بلوچستان کې دجګړې د شدت لاملونه

د جمعه خان فاتح او د طالبانو د مشرتابه ترمنځ وروستی کړکېچ د بدخشان له لرې پرتې درواز سیمې پیل شو. په دې سیمه کې فاتح له اوږدې مودې راهیسې د پام وړ نفوذ او پوځي ملاتړ لري.

د طالبانو باخبره سرچینې وايي، اختلافات هغه مهال پیل شول، چې طالبانو د فاتح نږدې قوماندانان موسی کاکه او اسلام‌الدین ونیول او وروسته یې د فاتح تر قوماندې لاندې د وسله‌والو د بې‌وسلې کولو هڅې پیل کړې. د سرچینو په وینا، طالبانو د فاتح ورور موسی هم نیوه، خو نوموړی وتوانېد چې وتښتي.

دغه مهال جمعه خان فاتح د طالبانو د زابل د مرستیال والي په توګه دنده ترسره کوله، خو د طالبانو د مشر ملا هبت‌الله او د استخباراتي ادارې له چلند وروسته نوموړی بېرته بدخشان ته ستون شو.

فاتح قومي مشرانو ته ویلي وو چې له پلازمینې د طالبانو راغلي پلاوي سره دې په فیض‌اباد کې خبرې وکړي، خو دی به د خپلو کسانو د بې‌وسلې کولو اجازه ورنه کړي. نوموړي خبرداری ورکړی و چې که طالبان د ده خلاف پوځي اقدام وکړي، نو د ځان دفاع ته به چمتو وي.

د طالبانو مشر ملا هبت‌الله وروسته د دې ستونزې د حل لپاره د استخباراتو رییس عبدالحق وثیق، د کورنیو چارو وزارت مرستیال ابراهیم صدر او د دفاع وزارت مرستیال قیوم ذاکر ته دنده وسپارله چې فاتح کابل ته راولي او د هغه وسله‌وال بې‌وسلې کړي.

د طالبانو لومړنی پلاوی بدخشان ته ورسېد او څو ورځې یې هڅه وکړه چې فاتح د خبرو له لارې له سیمې ووځي، خو فاتح له دغه پلاوي سره له مستقیمې لیدنې ډډه وکړه. د چنګاښ په ۱۲مه د طالبانو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو چې فاتح کندهار ته د تګ او له ملا هبت‌الله سره د لیدنې وړاندیز رد کړی و. سرچینو اندېښنه ښودلې وه چې که خبرې ناکامې شي، ښايي په بدخشان کې وسله‌واله نښته رامنځته شي.

فاتح ځکه له بدخشان څخه د وتلو مخالف و، چې باور یې درلود له سیمې تر وتلو وروسته به نه یوازې خپله ونیول شي، بلکې د هغه اړوند وسله‌وال به هم په بشپړه توګه بې‌وسلې شي.

د عبدالحق وثیق په مشرۍ پلاوي څو ځله د فاتح له استازو سره خبرې وکړې، خو د خبرو دغه پړاو کومې پایلې ته ونه رسېد او پلاوی بېرته کابل ته ستون شو.

له دې وروسته طالبانو بدخشان ته اضافي ځواکونه ولېږل. د راپورونو له مخې، چورلکو د فاتح د نفوذ سیمو ته الوتنې وکړې او د طالبانو د استخباراتو ځانګړي ځواکونه د درواز سیمې ته نږدې ځای پر ځای شول. په ورته وخت کې د طالبانو دفاع وزیر ملا یعقوب مجاهد هم بدخشان ته سفر وکړ، څو د احتمالي پوځي وضعیت ارزونه وکړي، خو فاتح له هغه سره هم ونه لیدل.

فاتح طالبانو ته خبرداری ورکړی و چې که پر ده ډزې وشي، نو د ځان د دفاع لپاره به ځواب ورکړي.

د درواز ستراتیژیک موقعیت

طالبانو د فاتح د ځواک، سیمه‌ییز نفوذ او جغرافیایي موقعیت ارزونه وکړه. د درواز سیمه د بدخشان پنځه ولسوالۍ ــ درواز بالا، درواز پایین، مایمي، نسي او شکي ــ رانغاړي، چې د تاجکستان له پولې او د امو سیند په اوږدو کې موقعیت لري.

دغه ولسوالۍ د فاتح د نفوذ اصلي مرکز بلل کېږي او د سیمې کانونه او طبیعي سرچینې هم د هغه او د هغه د قوماندانانو تر اغېز لاندې دي.

بدخشاني طالب چارواکو، په ځانګړي ډول د طالبانو لوی درستیز فصیح‌الدین فطرت، د فاتح پر ضد د پوځي عملیاتو ملاتړ نه کاوه. د دوی دریځ دا و چې د خپلې سیمې له خلکو او بدخشاني طالبانو سره په جګړه کې برخه نه اخلي، خو د خبرو اترو له لارې د حل لپاره چمتو دي.

په کندهار کې د طالبانو مشرتابه ته داسې معلومات ورکړل شول چې پر فاتح پوځي عملیات ښايي له ستونزو سره مخ شي، ځکه د درواز جغرافیا د هغه په ګټه ده او د سیمې کنټرول به اسانه نه وي. د همدې له امله د طالبانو دفاع وزیر هم له بدخشان څخه بې له څرګندې پایلې کابل ته ستون شو.

د خبرو له لارې جوړجاړی

طالبان اړ شول چې د ستونزې د حل لپاره د خبرو لاره غوره کړي او له فصیح‌الدین فطرت او نورو بدخشاني طالب چارواکو یې وغوښتل چې منځګړیتوب وکړي.

فصیح‌الدین فطرت په مشرۍ پلاوي له فاتح سره خبرې پیل کړې. فاتح څو شرطونه وړاندې کړل:

• له کابل څخه راغلي طالب ځواکونه دې له بدخشان څخه ووځي؛
• هغه غیر بدخشاني طالب چارواکي دې له سیمې ووځي، چې د عملیاتو لپاره راغلي؛
• دی به یوازې له فصیح‌الدین فطرت او بدخشاني طالب چارواکو سره په فیض‌اباد کې خبرې کوي؛
• نیول شوي نږدې قوماندانان دې خوشې شي.

