د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت وایي، د ازبکستان سفیر اویبیک عثمانوف د دغه وزارت له وزیر هدایتالله بدري سره په لیدنه کې ویلي چې د ازبکستان پانګوال د افغانستان د کانونو په برخه کې پانګونې ته لېواله دي.
د طالبانو د کانونو وزارت د معلوماتو له مخې، د ازبکستان سفیر په بېلابېلو برخو کې «د طالبانو لاسته راوړنې» مهمې وبللې او ویې ویل چې د ازبکستان پانګوال د افغانستان د کانونو په برخه کې پانګونې ته لېوالتیا لري.
نوموړي همدارنګه د طوطي میدان پروژې د شته ستونزو په اړه خپل نظر او وړاندیزونه د طالبانو له وزیر سره شریک کړي دي.
د طالبانو د کانونو وزرات زیاته کړې چې بدري د ازبکستان د پانګوالو د لېوالتیا هرکلی کړی او ډاډ یې ورکړی چې دغه وزارت به د بهرنیو پانګوالو د جذب، ملاتړ او هڅونې لپاره هر اړخیزه همکاري وکړي او لا زیاتې اسانتیاوې به ورته برابرې کړي.
ازبکستان په وروستیو کلونو کې له افغانستان سره د اقتصادي او سوداګریزو اړیکو د پراختیا ترڅنګ، د انرژۍ، ټرانسپورټ او کانونو په برخو کې د همکارۍ لېوالتیا ښودلې ده.
افغانستان په اسلام اباد کې د اسلامي همکاریو سازمان د ښځو کنفرانس ته بلل شوی، خو د طالبانو په اداره کې د ښځینه چارواکې د نشتوالي له امله په کنفرانس کې د افغانستان څوکۍ خالي ده.
د اسلامي همکاریو سازمان د ښځو وزیرانو د نهم کنفرانس لومړۍ ناسته د یکشنې په ورځ د پاکستان په پلازمېنه اسلاماباد کې پیل شوه. دغه کنفرانس د اسلامي همکاریو سازمان په غړو هېوادونو کې د ښځو ټولنیزه، اقتصادي او سیاسي پیاوړتیا؛ ننګونې او د راتلونکي لارې» تر نامه لاندې جوړ شوی دی.
په کنفرانس کې د اسلامي نړۍ د بېلابېلو هېوادونو د ښځو او کورنیو چارو اړوند وزیران، لوړپوړي دولتي چارواکي، د اسلامي همکاریو سازمان د اړوندو بنسټونو استازي او نړیوال شریک سازمانونه شامل دي.
د غونډې موخه د مسلمانو ښځو د وضعیت ارزونه، د هغوی د پیاوړتیا لپاره د راتلونکو تګلارو جوړول، او د زدهکړو، اقتصادي ونډې او سیاسي مشارکت په برخو کې د تجربو شریکول ښودل شوي دي.
د پاکستان د چارواکو په وینا، په کنفرانس کې د ۵۷ غړو هېوادونو استازو ګډون کړی دی.
په کنفرانس کې د سوریې په څېر هېواد، چې اسلامي سخت دریځي پکې واکمن دي، د ښځو چارو وزیرې ګډون کړی دی، خو افغانستان چې د اسلامي همکاریو سازمان غړی هېواد دی، د طالبانو تر واک لاندې اداره کې د ښځینه وزیرې یا لوړپوړې ښځینه چارواکې د نشتوالي له امله، هیڅ استازی نه لري.
په داسې حال کې چې د کنفرانس اصلي تمرکز د ښځو پر پیاوړتیا، زدهکړو، اقتصادي مشارکت او سیاسي ونډې دی، افغانستان د ښځو د حقونو په برخه کې له سختو محدودیتونو سره مخ دی.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د نجونو پر ثانوي او لوړو زدهکړو بندیزونه، د ښځو پر کار محدودیتونه او له عامه ژوند څخه د ښځو د لرې کولو پالیسۍ د کورنیو او نړیوالو بنسټونو له پراخو نیوکو سره مخ شوې دي.
د ښځو د وضعیت په اړه نړیوال بنسټونه وایي، افغانستان اوس د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې ښځې او نجونې پکې د زدهکړو، کار او عامه مشارکت په برخو کې له تر ټولو سختو محدودیتونو سره مخ دي.
