دوجاریک: یوناما به په افغانستان کې د بشري حقونو او د ښځو د حقونو څار جاري وساتي

د طالبانو د عدلیې وزیر مولوي عبدالحکیم شرعي د کندهار د امني، عبور او مرور شُرطې ځواکونو په یوه روزنیز سمینار کې ویلي، چې «که د اسلامي امارت مشر شیخ هبت‌الله اخوندزاده نه وي، د حکومت ځینې وزیران به ډېر ژر خپله اوسنۍ ظاهري بڼه بدله کړي او نېکټایۍ به واچوي».

شرعي دغه څرګندونې د سې شنبې په ورځ د کندهار ولایت مقام د غونډو په تالار کې د طالبانو د شاوخوا ۸۰۰ نظامي منسوبانو په سیمینار کې وکړې.

نوموړي، چې د مشرۍ د رول او د طالبانو د ادارې د اصولو د ساتنې په اړه خبرې کولې، د هبت‌الله اخوندزاده حضور د طالبانو د اوسنۍ ادارې د دوام او د چارواکو د التزام لپاره مهم وباله.

د سرچینو په وینا، د طالبانو د عدلیې وزیر همداراز وویل چې ځینې وزیران د «مجاهدینو» پوښتنې ته نه ورځي، خو د کرکټ د ستورو د لیدو او پوښتنې لپاره وخت پیدا کوي.

سرچینې وايي، چې د طالبانو د عدلیې وزیر اشاره د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني ته وه، چې د کرکټ د یوه لوبغاړي شاپور ځدراڼ د فاتحې لپاره د هغه کور ته ورغلی و. حقاني له دې وړاندې هم د ورزش د ستورو هرکلی کړی او هغوی یې ستایلي دي.

په دغه سیمینار کې د طالبانو د ارشاد، حج او اوقاف وزیر مولوي نورمحمد ثاقب، د ارشاد، حج او اوقاف وزارت مسلکي معین مولوي محمدحامد حسیب، د کندهار والي ملا محمدشیرین اخوند، د طالبانو د جهادي مدرسو عمومي رییس مولوي عبدالواحد طارق، د سترې محکمې نظامي مرستیال مولوي سردارمحمد ابوالفیضان، د مرکزي دارالافتا رییس شیخ مولوي خیرجان، د کندهار والي مرستیال ملا محمدصادق انقلابي او د طالبانو یو شمېر نورو چارواکو او دیني عالمانو ګډون کړی و.

په سیمینار کې د پلټنځایونو د اصولو، مسلکي دندو، له خلکو سره د چلند، د مسوولیت احساس، د شریعت د احکامو د رعایتولو او د نظامي منسوبانو د اخلاقي مکلفیتونو په اړه هم خبرې شوې دي.

ویناوالو له ګډونوالو غوښتي، چې خپل مسوولیتونه په رښتینولۍ ترسره کړي، له اختلافاتو او غیبت کولو ځان وساتي او د دیني زده‌کړو، تقوا او د شریعت د پلیتابه لړۍ پیاوړې کړي.

سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې دغه سیمینار ۱۱ ساعته جریان درلود او ګډونوالو د سیمینار تالار ته د ټیلیفون او کمرې د وړلو اجازه نه درلوده.

د طالبانو د عدلیې وزیر دغه څرګندونې داسې مهال دي، چې له دې وړاندې د حزب اسلامي د مشر ګلدبن حکمتیار د کور او دفتر د تخلیې او دغه راز د ځینو سوداګرو تر فشار لاندې راوستلو له امله هم د سراج الدین حقاني او شرعي ترمنځ د اختلافاتو رپوټونه ورکړل شوي دي.

سراج‌الدین حقاني، چې هممهاله د حقاني شبکې مشر هم دی، د طالبانو په دننه کې له هغو څېرو شمېرل کېږي چې ګومان کیږي ددې ډلې په پالیسیو کې د اصلاحاتو او په کوردننه او بهر د تعامل پلوی دی.

خو د شنونکو په باور، د طالبانو مشرتابه ته نږدې کسان، چې د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم او د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي هم پکې شاملیږي، د حقاني د تعامل پلوه دریځونو مخالف دي.

په تېرو دریو کلونو کې هبت الله اخوندزاده په کابل او ولایتونو کې د حقاني شبکې فعالیتونه محدود کړي، ددې ډلې د بدري ۳۱۳ ځانګړې قطعې یوه برخه تجهیزات یې کندهار ته انتقال کړي او په ګومارنو کې یې هم د هغه صلاحیتونه کم کړي دي.

د ۲۰۲۵ کال په فبروري کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې هبت الله د سراج الدین حقاني ورور حافظ عزیزالدین حقاني د بدري ۳۱۳ قطعې د فعالیتونو له امله کندهار ته احضار کړی و او وروسته له دندې لرې شو.