د سرچینو له مخې، وروسته له هغه چې طالب ځواکونه له بدخشان څخه ووتل، موسی کاکه هم له زندانه خوشې شو.

فاتح بیا په بدخشان کې له طالبانو سره بیعت تازه کړ، ژمنه یې وکړه چې د نظام پر وړاندې به بغاوت نه کوي، خپل وسله‌وال به بې‌وسلې کوي او طالبان به د ده د نیولو هڅه نه کوي.

هغه یوه شپه په فیض‌اباد کې تېره کړه او وروسته د طالبانو د دفاع وزارت په چورلکه کې بېرته درواز ته ستون شو.

د هبت‌الله د ځواک ازموینه

طالبانو هڅه وکړه چې دا موضوع د داخلي جوړجاړي په توګه وړاندې کړي او د بدخشان والي او فصیح‌الدین فطرت د رسنیو له لارې وضاحتونه ورکړل چې دا یوه عادي ستونزه وه، نه داخلي اختلاف.خو د طالبانو مشر ملا هبت‌الله لا هم هڅه کوي چې د فاتح موضوع په خپل کنټرول کې وساتي. د راپورونو له مخې، د کورنیو چارو وزیر سراج‌الدین حقاني په منځګړیتوب امکان شته چې فاتح کابل ته لاړ شي او د کورنیو چارو وزارت په چوکاټ کې ورته دنده ورکړل شي.

که فاتح کابل ته ولاړ شي، دا به د طالبانو د اوسني نظام په موده کې یوه بې‌سارې پېښه وي ځکه دا لومړی ځل دی چې یو ځواکمن طالب قوماندان د مشرتابه د پرېکړو پر وړاندې ودرېد، د خپل ځواک د کارولو ګواښ یې وکړ او د خبرو له لارې یې خپلې غوښتنې مطرح کړې.

د دې پېښې پایله ښايي د طالبانو د نورو سیمه‌ییزو قوماندانانو او چارواکو لپاره هم پیغام ولري. دا چې د واک په جوړښت کې د فشار او نفوذ لپاره یوازې اطاعت نه، بلکې سیمه‌ییز ځواک هم اغېز لري.

له بلې خوا، ملا هبت‌الله هڅه کوي هغه ځواکمن طالب مشران او قوماندانان محدود کړي چې په راتلونکې کې د ده د واک لپاره احتمالي ننګونه جوړولی شي. د جمعه خان فاتح قضیه ښيي چې د طالبانو دننه د واک، نفوذ او قوماندې پر سر اختلافات لا هم شته.

هغه اوربند چې د نړۍ ګڼو هېوادونو د امریکا او ایران ترمنځ د یوې نوې ډیپلوماټیکې لارې د پیل په توګه باله، ډېر ژر په ماتېدو بدل شو. د څو میاشتو سختو نښتو وروسته، واشنګټن او تهران د ۲۰۲۶ کال په جون کې د ۶۰ ورځني اوربند هوکړې ته ورسېدل. د دې تړون هدف د جګړې درول، د هرمز تنګي د تګ راتګ خوندي کول او د اټومي پروګرام او بندیزونو په اړه د خبرو بیا پیل و.

خو دا هیله اوږده نه شوه. اوربند مات شو، پوځي عملیات بېرته پیل شول، ګواښونه زیات شول او د منځني ختیځ د یوې پراخې جګړې اندېښنې بیا راپورته شوې.

ولې اوربند مات شو؟

د امریکا او ایران ترمنځ د اختلاف اصلي محور لا هم د تهران اټومي پروګرام دی. واشنګټن غواړي ایران د یورانیمو غني کول محدود کړي او د اټومي فعالیتونو په اړه د نړۍوالو څارونکو لاسرسی زیات کړي. خو تهران ټینګار کوي چې اټومي پروګرام یې د خپل ملي حق برخه ده.

د مذاکراتو پر مهال داسې نښې وې چې ایران به د یورانیمو د غني کولو د کچې محدودولو او د خپلو زېرمو د مدیریت په اړه بحث ته چمتو شي. په بدل کې امریکا هم د بندیزونو د کمولو او ځینو امتیازاتو ورکولو ژمنې مطرح کړې وې.

خو په ایران کې دننه د دې موضوع په اړه یووالی نه شته. د سپاه پاسداران او ځینو سخت دریځو نظامي کړیو دریځ دا دی چې د اټومي پروګرام په اړه هر ډول محدودیت د ایران د ستراتیژیک ځواک کمول دي. له بلې خوا، د حکومت ځینې سیاسي څېرې هڅه کوي د فشارونو د کمولو لپاره له نړۍ سره د خبرو لاره خلاصه وساتي.

د اټومي پروګرام ترڅنګ، د ایران بالستیک توغندیز پروګرام هم د اختلاف بل مهم ټکی دی.

امریکا غواړي د ایران توغندیز توان هم د خبرو برخه وګرځوي، خو تهران په ښکاره ډول وايي چې د دفاعي توغندیو موضوع هېڅکله د مذاکراتو برخه نه شي کېدای.

همدا ژور اختلاف او بې‌باوري د دواړو هېوادونو ترمنځ د هر ډول هوکړې تر ټولو لوی خنډ بلل کېږي.

امریکا وايي تهران خپلې ژمنې نه عملي کوي؛ ایران بیا باور لري چې واشنګټن له هوکړو وځي او فشارونه زیاتوي. دا متقابله بې‌باوري هغه لامل دی چې هر تړون له ماتېدو سره مخ کولی شي.

ایا ایران د سقوط پر لور روان دی؟

په سیمه او نړۍ کې یوه اساسي پوښتنه دا ده: ایا اوسني فشارونه د ایران د نظام د سقوط نښې دي؟

ایران له څو کلونو راهیسې له سختو اقتصادي ستونزو، نړۍوالو بندیزونو، د اسعارو د کمښت، انفلاسیون او د خلکو له نارضایتۍ سره مخ دی. پر دې سربېره، له امریکا سره روانه پوځي شخړه کولی شي د تهران اقتصادي او امنیتي فشارونه نور هم زیات کړي.

خو له بلې خوا، ایران لا هم یو پیاوړی امنیتي او پوځي جوړښت لري. سپاه پاسداران د هېواد په دننه کې پراخ نفوذ لري، سیمه‌ییز متحدین لري او حکومت لا هم د مخالفینو د کنټرول توان لري.

