د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي ویلي، د ملګرو ملتونو د بشري مرستو ۴۵ باروړونکې لارۍ د تورخم له لارې افغانستان ته داخلې شوې دي او نورې مرستندویه لارۍ هم د ننوتلو په حال کې دي.
طاهر اندرابي د یوې خبري غونډې پر مهال وویل، پاکستان «هیڅکله» افغانستان ته د بشري مرستو د لېږد مخه نه ده نیولې او تل یې هڅه کړې چې دغه مرستې افغانانو ته ورسېږي.
د هغه په وینا، د ملګرو ملتونو د بشري مرستو نور موټر هم تورخم ته پر لاره دي او ټاکل شوې په نږدې وخت کې افغانستان ته داخل شي.
دا په داسې حال کې ده چې د تورخم دروازه لا هم د سوداګریزو توکو او مسافرو پر مخ تړلې ده او یوازې د بشري مرستو او د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو لپاره ترې محدود تګ راتګ کېږي.
تر دې وړاندې هم پاکستاني او طالب چارواکو ویلي وو چې د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرامد خوراکي مرستو یو شمېر باروړونکو لاریو ته د تورخم له لارې افغانستان ته د ننوتلو اجازه ورکړل شوې ده.
د تورخم دروازې تړل کېدو په وروستیو میاشتو کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر سوداګرۍ او ترانزیټي تګ راتګ د پام وړ اغېز کړی او سوداګرو له دواړو هېوادونو غوښتي چې د تګ راتګ د عادي کېدو لپاره عملي ګامونه پورته کړي.
د ننګرهار ولایت د جلال اباد ښار د اتمې ناحیې یو شمېر اوسېدونکي ادعا کوي، چې د ښاروالۍ مسوولان د ځینو طالب چارواکو په ملاتړ هڅه کوي چې د دوی شخصي ځمکې د دولتي ځمکو په نوم ضبط او زرګونه کورنۍ له خپلو کورونو وباسي.
دوی افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، دا ځمکې د جلال اباد ښار د اتمې ناحیې اړوند دي او د دوی کورنۍ له شاوخوا ۱۰۰ تر ۱۲۰ کلونو راهیسې په همدې سیمه کې ژوند کوي. د دوی په خبره، سیمه ښه موقعیت او اساسي سړکونه لري او د ځمکو د ملکیت قبالې او نور قانوني اسناد هم ورسره شته.
دوی د خپلو ملکیتونو د ادعا په ملاتړ له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره د قبالو، د ملکیت اسنادو او د بېلابېلو دولتي ادارو رسمي مکتوبونو کاپۍ هم شریکې کړې دي.
د اوسېدونکو په وینا، طالب چارواکو د پنجشنبې په ورځ په لوډسپیکرونو کې اعلان کړی چې اوسېدونکي دې خپل کورونه تخلیه کړي، ځکه د دوی په خبره دا ځمکې دولتي دي. دوی ادعا کوي چې ورته ویل شوي، که خپله کورونه وران نه کړي، دوی به یې په زور ونړوي.
د سیمې د خلکو په وینا، شاوخوا ۲۰ زره کورنۍ په دې سیمه کې ژوند کوي او ټولو ته د تخلیې خبر ورکړل شوی دی. دوی زیاتوي، په دغو کورنیو کې هغه کډوالې کورنۍ هم شاملې دي چې له کلونو راهیسې هلته مېشتې دي.
د افغانستان انټرنشنل له لوري د لیدل شویو مکتوبونو له مخې، د دغې ځمکې د مالکیت او حقوقي شخړې موضوع د جمهوري نظام پر مهال د څو دولتي ادارو ترمنځ هم څېړل شوې وه. په اسنادو کې د کورنیو چارو وزارت، لویې څارنوالۍ، د ننګرهار ولایت مقام، د خلکو او حکومت د اړیکو او شخړو د حل خپلواک کمېسیون او د افغانستان د ځمکو خپلواکې ادارې رسمي مکتوبونه شامل دي.