د طالبانو د کرنې وزارت وايي، سږ کال به په بغلان ولایت کې د خټکیو او هندواڼو حاصلات له ۱۵۹ زره متریک ټنو واوړي، چې د تېر کال په پرتله ۱۵ سلنه زیاتوالی ښيي. یاد وزارت د کرنیزې ساحې پراخېدل، د افتونو کنټرول او د اصلاح شویو تخمونو کارول د دې زیاتوالي مهم لاملونه بللي.
د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت ویلي، د ۱۴۰۵ هجري لمریز کال په لړ کې به په بغلان ولایت کې د خټکیو او هندواڼو حاصلات له ۱۵۹ زره او ۷۵ متریک ټنو څخه ډیر وي.
د وزارت د معلوماتو له مخې، سږ کال په بغلان ولایت کې خټکي او هندواڼې په ۵ زره او ۵۰ هکتاره ځمکه کې کرل شوي، په داسې حال کې چې تېر کال یې کرنیزه ساحه ۴ زره او ۶۵۸ هکتاره وه.
وزارت ویلي، د حاصلاتو د زیاتوالي مهم لاملونه د کرنیزې ځمکې پراخوالی، د نباتي افتونو او ناروغیو کنټرول، د کر د نویو او معیاري طریقو دودول، د کرنې د ترویجي خدمتونو پراختیا او د اصلاح شویو تخمونو او کیمیاوي سرو کارول دي.
د وزارت د شمېرو له مخې، په ۱۴۰۴ هجري لمریز کال کې د بغلان د خټکیو او هندواڼو ټول حاصل ۱۳۸ زره او ۱۲۴ متریک ټنه و.
افغان بزګران شکایت کوي، چې د بازار نشتوالي، د ترانسپورټ لوړو بیو، د سړو خونو کمښت او د حاصلاتو د راټولېدو پر مهال د لارو بندېدو له امله ډېر وخت د دوی حاصلات خرابیږي او عاید یې اغیزمنیږي.
د هند د کلتوري اړیکو شورا اعلان کړی چې د ۲۰۲۶–۲۰۲۷ تحصیلي کال لپاره به د جولای له ۱۵مې نېټې څخه د افغانانو لپاره د ۱۰۰۰ انلاین تحصیلي بورسونو نوملیکنه پیل شي.
دغه بورسونه د ویدیا بهارتیا شبکې د انلاین زده کړې پورټل له لارې وړاندې کېږي او افغان محصلان کولای شي د هند په ټاکل شویو پوهنتونونو او د لوړو زدهکړو بنسټونو کې د لیسانس او ماسټرۍ کچې انلاین پروګرامونو او کورسونو ته نوملیکنه وکړي.
د بورس له مخې به یوازې د پوهنتون یا تعلیمي بنسټ د زدهکړو (فیس) لګښت ورکول کېږي، خو محصلانو ته به میاشتنی معاش، امتیازي مرسته یا نور مالي امتیازات نه ورکول کېږي.
د غوښتنلیکونو بهیر د ۲۰۲۶میلادي کال د جولای له تحصیلي دورې سره سم پیلیږي او لېواله افغانان کولای شي د ویدیا بهارتیا پورټل له لارې خپل غوښتنلیکونه ثبت کړي.
د طالبانو د مالیې وزارت د یکشنبې په ورځ اعلان وکړ چې پر شرکتونو او خصوصي روغتونونو، د وګړو پر عوایدو او د تېلو پر وارداتو یې مالیات کم کړي دي. دا پرېکړه داسې مهال ده، چې په وروستیو میاشتو کې د طالبانو د مالیاتو ډېرېدو د وګړو او خصوصي سکتور د فعالانو نیوکې را پارولې دي.
د طالبانو د مالیاتو د کموالي جزییات د طالبانو د ریاستالوزرا اداري مرستیال عبدالسلام حنفي، د مالیې وزارت په خبري ناسته کې اعلان کړل او ویې ویل، چې مالیاتي تخفیفونه د طالبانو د مشر په لارښوونه په څلورو برخو کې پلي شوي دي.
د دې وېش پر بنسټ، د شرکتونو، خصوصي روغتونونو او نورو راجستر شویو بنسټونو پر عوایدو مالیه په ۵۰ سلنه کموالي سره، له ۲۰ سلنې څخه ۱۰ سلنې ته راټیټه شوې ده.
د هغه په وینا، د کانونو د استخراج شرکتونه په دې تخفیف کې نه شاملېږي.