له همدې امله، د ایران د نظام فوري سقوط ډېر احتمال نه لري؛ خو اوږدمهاله فشارونه، اقتصادي کمزوري او دوامداره جګړه کولی شي د نظام پر ثبات جدي اغېز وکړي.

100%

د نړۍوال ملاتړ بدلېدونکی وضعیت

د دې شخړې یو نوی اړخ دا دی چې د امریکا د پوځي اقداماتو په اړه د ځینو متحدینو دریځ د پخوا په پرتله بدل ښکاري.

د ناټو د سرمنشي او د جرمني د لومړي وزیر په ګډون ځینو لویدیځو مشرانو د امریکا د دریځ ملاتړ کړی، چې دا وضعیت د تهران لپاره نړۍوال فشار زیاتولی شي.

ایران چې تل یې هڅه کړې ځان د امریکا د فشارونو پر وړاندې د مقاومت د محور په توګه معرفي کړي، اوس له داسې وضعیت سره مخ دی چې د نړۍوال ملاتړ د کمېدو اندېښنه یې زیاته کړې ده.

که د امریکا او ایران ترمنځ جګړه اوږده شي، اغېزې به یوازې پر دواړو هېوادونو محدودې نه وي.

د هرمز تنګي ناامني کولی شي د نړۍ د تېلو بازارونه اغېزمن کړي، د انرژۍ بیې لوړې کړي او نړۍوال اقتصاد له نوي فشار سره مخ کړي.

همداراز، د جګړې پراخېدل کولی شي د منځني ختیځ نور هېوادونه هم ورګډ کړي او د یوې لویې سیمه‌ییزې یا نړۍوالې شخړې خطر زیات کړي.

د ایران راتلونکی؛ بقا که کمزوري؟

تاریخ ښيي چې ځینې نظامونه د بهرني فشار او جګړو له لارې لا پیاوړي شوي، خو ځینې نور بیا د همدې جګړو له امله کمزوري او نسکور شوي دي.

ایران اوس د همدې دوو لارو ترمنځ ولاړ دی. که حکومت وکولای شي اقتصادي فشارونه مدیریت کړي او جګړه محدوده وساتي، ښايي خپل ثبات وساتي. خو که جګړه پراخه شي، داخلي ستونزې زیاتې شي او نړۍوال فشارونه دوام وکړي، د نظام د کمزورۍ خطر به لوړ شي.

اوس اصلي پوښتنه دا نه ده چې ایران به سبا سقوط وکړي که نه؛ بلکې دا ده چې تهران به تر کومه ځایه د جګړې، بندیزونو او داخلي فشارونو بار وزغملی شي.

ځکه دا یوازې د ایران او امریکا ترمنځ شخړه نه ده؛ دا هغه اور دی چې که پراخ شي، ټوله سیمه او د نړۍ اقتصاد به ورسره اغېزمن شي. راتلونکې څو اوونۍ ښايي د دې بحران د راتلونکي مسیر په ټاکلو کې مهم رول ولري.

پر ډیورڼد کرښه پرتې د خيبرپښتونخوا په باجوړ ولسوالۍ کې د پاکستان پيپلز ګوند سیمه ييز مشر اخوندزاده چټان وايي، د پښتونخوا په شمالي او جنوبي سيمو کې د ناامنۍ څپه روانه ده او په شمالي سيمو کې بيا باجوړ تر ټولو زيات د ناامنۍ سره مخ سيمه ده.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «که نوې ډله جوړيږي او که زړې وي کوم توپير نه لري همدغه جماعت الاحرار و، چې یوه جلا ډله وه او بیا طالبان ټول يو ځای شول او اوس که بيا جلا شو نو په امنيت یې کوم فرق نه پرېوځي زما په خيال حالات به همدغسې وي».

هغه زياته کړه، «دوی (جماعت الاحرار) که د ټي ټي پي سره و نو د هاغه ډلې لخوا به یې بریدونه کول او اوس به یې په جلا توګه کوي، همغه حالات به بيا هم وي».

د باجوړ سره څېرمه پرتې بلې قبايلي ولسوالۍ مومندو کې د جماعت اسلامي ګوند سیمه ييز مشر ملک فردوس خان صاپی هم تاييدوي چې په باجوړ کې ناامني زياته ده او هره ورځ هلته پېښې کيږي. او په «مومندو کې هم بیا حالت بدل نه دی، وسله وال په ښکاره ګرځي، د ماښام نه وروسته د خلکو نه قلنګ اخلي په زوره د خلکو نه چای ډوډۍ خوري او سهار بيا امنيتي ادارې په ځايي خلکو پسې ورځي او په دې یې ځوروي چې تاسو وسله والو ته ولې چای ډوډۍ ورکوئ».

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، په مومندو کې د باجوړ څخه حالات يو څه بدل دي او هغه په دې ډول چې «دلته په مومندو کې هدفي وژنې نشته خو وسله والې ډلې ډېرې په ښکاره ګرځي، خلکو ته بلنې ورکوي ځان ورسره معرفي کوي چې موږ جماعت الاحرار او ټي ټي پي والا يُو».

هغه زياته کړه، په مومندو کې چې کومو سياسي مشرانو ته د امنيت لپاره امنيتي ساتونکي ورکړل شوي هغه ترې بېرته اخېستل شوي، د سيمې خلک دې روان وضعيت ته سخت اندېښمن دي.

ساپي وويل، «ماته په خپله هم د وسله والو ډلو لخوا د ګواهونو ټيليفونونه راځي».

په مومندو کې د جماعت الاحرار په اړه هغه زیاته کړه، «موږ اول دلته ټي ټي پي پېژندله اوس پکې دا جماعت الاحرار ډله رامنځته شوه دلته ځايي خلکو ته اوس دا ستونزه پېښه شوې ده چې دا دواړه ډلې په کليو ګرځي چې بلې ته به پيسې نه ورکوئ او بله بيا وايي چې بلې ډلې ته به پيسې نه ورکوئ دوی په خپل منځ کې اختلاف لري خو د خلکو څخه په قلنګ اخېستو او په تکليف رسولو کې بیا یو شان دي».

