (نکاح) منع شوې چې له یو بل سره د خور او ورور په څېر نږدې اړیکه لري.

همدارنګه د ناسکه ورور او خور ترمنځ د واده اجازه هم لغوه شوې ده. د سویډن چارواکو ټینګار کړی، چې دغه محدودیت د دې لپاره وضع شوی؛ څو د کورنیو قوانینو د سرغړونو مخه ونیول شي.

د دغه اصلاحاتو اصلي موخه د کورني تاوتریخوالي، جبري ودونو او هغه ودونو پر وړاندې مبارزه ده چې د کلتوري فشارونو له امله ترسره کېږي او ډېری وخت ورته ناموسي ودونه ویل کېږي.

سویډن هیله ښودلې، چې دغه نوی سخت قانون به د داسې اړیکو له امله د رامنځته کېدونکو ټولنیزو او حقوقي زیانونو مخه ونیسي. دغه قانون د چهارشنبې له ورځې (د چنګاښ له ۱۰مې) نېټې نافذ شوی او له دې نېټې وروسته به د نکاح ټولې دوسیې د نویو مقرراتو له مخې وڅېړل شي.

د سوریې د نوي پارلمان ۷۰ وروستي غړي د بشارالاسد له دورې وروسته د احمد شرع په حکم ټاکل شوي، راتلونکې اونۍ به د پارلمان د لومړۍ غونډې لپاره لاره هواره کړي. د دغه ټاکنو په پایله کې د یاد هېواد د ۲۱۰ کسیز پارلمان بشپړ جوړښت د انتقالي دورې لپاره بشپړ شوی دی.
ویل کېږي، د دغه څوکیو لپاره دوه پر درېیمه برخه کسان مخکې د سیمه‌ییزو ټاکنو له لارې ټاکل شوي وو او اوس پاتې درېیمه برخه یې په مستقیم ډول د ولسمشر له‌خوا ډکېږي.

په دغه ۷۰ نویو ټاکل شویو کسانو کې ۱۵ ښځې او ۱۳ د بشارالاسد د دورې سیاسي بندیان شامل دي. د ټاکنو د عالي کمیټې مشر محمد طه احمد وویل، دغه نوملړ د «قربانۍ او تجربې غږ» ترکیب دی او د سوریې د ۱۴ ولایتونو څخه بېلابېلې ډلې او سیمه‌ییز مشران په‌کې شامل دي.

ورته مهال د دغه پارلمان جوړېدل له ستونزو خالي نه‌دي؛ په سویډا کې د تېرکال د فرقه‌‌یي شخړو له امله ټاکنې لا نه‌دي ترسره شوې او په شمالي سیمو کې هم له ځنډ سره مخ شوې دي.

له بلې خوا له ۲۰ څخه زیات کُردي سیاسي ګوندونو او ۱۴ مدني ډلو د دغه سیسټم پر وړاندې نیوکه کړې او د ولسمشر له لوري د پارلمان د یو پر درېیمه برخه غړو مستقیم ټاکل یې د پارلمان د خپلواکۍ کمزوري کېدو لامل بللی دی.

سره له دې د ملګرو ملتونو ځانګړي استازي مرستیال کلاډیو کورډونه د سوریې انتقالي دوره حساسه بللې او ټینګار یې کړی، چې د دغه پارلمان پیل د نویو قوانینو د تصویب او د ټولنې د ټولو برخو د غږ اورېدو لپاره ډېر مهم او حیاتي ارزښت لري.