حنفي همدارنګه وویل چې له مالیې څخه د معاف شوي عاید کچه په کال کې له ۶۰ زره افغانیو څخه ۱۲۰ زره افغانیو ته لوړه شوې ده.
په دې ترتیب، هغه کسان چې کلنی عاید یې تر ۱۲۰ زره افغانیو پورې وي، د مالیې له ورکولو څخه به معاف وي.
د ملکیت د لېږد مالیه هم له یوې سلنې څخه نیمې سلنې ته کمه شوې ده.
د دې پرېکړې له مخې، د تېلو واردوونکي شرکتونه به له دې وروسته د هر ټن نفتي توکو لپاره ۵۰ افغانۍ ثابته مالیه ورکوي.
په وروستیو اونیو کې د افغانستان په بازارونو کې د تېلو بیې پاموړ لوړې شوې دي .
تېره اونۍ په کابل کې د هر لیټر پټرولو بیه د ۷۷ او ۸۱ افغانیو ترمنځ، په هرات کې د ۷۵ او ۸۰ افغانیو او په حیرتان کې د ۷۷ او ۸۰ افغانیو ترمنځ وه.
د هر لیټر ډیزلو بیه هم په دې بازارونو کې د ۶۹ او ۷۵ افغانیو ترمنځ وه. لا هم روښانه نه ده چې په بېلابېلو برخو کې د مالیاتو کموالی به په افغانستان کې د توکو او خدماتو پر بیو څومره اغېز وکړي.
حنفي د دې پرېکړې موخه د مالیاتو د ورکړې اسانتیا او د اقتصادي فعالیتونو ملاتړ بللی دی.
په هرات کې د طالبانو د نویو محدودیتونو له امله اقتصادي فعالیتونه کمزوري شوي، بازارونه ساړه شوي او ګڼې ښځې له کاره پاتې دي. د نیویارک ټایمز د راپور له مخې، ځینې کورنۍ خپلې لوڼې ښوونځي ته نه پرېږدي او هغه نجونې چې ښوونځي ته ځي هم د طالبانو له سختو مقرراتو سره مخ دي.
د افغانستان لوېدیځ ښار هرات په وروستیو کې د طالبانو د مشر شیخ هبتالله اخوندزاده د سختو پالیسو اصلي هدف ګرځېدلی دی. هغه په تدریجي ډول د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې خپل واک پیاوړی کړی او اوس یې په هرات کې، چې د طالبانو د محدودیتونو پر وړاندې د نسبي ازادۍ له وروستیو ځایونو ګڼل کېده، هم خپل بشپړ نفوذ ټینګ کړی دی.
نیویارک ټایمز وايی، په وروستیو اونیو کې د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ځواکونو لسګونه ښځې د «نامناسبې جامې» د اغوستلو په تور نیولې دي او ګڼ نارینه یې هم له دې امله نیولي چې ږیرې یې د دوی په اند ډېرې لنډې وې. دا اقدامات د جامو، دیني کړنو او د ورځني ژوند د نورو مقرراتو د سخت پليتابه یوه برخه ده.
د نیویارک ټایمز لیکوال وایي، کله یې چې د جون په میاشت کې هرات ته سفر وکړ، ډېرو ښځو ورته وویل چې اوس د نیول کېدو له وېرې له خپلو کورونو نه وځي. ځینو خلکو د دغو نیونو پر ضد لاریون هم وکړ، چې د طالبانو تر واک لاندې یو نادر عامه اعتراض و، خو طالبانو هم په زور وځپل.
د هرات یوې اوسېدونکې هنګامې، چې د دېرشو کلونو په عمر کې ده، وویل، « هغوی ویره د یوه وایرس په څېر خپروي».
هغې او ډېری نورو کسانو غوښتنه وکړه چې یوازې د لومړي نوم په یادولو یا په بشپړه توګه د نوم نه ښودلو په شرط یې خبرې خپرې شي، ځکه د طالبانو له غچ اخیستنې وېره لري.
د دوی په وینا، هرات چې د افغانستان له تر ټولو ازادفکره او کلتوري ښارونو څخه و، اوس د سختې وېرې او ګواښ تر سیوري لاندې راغلی دی.
که څه هم د هرات ښځې او نجونې، لکه د افغانستان د نورو سیمو په څېر، له زده کړو، ډېرو دندو او د سفر له حقونو محرومې دي، خو تر دې وروستیو پورې یې لږ تر لږه د تګ راتګ او د جامو د انتخاب په برخه کې یوڅه زیاته ازادي لرله.