شنونکی او خبريال افتخار فردوس وايي، جماعت الاحرار له دې وړاندې هم په ۲۰۱۴م کال کې د ټي ټي پي څخه جلا شوې وه او هاغه وخت یې په بلوچستان، پنجاب او کراچۍ پورې بریدونه کړي وو.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «جماعت الاحرار په خيبرپښتونخوا کې شتون لري خو د نورو هغو ډلو سره هم ژورې اړيکې لري کومو سره چې دا نورې ناقانونه ګرځول شوې ډلې اړيکې نه لري او جماعت الاحرار چې د ۲۰۱۴م کال نه تر ۲۰۲۰م پورې څومره بريدونه کړي دي هغه یې د نورو ډلو سره په همکارۍ کې کړي دي».

هغه وويل، «دا ډله ادعا لري چې ټي ټي پي د پښتنو يا قبايلي سيمو نه چې کوم بهر سيمې دي ټي ټي پي په دغو سيمو کې بيا تل په دې ډله تکيه کوله».

يو بل خبريال ناصر داوړ وايي، په جماعت الاحرار کې چې څومره خلک پاتې شوي او اوس هم پکې دي، دوی په ټي ټي پي کې پاتې شوي دي، دوی چې وړاندې د ټي ټي پي څخه جلا شوي خپل عمليات به یې چټکول اوس چې دوی بیا د جلا کېدو اعلان وکړو بيا نه ښکاري چې په اسانۍ سره د ټي ټي پي سره يو ځای شي.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «دا ډله چې څنګه جلا شوه دا په اول سر کې خيبر ته راغله او د ټي ټي پي ځای یې ونيولو، ټي ټي پي چې کوم قلنګ اخستو د کاروباري او شتمنو خلکو څخه، نو دوی هغه وا ايستل او هغه کار اوس دوی کوي، دغه شان په اورکزو کې یې هم د ټي ټي پي ځای ونيولو او هلته هم دوی اوس د خلکو نه پيسې اخلي، دغه ډول د پېښور سره نزدې (اېف ار پېښور) سيمه کې دوی ځان پياوړی کړی دی».

د امنیتي چارو کار پوه پخوانی د لوا قومندان محمود شاه وايي، د ده په نظر جماعت الاحرار دومره لوی قوت نه دی خو دوی له ټي ټي پي څخه جدا ايډيالوژي لري، دوی خپل فعاليتونه لري او په «پاکستان کې چې دوی څومره بريدونه کړي هغه ډېر خطرناک و» خو جلا کېدل یې ډېره لويه خبره نه ده.

سیاستوال او شنونکي وايي، ښيې چې د جماعت الاحرار سره امنیتي وضعيت د وړاندې په پرتله لا پسې نور خراب شي.

ملک فردوس خان ساپي وايي، په قبايلي سيمو کې غټ روزګار لکه په مومندو کې د ناامنۍ له لاسه د سنګ مرمرو کارخانې او کانونه وتړل شو، شتمن خلک د قبايلي او پښتونخوا له نورو سيمو څخه پنجاب ته لاړل او «موږ ته اقتصادي ډېر غټ تاوان وشو دلته اوس څوک پانګونې نه کوي».

هغه زياته کړه، «په څرګنده خو ښکاري چې جماعت الاحرار په قبايلي سيمو کې قوت لري او له دوی سره افغانان په ګڼ شمېر کې راغلي دي هغوی ورسره ګزمې کوي، ولس ته د دواړو ډلو (جماعت الاحرار او ټي ټي پي) څخه مسله ده ولس دې په دې منځ کې ښکېل دی چې د چا سره خبره وکړي».

همداراز هغه وويل، «د ناامنۍ څخه يو څوک هم خوندي نه دي، مذهبي ګوندونه هم د ګواښونو سره مخ دي».

افتخار فردوس وايي، له وخته سره د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ترمنځ اختلاف و خو اوس به زياتې ستونزې پاکستان ته جوړيږي.

هغه وويل، «د ټي ټي پي په اړوند ځینې وړاندوينې کېدی شوې ځکه چې هغوی د جماعت الاحرار په پرتله د افغان طالبانو د زيات اثر لاندې دي او بل د دوی د ديوبندي شريعت لاندې اهداف او سيمې معلومې دي خو د جماعت الاحرار او هغوی سره نورې اړونده ډلې د ۲۰۲۱م کال وروسته غځېدلې دي، دغه ډلې او جماعت الاحرار د کراچۍ نه تر ګلګت بلتستان پورې او د بلوچستان نه تر خيبرپښتونخوا پورې د بريدونو مسووليت مني نو دا ستونزه به نوره هم زیاته شي».

نوموړي دا هم وويل، «يوه بله خبره دا ده چې د طالبانو د تحریک لاندې چې د ۲۰۱۸م کال وروسته د هغو په فرقه ييزه بريدونو کې کمی راغلی دی نو د جماعت الاحرار د جلا کېدو څخه فرقه ييزه بريدونه ښيې زیات شي».

ناصر داوړ وايي، د جماعت الاحرار جلا کېدل «د حکومت او خلکو لپاره په راتلونکې وخت کې يو خطرناک شکل جوړېدی شي، دوی به په اورکزو او کورمه کې ځان ډېر پياوړی کوي که چېرته دوی دغلته داعش ته لاس ورکړ نو دا به امنیتي وضعيت نور پيچلی کړي».

خو پخوانی بريګيډيير محمود شاه بيا وايي، جماعت الاحرار ډله د مومندو څخه پورې غاړې افغانستان کې موقعيت لري او ټي ټي پي په وزيرستان کې شتون لري، «که جماعت الاحرار په کراچۍ بريد وکړ د هغې څخه دا معنی نه شي اخېستل کېدای چې دا ډله دومره لويه ده چې په ټول پاکستان کې فعاليتونه کولی شي».

هغه زياته کړه، «پاکستان د ټي ټي پي په کمپونو باندې بریدونه کوي او کومه ډېره د خطرې خبره نشته».