په دغو مکتوبونو کې اړوندو ادارو ته سپارښتنه شوې چې د خلکو وړاندې شوې قبالې او نور اسناد وارزوي، د ځمکو حقوقي وضعیت د نافذه قوانینو او تخنیکي سروې له مخې وڅېړي او د شخړې د قانوني حل لپاره لازم اقدامات وکړي. په ځینو مکتوبونو کې د موضوع د حساسیت له امله د خلکو د حقونو د خوندي کولو او د هر ډول غیرقانوني اقدام د مخنیوي یادونه هم شوې ده.
خو د افغانستان انټرنشنل - پښتو له لوري د لیدل شویو اسنادو له مخې، داسې کوم وروستی قضايي حکم یا رسمي پرېکړه نه تر سترګو کېږي چې د دغو ځمکو د ملکیت په اړه یې وروستۍ فیصله کړې وي.
د سیمې اوسېدونکي وايي، له دې ټولو اسنادو او پخوانیو مکتوبونو سره سره اوس د طالبانو تر واک لاندې ښاروالۍ غواړي ځمکې یې د دولتي ځمکو په نوم ضبط کړي. دوی زیاتوي، بېلابېلو ادارو ته یې عریضې او شکایتونه کړي، خو په خبره یې تر اوسه یې غږ نه دی اورېدلی.
افغانستان انټرنشنل - پښتو د دغو ادعاوو په اړه د طالبانو د ننګرهار ولایت د مقام او د جلال اباد ښاروالۍ نظر نه دی ترلاسه کړی. که د طالبانو چارواکي په دې اړه خپل دریځ شریک کړي، راپور به ورسره تازه شي.
تورهان صالح د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د افغانستان لپاره د نوي مقیم استازي په توګه خپله دنده پیل کړه. ښاغلي صالح تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د عربي هېوادونو لپاره په سیمهییز دفتر کې د لوړپوړي سلاکار په توګه دنده ترسره کوله.
د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام د پنجشنبې په ورځ، د جولای ۱۶مه، په یوه اعلامیه کې ویلي چې صالح د جولای له ۱۵مې په کابل کې د افغانستان لپاره د دغه پروګرام د مقیم استازي په توګه خپلې دندې پیل کړې دي.
صالح تر دې مخکې د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د عربي هېوادونو لپاره په سیمهییز دفتر کې د لوړپوړي سلاکار په توګه دنده ترسره کوله او د ملګرو ملتونو د سولهساتو او ځانګړو سیاسي ماموریتونو له پای ته رسېدو وروسته د انتقال پر موضوعاتو یې تمرکز درلود.
نوموړي د ۲۰۲۳ کال له ډسمبر څخه د ۲۰۲۶ کال تر مارچ پورې د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د بحرانونو د ادارې د مرستیال رییس په توګه هم دنده ترسره کړې ده. د دغه ماموریت پر مهال یې د بشري مرستو له پړاو څخه پراختیايي پروګرامونو ته د انتقال، د بحرانونو د مدیریت، د بحرانونو د تمویل او د پراختیايي سیاستونو په برخو کې کار کړی دی.
صالح تر دې مخکې د ۲۰۱۹ کال له مې څخه د ۲۰۲۳ کال تر نومبر پورې په ایتوپیا کې د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د مقیم استازي په توګه دنده ترسره کړې وه.
هغه په ۱۹۹۷ کال کې د ملګرو ملتونو له پراختیايي پروګرام سره د پالیسۍ د سلاکار په توګه یوځای شوی و او له هغه راهیسې یې د دغه سازمان په بېلابېلو برخو کې ګڼې لوړې دندې ترسره کړې دي.
صالح د ملګرو ملتونو په سازمان کې خپله مسلکي دنده له ماشومانو سره د مرستې لپاره د ملګرو ملتونو د وجهي صندوق سره پیل کړې وه. هغه په ګانا او اریتریا کې کار کړی او د توکمیز توپیر د رژیم له پای ته رسېدو وروسته یې په سویلي افریقا کې د یونیسف د لومړني هېوادني پروګرام په جوړولو کې هم ونډه اخیستې ده.
