افغانستان ته د پاکستان د امو ۲۸ زره ټنه کلني صادرات سږ کال صفر ته را لوېدلي
د سوداګریزو لارو د تړل کېدو له امله افغانستان ته د پاکستان د امو صادرات په روان کال کې صفر شوي دي.
پاکستان په ۲۰۲۵ کال کې افغانستان ته ۲۲ زره او ۵۰۰ او په ۲۰۲۴ کال کې ۲۸ زره او ۷۰۰ ټنه ام صادر کړي وو، چې د پاکستان د ټولو امو څه باندې ۲۰ سلنه برخه جوړوي.
د پاکستاني رسنیو د راپور له مخې، افغانستان له اوږدې مودې راهیسې د پاکستان د مېوو او سبزیو له مهمو صادراتي بازارونو څخه و، ځکه صادرات ورته د نورو نړیوالو بازارونو په پرتله اسانه او ارزانه کېدل او د منځنۍ اسیا هېوادونو ته د پاکستان د کرنیزو محصولاتو لپاره د ترانزیټ مهمه لار هم ګڼل کېده.
پاکستان په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۱۰۹ زره او ۶۰۰ ټنه ام صادر کړي وو، چې له دې ډلې نږدې ۲۲ زره او ۵۰۰ ټنه یې افغانستان ته تللي وو، چې د ټولو پاکستاني امونو څه باندې ۲۰ سلنه برخه جوړوي. د ۲۰۲۴ کال په فصل کې بیا افغانستان ته د پاکستان د امو صادرات ۲۸ زره او ۷۰۰ ټنه وو.
خو سږ کال، سره له دې چې پاکستان د نړۍ نورو هېوادونو ته د امو سلګونه بارونه صادر کړي، افغانستان ته یې صادرات د اسلام اباد او کابل د اړیکو د ترینګلتیا او لارې بندېدو له امله، صفر پاتې شوي دي.
د راپور له مخې، د افغانستان ترڅنګ د سیمې جیوپولیټیک وضعیت او د ایران جګړې هم د پاکستان د امو سوداګري اغېزمنه کړې ده. د لېږد د لارو ستونزو، د کښتیو کمښت او د بار وړلو د لګښتونو زیاتوالي د خلیج بازارونو ته صادرات کم کړي دي.
د پاکستان د امو تر ټولو لوی بازار متحده عربي امارات دی، خو دغه هېواد ته صادرات هم د تېر کال د همدې مودې په پرتله پام وړ کم شوي دي. د ۲۰۲۶ کال د جولای تر ۶مې نېټې پورې پاکستان یوازې ۴۲ زره او ۳۴۳ ټنه ام صادر کړی، حال دا چې د تېر کال په همدې موده کې دا کچه ۵۵ زره او ۶۸۴ ټنه وه.
پاکستاني کروندګر یوازې د صادراتو له کمښت سره نه، بلکې د اقلیمي بدلون له امله هم له ستونزو سره مخ دي. د تودوخې زیاتوالی، بې وخته بارانونه، بادونه او د افتونو خپرېدل د امو پر حاصل او کیفیت منفي اغېز کړی دی.
د ډان ورځپاڼې د راپور له مخې، سږ کال د لوړ کیفیت امو کچه کمه شوې او د بي او سي درجې امو ونډه زیاته شوې ده. ځینې متخصصین اټکل کوي چې اقلیمي ستونزو د امو تولید له ۲۰ تر ۳۰ سلنې پورې کم کړی دی.
پاکستاني بزګران وايي، د صادراتو کمښت، د خراب کیفیت مېوو زیاتوالی او د لګښتونو لوړېدل د دې لامل شوي چې د امو بیې دومره راټیټې شي چې حتا د تولید لګښتونه هم نه شي پوره کولای.
د روغتیايي وضعیت له خرابېدو وروسته، نوموړې لومړی لقمان روغتون او وروسته د تهران طالقاني روغتون ته ولېږدول شوه، چې لا هم هلته تر جدي طبي پاملرنې لاندې ده.
د سرچینو په وینا، شریفي د نیول کېدو له وخت راهیسې د سخت رواني کړاو او د اغېزناکې رواني درملنې د نشتوالي له امله لږ تر لږه شپږ ځله د ځان وژنې هڅه کړې ده. ویل شوي، د زندان چارواکو له پخوانیو هڅو وروسته هغه بېرته زندان ته ستنه کړې، خو د هغې بنسټیزو رواني ستونزو ته یې رسېدنه نه ده کړې.
حمیرا شریفي په دې وروستیو کې د ایران د قضايي ادارې له خوا په پنځه کاله بند محکومه شوې ده. پر هغې لګېدلي تورونه او هغه محکمه چې حکم یې صادر کړی، نه دي افشا شوي.
راپور زیاتوي، چې نوموړې د بند پر مهال د پوستکي په ناروغۍ هم اخته شوې ده او د زندان چارواکو تر دې مخکې د ځانګړې طبي درملنې لپاره له زندان نه بهر روغتیايي مرکز ته د هغې د لېږد غوښتنه رد کړې وه.