اخوندزاده چټان په سيمه کې د بشپړ امنیت پر ځای کېدو په اړه وايي، «دا وخت باجوړ د لوبې ميدان جوړ کړل شوی دی، ولسي اعتراضي لاريونونه بې معنې شوي دي او د ناامنۍ مخنيوی کېدی شي خو که رياست وغواړي، ځکه چې په پاکستان د ترهګرۍ کومه جګړه تپل شوې ده نو دا د رياست د غلطو پالیسيانو له امله تپل شوې ده اوس هم که دوی خپلې پاليسيانې سمې کړي نو کېدای شي چې دا حالت سم شي».

هغه وويل، «د سياسي فعال په حيث زه دا ګڼم چې جګړه د مسلې حل نه دی د مسلو بشپړ حل د خبرو د لارې کېدی شي».

خو د طالبانو امارت ویلي دي چې عادي ملکي خلک د دغو هوايي بریدونو هدف ګرځېدلي دي، چې په نتیجه کې یې د ماشومانو او ښځو په ګډون لږ تر لږه شپږ دېرش کسان وژل شوي دي او ګڼ شمېر نور ژوبل شوي دي. د یوناما دفتر هم د ۲۸ ملکي افرادو، چې ماشومان او ښځې هم پکې شامل دي، د وژل کېدو خبر تصدیق کړی دی.

خو لکه چې ټول خلک خبر دي، دا لومړی ځل نه دی چې پاکستاني الوتکو په افغانستان کې ملکي خلک د هوايي بمباریو هدف ګرځولي دي. په ۲۰۲۱ کال کې چې طالبانو په افغانستان کې سیاسي واک ترلاسه کړ، دا د پاکستان له خوا پر افغانستان «اووم هوايي برید» دی. په تېرو بریدونو کې د پاکستان تر ټولو خونړی هوايي برید په کابل کې د امید روغتون په ناروغانو شوی و، چې سلګونو کسانو پکې ژوند له لاسه ورکړی و.

که څه هم پاکستان په پرله‌پسې توګه ادعاوې کړې دي چې په افغانستان کې د هوايي بریدونو هدف د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) پټنځایونه دي، خو دا ادعاوې په درېیو وجوهاتو سره ښکاره دروغ بلل کېدای شي.

لومړی دلیل دا دی چې د پاکستان په اوو هوايي بریدونو کې تر اوسه د ټي‌ټي‌پي د یوه غړي د وژل کېدو یا ټپي کېدو تصدیق هم نه دی شوی او په لویه کچه مرګ‌ژوبله تل د افغانستان عادي ملکي وګړو ته اوښتې ده. پاکستان تل له ثابتو شویو حقیقتونو څخه هم انکار کړی دی. پر امید روغتون د پاکستان په هوايي برید کې د سلګونو ناروغانو د وژل کېدو تصدیق د ملګرو ملتونو دفتر او ځینو اروپايي هېوادونو هم کړی و، خو پاکستان پرته له کوم ثبوت څخه په خپلو ادعاوو کلک ولاړ پاتې شوی دی.

دویم دلیل دا دی چې ټي‌ټي‌پي په ۲۰۰۷ کال کې په پاکستان کې جوړ شوی تنظیم دی.

د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې طالبانو په افغانستان کې د سیاسي قدرت د نیولو په لومړۍ ورځ د محبسونو دروازې پرانیستې او ټول بندیان یې له زندانونو ازاد کړل. په دغو خوشې شویو بندیانو کې شاوخوا پنځه زره د ټي‌ټي‌پي هغه غړي هم وو، چې د افغانستان جمهوري حکومت بندیان کړي وو.

د پاکستان جنرالواکۍ هغه وخت نه یوازې د ټي‌ټي‌پي د زرګونو غړو په ازادولو د طالبانو امارت ته کوم رسمي احتجاج ونه کړ، بلکې په دې سربېره یې د افغانستان له زندانونو د ازادو شویو ټي‌ټي‌پي غړو د پاکستان په داخل کې د “بیا مېشت کولو” لپاره په لوړه دولتي سطح جوړې شوې غونډه کې یو پلان هم تصویب کړ.

د پاکستان د هغه وخت لومړي وزیر عمران خان د یوې مرکې ویډیو اوس هم په یوټیوب کې شته. په دې مرکه کې عمران خان وايي چې په پورته یاده شوې غونډه کې، له مرکزي وزیرانو سربېره د پاکستان د پوځ هغه وخت لوی درستیز جنرال قمر جاوېد باجوه او د ای‌اېس‌ای هغه وخت عمومي رییس جنرال فیض حمید او نورو جنرالانو هم ګډون کړی و.

عمران خان وايي چې دغې دولتي غونډې د پاکستان په داخل کې د ټي‌ټي‌پي د زرګونو غړو د بیا مېشتونې لپاره د لسو میلیارده کالدارو بودیجه هم ځانګړې کړې وه. یعنې د دې خبرې د اثبات لپاره رسمي اسناد شته چې د پاکستان جنرالواکۍ پلان جوړ کړی و چې د افغانستان له زندانونو راوتلي د ټي‌ټي‌پي غړي بېرته پاکستان ته بوځي. خو کله چې په پښتونخوا کې له ټي‌ټي‌پي سره د تړون پر ضد ګڼ تظاهرات وشول، نو جنرالانو رسمي خبرې اترې پرېښودې او د ټي‌ټي‌پي غړي یې راوبلل.

دا ځکه چې پاکستاني جنرالانو کله هم طالبان ځان ته یو خطر نه دی ګڼلی. د هغوی لپاره اصلي خطر د پښتنو او بلوڅو ملي‌ګرا نهضتونه دي او د دغو نهضتونو د مخنیوي لپاره طالبان د جنرالانو په لاس کې تر ټولو غوره وسله ده.

درېیم دلیل دا دی چې د پاکستان جنرالواکي په ډېره سپین‌سترګۍ سره له یوې خوا د ټي‌ټي‌پي د ځپلو په نوم په افغانستان کې ګڼ شمېر بې‌ګناه ملکي افراد وژني او له بلې خوا د پښتونخوا په جنوب کې یې یو شمېر ضلعې لکه لکي مروت، بنو، ټانک، شمالي وزیرستان، جنوبي وزیرستان او ځینې نورې سیمې د ټي‌ټي‌پي جنګیالیو ته پرېښي دي. هلته دغه جنګیالي خپل لوی مرکزونه لري، ګزمې کوي، له خلکو نه باج اخلي او په عمومي لارو کې یې پاټکونه جوړ کړي دي.