نوموړی د کورنل پوهنتون څخه د سیاسي اقتصاد په برخه کې د لیسانس او د پرینسټن پوهنتون څخه د عامه چارو په برخه کې د ماسټرۍ سند لري. هغه د اکسفورډ پوهنتون په کریسټ چرچ کالج کې د فلسفې، سیاست او اقتصاد زدهکړې هم کړې دي.
ملګرو ملتونو د افغانستان لپاره د نوي مقیم استازي د راتګ موخه په رسمي ډول نه ده تشریح کړې، خو دغه سازمان په افغانستان کې د بشري اړتیاوو د کمولو، د معیشت د پیاوړتیا او د اوږدمهاله پراختیايي پروګرامونو په برخو کې فعالیت کوي.
د افغانستان د بشري حقونو د خپلواک کمېسیون پخوانۍ مشرې او د بشري حقونو فعالې شهرزاد اکبر ویلي، که طالبان نړیوال مشروعیت غواړي، باید لومړی د افغان ښځو او نجونو اساسي حقونه او انساني کرامت بېرته ور وګرځوي.
هغې په یوه تازه څرګندونه کې ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید طالبانو ته روښانه پیغام ورکړي چې مشروعیت د امتیاز په توګه نه ورکول کېږي، بلکې د خلکو د بنسټیزو حقونو په رعایتولو ترلاسه کېږي.
شهرزاد اکبر ویلي: «پیغام باید روښانه وي؛ که طالبان مشروعیت غواړي، باید هغه ترلاسه کړي، او دا بهیر باید د افغان ښځو او نجونو د تر ټولو بنسټیزو حقونو او انساني کرامت له بېرته اعادې پیل کړي».
نوموړې په داسې حال کې دا څرګندونې کړې چې د طالبانو له بیا واکمنېدو نږدې پنځه کاله تېرېږي، خو لا هم پر ښځو او نجونو د زدهکړو، کار، ټولنیز حضور او ګڼو نورو اساسي حقونو پراخ محدودیتونه لګېدلي دي.
طالبانو تر اوسه د ښځو او نجونو پر زدهکړو او کار د لګېدلو محدودیتونو د لرې کولو په اړه کومه عملي پرېکړه نه ده کړې، هغه څه چې د نړیوالې ټولنې، د بشري حقونو د بنسټونو او ملګرو ملتونو له پرلهپسې نیوکو سره مخ شوي دي.
د بشري حقونو مدافعین باور لري چې د ښځو او نجونو د حقونو تأمین، د افغانستان د نړیوال تعامل او هر ډول مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره له مهمو شرطونو څخه ګڼل کېږي.
د برېتانیا حکومت اعلان کړی چې د افغانستان د بشري ناورین سره د مبارزې لپاره به په راتلونکو درېیو کلونو کې هر کال ۱۰۵ میلیونه پونډه مرسته ځانګړې کړي او دغه مرستې به د باوري شریکانو له لارې د افغانستان تر ټولو زیانمنو خلکو، په ځانګړي ډول ښځو او نجونو، ته ورسول شي.
د افغانستان لپاره د برېتانیا ځانګړي استازي ریچارډ لینډسي د پنجشنبې په ورځ، په ایکس کې د برېتانیا د حکومت د اعلان په شریکولو سره لیکلي: «نن برېتانیا د افغانستان له خلکو سره د خپلې دوامدارې ژمنې تایید کوي. برېتانیا به په راتلونکو درېیو کلونو کې هر کال ۱۰۵ میلیونه پونډه ځانګړې کړي او د باوري شریکانو له لارې به د ژوند ژغورنې مرستې وړاندې کړي.»
د برېتانیا د پارلمان په راپور کې راغلي چې دغه هېواد به د ۲۰۲۶ او ۲۰۲۹ کلونو ترمنځ هر کال ۱۰۵ میلیونه پونډه د افغانستان له خلکو سره د مرستې لپاره ځانګړې کړي او افغانستان به په دې موده کې د برېتانیا د رسمي پراختیايي مرستو له تر ټولو لویو پروګرامونو څخه پاتې شي.