هغه د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ میاشتې د اعتراضونو پر مهال په تهران کې ونیول شوه. نوموړې په لومړي سر کې قرچک زندان ته ولېږدول شوه او وروسته د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ په ۱۶مه د اوین زندان د ښځو بند ته انتقال شوه. د راپور له مخې، هغه د نیول کېدو له ورځې تر اوسه د خپلواک حقوقي وکیل له درلودو پرته په بند کې ساتل کېږي.
په همدې حال کې د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون ویلي، تېره ورځ (د چنګاښ ۲۱مه) ۷۹۰ کډوالې کورنۍ چې ټولټال ۴زره او ۱۰۰ کسان کېږي، له ایران او پاکستان نه افغانستان ته ستنې شوې دي.
له بلې خوا د لنډي کوتل مرستیال ولسوال ویلي، چې د خیبر پښتونخوا له بېلابېلو ولسوالیو او د کډوالو د ساتنې له مرکزونو هم د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو لړۍ روانه ده. د تازه شمېرو له مخې؛ یوازې تېره ورځ د تورخم له لارې ۳زره او ۷۹۰ نور افغان وګړي افغانستان ته ستانه شوي دي.
نړیوالو بنسټونو په خپلو رپوټونو کې د بندیانو د شکنجې او له هغوی سره د ناوړه چلند په اړه ګڼې اندېښنې مطرح کړې، خو طالبان دا تورونه ردوي او وایي چې د زندانیانو حقوق خوندي دي.
جلال د طالبانو قضایي سیستم تر نیوکو لاندې راولي او ادعا کوي چې د دې ډلې قاضیان لازم حقوقي او قضایي تخصص نه لري، د جرمونو د ارزونې پر ځای په کمزورو شواهدو لکه د فیسبوک پوسټ، تبصرې یا لایک پرېکړې کوي او د نظامي محکمو پرېکړې د استیناف یا بیاکتنې حق نه لري. د هغه په وینا، د بډو او درغلیو له امله هم ګڼې دوسیې یا ځنډول کېږي او یا پرې د پیسو په بدل کې پرېکړې کېږي.
زندانیان د زندان د ژوند شرایط هم غیر انساني بولي. د اوړي په موسم کې د هوا سړولو امکانات نشته، خواړه غیر صحي او محدود دي او زندانیانو ته یوازې په سطلونو کې لوبیا راوړل کېږي چې یوه یوه څمڅه ورباندې وېشل کېږي. هغه بندیان چې له مالي اړخه ښه دي، خپل خواړه په خپلو لګښتونو برابروي، خو نور زندانیان یې له همدې سطلونو خوري.
یو بل زنداني، چې د کندهار په مرکزي زندان کې یې څو کاله تېر کړي او له نومښودنې ډډه کوي، وايي « زندانیان د څښاک پاکو اوبو ته لاسرسی نه لري. د تشنابونو، د ځان مینځلو او روغتیايي خدمتونو وضعیت هم ډېر خراب دی او حتا ناروغانو ته ساده درمل لکه پاراسټامول هم نه ورکول کېږي. سیاسي بندیان له خپلو خپلوانو سره د ازاد ملاقات حق هم نه لري او هر څوک چې د لیدنې لپاره ورشي، پلټنې ترې کیږي».
جلال وايي، چې د زندان پر مهال یې اووه کسیزه کورنۍ له سختو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ وه، ځکه دی د کور یوازینی نفقه برابروونکی و او کورنۍ یې اړه وه چې هم د زندان دننه د هغه اړتیاوې برابرې کړي او هم د کور لګښتونه پوره کړي.
د هغه په ګډون ګڼ نور سیاسي بندیان د زندان د ناوړه شرایطو، د عادلانه محاکمو د نشتوالي، د دوسیو د بیا نه ارزونې او اوږدمهاله بند له امله په زندان کې له کلونو راهیسې بې برخلیکه پراته دي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقايي د طالبانو د رسمیت پېژندنې په اړه ویلي چې دا یوه سیاسي او حقوقي پروسه ده او هر وخت چې ډلبندۍ ته ورسېږي، دا به ترسره کړي.
هغه زیاته کړه چې تهران د خپلو ګټو لپاره له کابل سره اړیکې نه ځنډوي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي ددوشنبې په ورځ په اونیزه خبري ناسته کې ټینګار وکړ چې د ایران او طالبانو ترمنځ همکاري د رسمیت پېژندلو له موضوع سره نه ده تړلې.
نوموړي زیاته کړه چې د افغانستان او ایران ترمنځ له ۹۰۰ کیلومترو څخه زیاته ګډه پوله ده او په ایران کې د ګڼ شمېر افغان کډوالو حضور، سوداګریزې اړیکې او د پولو امنیت د دې غوښتنه کوي چې په بېلابېلو کچو عادي اړیکې دوام ولري.
بقایي په خپلو خبرو کې روښانه کړه چې د طالبانو د رسمیت پېژندلو پروسه به خپل سیاسي او حقوقي پړاوونه وهي، خو د کونسلي، اقتصادي او سوداګریزو همکاریو د پرمختګ لپاره به د رسميت پېژندنې انتظار ونه کړي او د دواړو لوریو د ګټو لپاره به خپل مناسبات روان وساتي.
د ایران او طالبانو ترمنځ اړیکې په دې وروستیو کې نږدې شوې دي.