که له ټي‌ټي‌پي سره د پاکستان د جنرالواکۍ جګړه رښتیا وي، نو داسې څنګه کېدای شي چې د پاکستان شاوخوا اووه سوه زره پوځ د پښتونخوا په جنوب کې د ټي‌ټي‌پي د پنځلسو یا شلو زرو جنګیالیو مخه نه شي نیولای؟

د ټي‌ټي‌پي فعالیت په افغانستان کې د پوځي بریدونو لپاره یوازې یوه بهانه ده. پاکستان په تېرو پنځوسو کلونو کې په افغانستان کې د ابرقدرتونو د سیالۍ په مبارزو کې د استخباراتي لوبو له لارې کافي مهارت ترلاسه کړی دی.

د همدې مهارت په کارولو سره پاکستان امریکا ته وايي چې په افغانستان کې اوسني پوځي بریدونه پر طالبانو د فشار اچولو لپاره کوي، څو هغوی د بګرام هوايي اډه تاسې ته درکړي. په عین حال کې پاکستان چینایانو ته وايي چې ټي‌ټي‌پي د چین او پاکستان ترمنځ د جوړېدونکي اقتصادي دهلیز مخه نیسي، نو ځکه یې موږ پټ ځایونه ورانوو.

د دې خبرې موخه دا نه ده چې پاکستان به ابرقدرتونه په اوږدمهال کې وغولوي، ځکه دا کار په ځانګړي ډول ځکه هم ناشونی دی چې هر څومره د امریکا او چین ترمنځ سیاسي انقطاب پراخیږي، هومره د پاکستان لپاره په دوو کښتیو کې سفر کول سختېږي او په اوږدمهال کې دغه چل او فریب د پاکستان لپاره ډېره لوړه بیه هم لرلای شي.

یادونه: په افغانستان انټرنشنل کې خپرېدونکې لیکنې د لیکوالو شخصي نظرونه دي او د افغانستان انټرنشنل د پالیسۍ ښکارندويي نه کوي.

دغه فشار د مې پر ۱۹مه په کورمه کې د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ترمنځ یوې خونړۍ نښتې ته لاره پرانېسته، چې په په پایله کې یې د قوماندان ممتاز امتي په ګډون د جماعت الاحرار ۱۸ جنګیالي ووژل شول.

یوې سرچینې چې پېښه یې له نږدې څارلې، وویل چې په وژل شویو کسانو کې ځینو د خوست له صبریو او منګلو قبیلو سره تړاو درلود. د جماعت الاحرار په اړه ویل کیږي، چې خپلو لیکو ته یې ګڼ شمېر افغان جنګیالي جذب کړي دي.

د کورمې د برید په ترڅ کې د یرغمل شویو جنګیالیو د خلاصون پرسر خبرو اترو کې یوځل بیا افغان طالبانو ټي ټي پي ته ویلي، چې جماعت الاحرار له کورمې، خیبر او اورکزیو ولسوالیو نه وباسي.

یادې سرچینې له نومښودنې پرته وویل، چې « افغان طالبان پر جماعت الاحرار شکمن دي، چې ښايي د داعش د پیاوړي کېدو لامل وګرځي او یوه برخه یې په داعش د بدلېدو پوتانشیل لري».

د ژوب د ولایت له څوکۍ نه سربکف مهمند لرې کول هم د افغان طالبانو له ورته اندېښنې سرچینه اخلي.

په ۲۰۲۴ کال کې ټي ټي پي د جماعت الاحرار دغه جګپوړی غړی ، چې د دې ډلې متفکر مغز ګڼل کیږي، بلوچستان ته د خپل سازماني جوړښت په اډانه کې د ژوب د والي په توګه ولیږه، خو لږ وخت تېر نه و، چې بېرته یې له دندې لرې کړ. د طالبانو استخبارات داسې ګڼي، چې ګني د جماعت الاحرار په مشرتابه او لیکو کې د داعش د سابقې له امله بلوچستان، مهمند، خیبر، اورکزۍ او کورمه ولسوالۍ د داعش په احتمالي مرکزونو بدلېدای شي، یا لږ ترلږه د امنیتي چاپیریال له لارې دلته مخالف ځواکونه نفوذ کولی شي.

افغان طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې د کابل له سقوط وړاندې هم د جماعت الاحرار په لیکو کې د جنود خراسان او احرار الهند په څېر ډلې د خپلو سیمه ییزو سیاستونو او دداعش مخ پر ودې حرکت له امله نه خوښولې او د پاکستان د طالبانو غورځنګ یې دې ته هڅاوه، چې دغه ډلې تر خپل چتر لاندې راولي.

زړه دوسیه بېرته پرانېستل کیږي

د جماعت الاحرار او ټي ټي پي ترمنځ د نننۍ بې باورۍ ریښې له یوې لسیزې زیاتې پخوانۍ دي.

د ۲۰۱۴ کال د اګست پر ۱۵مه، چې د ټي ټي پي د مشر حکیم الله مسید له وژل کېدو وروسته پاکستاني ځواکونو په شمالي وزیرستان کې ضرب عضب عملیات پیل کړل، د مهمندو ولسوالۍ طالبانو یوه نوې ډله اعلان کړه، چې مشري یې مولانا قاسم خراساني کوله. د ډلې په مرکزي شورا کې عمر خالد خراسانی، احسان الله احسان، د چارسدې قاري شکیل حقاني، د سوات مولانا یاسین، د خیبر ولسوالۍ قاري اسماعیل، د باجوړ ولسوالۍ مولانا عبدالله، د پېښور مفتي مصباح الله او د اورکزیو ولسوالۍ مولانا حیدر منصور غړیتوب درلود.

100%

د حکیم الله مسید له وژل کېدو وروسته خراساني د ټي ټي پي د نوي مشر مولانا فضل الله مشري ته غاړه کېنښوده، ځکه د خالد (سجنا) مسید په مشرۍ د مسیدو طالبانو یوې مهمې برخې هم د ټي ټي پي له اډانې بهر فعالیت کاوه او د امیر حافظ سعید خان په مشرۍ د اورکزۍ ولسوالۍ قوماندانانو هم د داعش له خلیفه سره بیعتونه وکړل. خو په ۲۰۱۸ کال کې د مولانا فضل الله له وژل کېدو وروسته مفتي نور ولي د ټي ټي پي د نوي مشر په توګه د ټولو خاښونو پر یوځای کولو کار پیل کړ، چې جماعت الاحرار هم پکې شامل و. مفتي نور ولي د جماعت الاحرار مشر خالد عمر خراسانی بېرته د ډلې د مرکزي شورا غړی وټاکه او د احرا نورو غړو ته د پوځي کمیسیون په ګډون په مهمو څانګو کې دندې ورکړل شوې.