منتقدان وایي چې طالبانو نږدې ټول مخالف غږونه چوپ کړي، خو اوس د افغانستان پر متنوع ټولنه دومره فشار راوړي چې ښايي د ټولنیز انفجار لامل شي.
شیعه دیني مشر ایتالله غلام عباس واعظيزاده د مې میاشتې په یوه وینا کې وویل، « ولې هره ورځ مذهبي فشار زیاتوي؟ کله چې فشار ډېر شي، چاودنه حتمي ده».
د هرات چوپ مقاومت
هرات، چې د افغانستان درېیم لوی ښار دی او شیعه نفوس لري، هېڅکله د طالبانو اصلي مرکز نه و. طالبان سني مذهبه دي او د ۱۹۹۰مې لسیزې کورنۍ جګړې پر مهال هرات د طالبانو د سختو مخالفینو مرکز و. همدارنګه، په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو د بیا واکمنېدو پر مهال هم هرات له وروستیو ښارونو څخه و چې سقوط یې وکړ.
د لیکوال د تېر کال او سږکال د مارچ د سفرونو پر مهال، نجونې په یوڅه ازادو ټکریو او ښځې په جینس پتلونونو او رنګینو شالونو کې لیدل کېدې.
د جبرییل سیمه، چې د هزاره شیعه کورنیو لویه مېنه او له ایران سره د سوداګرۍ مهم مرکز دی، د هرات د خاموش مقاومت سمبول بلل کېږي.
هلته داسې کافې خونې وې چې ځوان هلکان او نجونې به په ازاده توګه وتلل او بازارونه چې ښځې به پکې په ارام زړه، سینګار او جګپوندو بوټانو ګرځېدې.خو د جون په لومړیو کې د طالبانو د امر بالمعروف ادارې ځايي دیني مشرانو ته امر وکړ چې ښځې باید له سر څخه تر پښو پورې، حتا مخونه هم پټ کړي؛ که نه، نیول کېږي او ښايي زندان ته واستول شي.
د جون په مه۶ او ۷ مه لږ تر لږه ۳۰ ښځې د دغو مقرراتو د ماتولو په تور ونیول شوې. د بشري حقونو ځايي ډلې وایي چې تر اوسه یې له ۲۰۰ څخه ډېرې نیونې ثبت کړې دي او اټکل کیږي چې دا لړۍ دوام وکړي.
د هرات یو شیعه روحاني، حسین، وویل، « ځینې نسلونه امرونه مني، خو ځینې یې نه مني. نوی نسل دا وضعیت نه شي زغملای او نه یې مني.»
خو د اعتراضونو له غلي کولو وروسته ، اوس اوسېدونکي وایي طالبان خلک د ږیرو او جامو له امله دروي او نیسي او په ځینو مواردو کې ښوونځیو ته تلونکې نجونې هم ګواښي.
۱۵کلنې زهرا وویل چې یوه ورځ دوی او سلګونه نورې زده کوونکې د ښوونځي په انګړ کې قطار ودرول شوې. که څه هم ټولې نجونې له سر څخه تر پښو پورې په تورو چادریو کې پټې وې، طالبانو امر وکړ چې مخونه هم باید پټ کړي.
وروسته یې له نجونو ویډیو واخېسته، په داسې حال کې چې د کاغذ پر ټوټو لیکل شوي وو: «دا لباس د افغانې ښځې د عزت بیرغ دی».
زهرا وایي: « ځینو نجونو د خپلو نقابونو لاندې ژړل. موږ ټولې وېرېدلې وو، ځکه له خپلو میندو او پلرونو سره مو اړیکه نه شوای نیولی».
په همدې موده کې بازارونه تش شوي او اقتصادي فعالیتونه هم سخت اغېزمن شوي.
د نیویارک ټایمز د لیکوال په وینا، د خوړو د بستهبندۍ د یوې کارخونې مالکې شکیلا وویل چې د هغې درې کارکوونکې ښځې له څو اونیو راهیسې کار ته نه دي ورغلې.د هرات د یوه ښوونځي مدیر هم وویل چې ځینې کورنۍ خپلې لوڼې نور ښوونځي ته نه پرېږدي.حتا هغه نجونې چې ښوونځي ته ځي او د طالبانو د امر له مخې مخونه پټوي، د ځینو خلکو له سپکاوي سره مخ کېږي.