په راپور کې ویل شوي چې د طالبانو له واک ته رسېدو نږدې پنځه کاله وروسته، د افغانستان بشري وضعیت لا هم «خورا خراب» دی او د لا خرابېدو له خطر سره مخ دی. د راپور له مخې، سږ کال نږدې ۲۲ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا لري چې له ډلې یې ۱۷،۴ میلیونه کسان له شدیدې خوړو ناامنۍ سره مخ دي.
د برېتانیا د حکومت په وینا، افغانستان د ماشومانو او میندو د خوارځواکۍ له پلوه په نړۍ کې له تر ټولو لوړو کچو سره مخ دی او اټکل کېږي چې په ۲۰۲۶ کال کې نږدې پنځه میلیونه ښځې، نجونې او هلکان د خوارځواکۍ درملنې ته اړتیا ولري.
د راپور له مخې، د برېتانیا نوې مرستې به د روغتیا او تغذیې په برخو کې د ژوند ژغورنې خدمتونو، اساسي زدهکړو، د زیانمنو خلکو د ساتنې، د معیشت پیاوړتیا او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د مقاومت د زیاتولو لپاره ولګول شي.
د برېتانیا حکومت ویلي چې د ښځو او نجونو حقونه او اړتیاوې به د دې مرستو په مرکز کې وي او ژمن دی چې لږ تر لږه د برېتانیا د مرستو له نیمايي څخه ګټهاخیستونکي به ښځې او نجونې وي.
په راپور کې د طالبانو له لوري پر ښځو او نجونو لګېدلي محدودیتونه، په ځانګړي ډول زدهکړو، کار او په عامه ژوند کې د ګډون محدودول، د افغانستان د بشري حقونو او اوږدمهاله پرمختګ پر وړاندې جدي خنډ بلل شوي دي.
د برېتانیا د پارلماني راپور له مخې، د ۲۰۲۴–۲۰۲۵ مالي کال په ترڅ کې یې لږ تر لږه ۲،۷ میلیونه کسانو ته ملاتړ رسولی چې له ډلې یې څه باندې ۱،۷ میلیونه ښځې او نجونې وې.
د برېتانیا حکومت ټینګار کړی چې له افغان خلکو سره به خپلو مرستو ته دوام ورکړي، د ښځو او نجونو له حقونو به ملاتړ وکړي، اساسي خدمتونه به د خپلو شریکانو له لارې وساتي او د افغانستان د اوږدمهاله ثبات او مقاومت د پیاوړتیا لپاره به هڅې وکړي.
په جینوا کې د ملګرو ملتونو په دفتر کې د افغانستان استازی نصیر احمد اندېشه وايي، د افغانستان او فرانسې ترمنځ تاریخي اړیکې، د دواړو هېوادونو د سختو شرایطو سربېره، لا هم پیاوړې پاتې دي.
اندېشه د فرانسې د ملي ورځې، په مناسبت په ایکس خواله رسنۍ کې ویلي چې دغه ورځ د ازادۍ، برابرۍ او ورورولۍ د نړیوالو ارزښتونو پیاوړی یادونه کوي، هغه ارزښتونه چې د فرانسې او د ازاد افغانستان د مبارزې لپاره ژور اهمیت لري.
نوموړي لیکلي: «د افغانستان او فرانسې تاریخي اړیکه، ان په تر ټولو سختو وختونو کې، لا هم پیاوړې ده.»
اندېشه زیاته کړې چې د فرانسې ملي ورځ د «ازادۍ، برابرۍ او ورورولۍ» نړیوال ارزښتونه را یادوي او دا ارزښتونه د فرانسې او د ازاد افغانستان د مبارزې لپاره ژور انعکاس لري.
د فرانسې د فوټبال ملي لوبډلې ته په اشارې چې تېره ورځ یې سیالي وبایلله، نوموړي په طنزیه او ډېپلوماټیکه ژبه لیکلي: «هر اتل یوه کمزورې دوره لري، خو بنسټیز ارزښتونه یې هېڅکله نه ماتېږي.»
هغه په پای کې لیکلي: «ژوندۍ دې وي فرانسه، او ژوندی دې وي ازاد افغانستان.»