جماعت الاحرار په کورمه، خیبر، مهمندو، سوات او کراچۍ کې نفوذ لري او په ډېرو مواردو کې یې د ټي ټي پي له چتر نه بهر خپلسري عملیات وکړل. دې نه همغږۍ د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ترمنځ اړیکې بېرته متزلزلې کړې. د جماعت الاحرار په اډانه کې د مفتي حسن او حکیم الله مسید د ډلې د ځینو قوماندانانو حضور هم د مفتي نور ولي د حلقې ځینې کسان دې ته اړ اېستل چې په مفتي حسن او د جماعت الاحرار په نورو غړو پسې زړې دوسیې بېرته پرانیزي. دوی مفتي حسن له استخباراتو سره تړلی کس باله او پر هغه یې د ټي ټي پي د دوو پخوانیو مشرانو؛ حکیم الله مسید او مولوي ولي الرحمن ترمنځ د اختلافاتو ټوکولو تور لګاوه.

کله، چې د ۲۰۲۲ کال په اګست کې د ټي ټي پي د استخباراتو جګپوړی غړل عبدالرشید عقابي باجوړی ووژل شو، د مولوي فقیرمحمد نږدې کسانو د جماعت الاحرار ډلې ته ګوته نیوله، چې غواړي په باجوړ کې د ټي ټي پي نفوذ کمزوری کړي. له دې پېښې څو ورځې وروسته د جماعت الاحرار مشران خالد عمر خراسانی، مفتي حسن، حافظ دولت خان او د خراساني زوم علي حسن مومند د پکتیکا د برمل ولسوالۍ له مرغې سیمې نه ارګون ته پر لاره په یوه بمي چاودنه کې ووژل شول. جماعت الاحرار ددې چاودنې پړه پر مفتي نور ولي واچوله، چې د مفتي حسن او حافظ دولت خان پخوانی دښمن ګڼل کېده.

مفتي حسن سواتي او ملګرو یې د داعش-خراسان په رامنځته کولو کې ټاکونکی رول لوبولی و. حسن ډېر وخت په خوست کې د افغانستان د ملي امنیت تر څار لاندې د ګلبهادر شورا له پخواني غړي عبدالخالق حقاني سره یوځای اوسېده. حقاني وروسته د پاکستان پوځ ته تسلیم شو او د کوهاټ په زندان کې ومړ.

د ټي ټي پي د جنوبي وزیرستان حلقې د پخواني مشر مولوي ولي الرحمن او حکیم الله مسید ترمنځ د اختلافاتو په وخت کې، چې د یوه د قضا مشر مفتي نور ولي مسید او د بلې ډلې مفتي حسن و، د جماعت الاحرار غړو د حکیم الله مسید ددریځ په پیاوړتیا او په کراچۍ کې د مالي سرچینو په راټولولو کې ټاکونکی رول درلود. وروسته حکیم الله د ټي ټي پي په مشرتابه شورا کې بدلونونه راوستل او د نورو ولسوالیو غیر دیوبندي طالبان لکه حافظ دولت، شیخ مقبول او مفتي حسن یې په مهمو دندو وټاکل. دې چارې د ولي الرحمن او مفتي نور ولي ډله له حکیم الله سره ددښمنۍ پرڅنډه ودروله، ځکه هغوی د ټي ټي پي په شورا کې غیر دیوبندیان یا ددوی په وینا، پنجپیریان په غړیتوب نه خوښول. له ټي ټي پي نه دداعش پر لور د یوې ډلې قوماندانانو د تګ یو عامل همدا ګڼل کیږي او اوس هم د اختلافاتو یو مهم اړخ همدا کېدای شي.

جماعت الاحرار په ټي ټي پي کې د ملاکنډ او باجوړ د طالبانو پر پیاوړي رول هم خوښ نه و، ځکه د غورځنګ د پخواني مرستیال مولوي فقیرمحمد له نیول کېدو وروسته په باجوړ، ملاکنډ او سوات کې د جماعت الاحرار ډلې نفوذ کړی و او د ملاکنډ د پخوانۍ احرار الهند ډلې ډېری قوماندانانو د جماعت الاحرار غړیتوب اخېستی و. خو د مولوي فقیرمحمد له خوشي کېدو وروسته د باجوړ، سوات او ملاکنډ طالبانو په ټي ټي پي کې خپلې کمزورې شوې لیکې بېرته پیاوړې کړې.

د مشرف د ترور له پلان نه د کراچۍ تر بریده

د ۲۰۱۳ کال په مارچ کې د جماعت الاحرار بنسټګر عبدالولي (عمر خالد خراساني) د ځانمرګو بریدګرو او سنایپر ویشتونکو یوه ځانګړې ډلګۍ جوړه کړه، چې د پاکستان پخوانی ولسمشر جنرال مشرف اسلام اباد ته د ستنېدو پرمهال ووژني.

د عبدالولي پر پلان یوازې د پنجابي طالبانو قوماندان عدنان رشید خبر و، خو هغه د ټي ټي پي له مشرتابه سره له مشورې پرته په یوه ویډیو پیغام کې جنرال مشرف ته د مرګ ګواښ وکړ. د رشید د پیغام له خپرېدو وروسته عبدالولي له حکیم الله مسید نه وغوښتل، چې رشید د پلان د افشا کولو له امله د ټي ټي پي محکمې ته حاضر کړي.

حکیم الله ، چې دمشرف د ترور پلان له افشا کېدو خورا نارامه و، په قهرجنه لهجه وویل:« عدنان رشید وژنم او په څاه کې یې غورځوم».

عبدالولي (عمر خالد خراسانی) د خیبر پښتونخوا د مهمندوولسوالۍ په طالبانو کې د ۲۰۰۷ کال په اکتوبر کې هغه مهال د ستوري په ډول راڅرګند شو، چې د شپږو «مجرمانو» سرونه یې پرې کړل. په دې وخت کې چې هرچا ډېرې وژنې کولای شوای، په همغه کچه یې شهرت، مقام، پیسې او امکانات ترلاسه کول.

100%

د خالد عمر خراساني اصلي نوم عبدالولي مومند و، چې د ۱۹۸۰ کال د جولای په ۱۸مه د خیبر پښتونخوا د قبایلي ولسوالۍ مهمندو په کندهاریو کلي کې زېږېدلی و. هغه خپل «جهادي یون » په ۱۹۹۶ کال کې د کشمیر د حرکت المجاهدین له ډلې پیل کړی و او په افغانستان کې یې د طالبانو په لیکو کې هم جګړې کړې وې.

د ۲۰۰۷ کال په جولای کې د اسلام اباد د لال مسجد او حفصه جامعې پر ضد د پاکستان د امنیتي ځواکونو د عملیاتو په غبرګون کې، خراساني له ګڼو وسله والو سره د مهمندولسوالۍ د ترنګزو صاحب جومات ونیوه او له همدې ځایه یې د دولت پر ضد د جګړې اعلان وکړ. د همدغه کال په ډسمبر کې هغه له بیت الله مسید سره بیعت وکړ او د ټي ټي پي تر چتر لاندې د مهند ولسوالۍ امیر وټاکل شو.عبدالولي د ۲۰۰۸ کال په جولای کې په مهمندو کې خپل محلي سیال شاه خالد او د هغه ۱۵ جنګیالي له دې امله ووژل، چې تازه د هغه مرستیال قاري عبیدالله په جنوبي وزیرستان کې له بیت الله مسید سره لیدلي وو.

د ټي ټي پي مشر بیت الله مسید خپل اعتمادي کسان حکیم الله مسید او قوماندان تاج ګل مهمندو ته ولیږل، چې له عمرخالد خراساني سره ګډ کار وکړي او د ټي ټي پي د لیکو په پراختیا کې ترې کار واخلي. مهمندو ته د حکیم الله او د هغه د ملګرو له تګ یوه ورځ وړاندې په دې ولسوالۍ کې د مولانا لیاقت پر مدرسې هوايي برید شوی و او ګڼو طالبانو ته پکې مرګ ژوبله اوښتې وه.

خراساني په باجوړ او مهمندو کې د القاعدې له مشرانو او غړو سره له نږدې وپېژندل او دې پېژندګلوۍ هغه د ټي ټي پي په لیکو کې د یوه مطرح لوبغاړي په توګه ثابت کړ. هغه په ۲۰۱۵ کال کې د ضرب عضب عملیاتو له غځېدو سره هممهاله د القاعدې له غړو سره یوځای د خوست ولایت د مرکز منګسو سیمې ته لاړ. د القاعدې غړي څو میاشتې وروسته د قاچاق وړونکو په مرسته له کورنیو سره یوځای ایران او له هغه ځایه سودان، ترکیې او یمن ته لاړل، خو خراسانی په کونړ کې پاتې شو.

د ۲۰۱۸ کال په مې کې پاکستان غوښتل، چې د جماعت الاحرار مشر د ملګرو ملتونو د بندیزونو په نوملړ کې شامل کړي، خو متحده ایالتونو نیوکه درلوده، چې د پاکستان په غوښتنلیک کې ویل شوي، چې خالد خراسانی په افغانستان کې دی. په دې کلونو کې په افغانستان کې امریکايي ځواکونو حضور درلود. پاکستان دغه مهال تور لګاوه، چې عمر خالد خراسانی د ننګرهار د لعل پورې په یوه مرکز کې اوسیږي. د امریکا متحده ایالاتو د خزانې وزارت هغه د نړیوال ترهګر په توګه پېژندلی و او د ددغه هېوادبهرنیو چارو وزارت د هغه د نیولو یا وژلو لپاره تر درې میلیونو ډالرو پورې جایزه ټاکلې وه.

د خراساني جماعت الاحرار ډلې په ۲۰۱۶ کال کې د لاهور په ګلشن اقبال او د ۲۰۱۴ کال په نومبر کې په واګه سرحدي سیمه کې ځانمرګي بریدونه وکړل او د ۲۰۱۷ کال په فبروري کې یې د لاهور په مال روډ کې د لاریون پرمهال ځانمرګی وکړ، چې ګڼو امنیتي چارواکو ته یې مرګ ژوبله واړوله.

د روان کال د جون پر ۲۷مه د جماعت الاحرار جنګیالیو په کراچۍ ښار کې د پاکستان د رینجرز پولیسو پر یوه میشتغالي برید وکړ، چې په پایله کې یې درې امنیتي سرتېري ووژل شول او ځینې نور ټپیان شول. دا په ۲۰۱۳ او ۲۰۱۵ کلونو کې له کراچۍ نه د ټي ټي پي د وسله والو له تصفیې وروسته پر رینجرز ځواکونو لومړی خونړی برید ګڼل کیږي. د پاکستان امنیتي ادارو ادعا وکړه، چې په دغه برید کې د یوه افغان په ګډون د جماعت الاحرار پنځو غړو ګډون درلود.

له برید وروسته پاکستاني الوتکو په خوست، پکتیا او پکتیکا ولایتونو کې ځینې اهداف په نښه کړل، چې شاوخوا ۲۸ تنه ملکي وګړي پکې ووژل شول. اسلام اباد ادعا کوي، چې په دغو بریدونو کې یې د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ډلې جنګیالي په نښه کړي دي.

خو د کراچۍ برید داسې مهال و، چې افغان طالبانو له پاکستان سره د پوځي ټکر د مخنیوي هڅه کوله.

ټي ټي پي په دې وروستیو کې په پاکستان کې خپل پاروونکي او مرګوني بریدونه کم کړي، خو جماعت الاحرار چې د ټي ټي پي له چتره بهر دی، د افغان طالبانو دې پالیسۍ ته ډېر لږ پام کړی دی. له همدې امله اوس په کابل کې د جماعت الاحرار پر وفادارۍ شک لوړ شوی او د سرغړوونکې او دداعش د احتمالي «ځایناستې ډلې» په توګه ورته کتل کیږي.