طالبانو په وار وار په خپلو لیکو کې د اختلافاتو رپوټونه رد کړي دي.

سږکال د څلورم پرلپسې کال لپاره طالبانو له نجونو زده‌کوونکو پرته د کانکور ازموینه واخیسته. طالبانو اوس‌مهال نږدې د زده‌کړو له ټولو بهیرونو نجونې منع کړي او یوازې تر شپږم ټولګي پورې نجونې ښوونځیو ته د تګ اجازه لري.

د افغان ښځو د سیاسي مشارکت شبکې غړې انتیلا براتي وايي، سږنۍ کانکور ازموینه واخیستل شوه، خو په وینا یې، دا کانکور د ټولو لپاره نه‌وو، ځکه له څو کلونو راهیسې په ازموینو کې د هغو نجونو زده‌کوونکو چې په زرګونو هیلو سره یې درسونه ویل، ځای خالي وو.

انتیلا براتي زیاته کړه: «هېڅ ملت د نجونو د غږونو په چُپ کولو سره پرمختګ نه‌شي کولی. راتلونکې هغه مهال جوړېږي، چې کتاب د ټولو په لاسونو کې وي، نه د ګوتو په شمار د خلکو په لاسونو کې. داسې ورځ به راشي چې د زده‌کړو دروازې د ټولو پر مخ پرانېستل شي». او زیاته یې کړه: «په هغه ورځ به کانکور یوازې یوه ازموینه نه‌وي، بلکې د عدالت او برابرۍ جشن وي».

له دې سره سم، د طالبانو پوهنې وزارت د ۱۴۰۵ کال عمومي کانکور او دیني مدارسو ازموینو د لسو مخکښو بریالیو زده‌کوونکو د ستاینې لپاره د چهارشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۴مه) ځانګړي مراسم جوړ کړي وو.

په دې مراسمو کې د طالبانو د ښوونې او رزونې مرستیال عبدالمالک حقاني مخکښو زده‌کوونکو ته له مبارکۍ ویلو سربېره وویل: «د دیني علومو ترڅنګ عصري علوم ځانګړی اهمیت لري او د اسلامي تمدن د لا غوړېدو او پرمختګ لامل ګرځي».

هغه د نجونو د زده‌کړو د دوام په تړاو له یادونې پرته زیاته کړه: «ټولنه او مُلک ښوونیزې ټکنالوژۍ او مسلکي کادرونو ته جدي اړتیا لري او موږ باید د همدې مخکښو طلابو او زده‌کوونکو له لارې دې موخې ته ورسېږو».

100%

په دې غونډه کې د دغه وزارت د کیفیت تضمین مرستیال عبدالخالق صادق وویل: «تاسو د مُلک د راتلونکي معماران او رهبران یاست؛ نو باید د خپل ولس او ټولنې پر وړاندې د مسوولیت احساس ولرئ او د خپلو زده‌کړو له لارې دا کړېدلی ملک د پرمختګ او ودانۍ پر لور رهبري کړئ».

د طالبانو د ازموینې ادارې په وینا، سږکال په کانکور ازموینه کې ۱۲۰ زره کسانو ګډون کړی وو، چې له دې ډلې به ۷۴ زره او ۵۰۰ د لوړو زده‌کړو موسساتو ته جذب شي. دا په داسې حال کې ده، چې د څلورم پرله‌پسې کال لپاره طالبانو له نجونو پرته د کانکور ازموینه واخیسته.

د ښځو یو شمېر نورو ټولنو او شبکو د ۱۴۰۵ کال د کانکور ازموینې د پایلو له اعلان وروسته ویلي وو، هغه کانکور چې د پرله‌پسې څلورم کال لپاره د نجونو له ګډون پرته ترسره کېږي، د جنسیتي اپارتاید او د افغانستان د ښځو د سیستماتیک حذف رسمي سند دی.

د راپور له مخې؛ په سروې کې ۱۲۲ ادارو ګډون کړی، چې ۱۰۲ ملي نادولتي موسسې، ۱۴ نړۍوالې نادولتي موسسې او شپږ د ملګرو ملتونو ادارې په‌کې شاملې دي. راپور وایي، ۴۵ سلنه ادارو کې لاهم ښځینه او نارینه کارکوونکي په ګډه فعالیت کوي؛ خو ۲۸ سلنه یوازې په محدود ډول دغه ګډ فعالیتونه پر مخ وړي.
په همدې حال کې ۱۴ سلنه ادارې یوازې له نارینه او ۱۲ سلنه یوازې له ښځینه کارکوونکو سره فعالیت کوي. د سروې له مخې؛ د ښځینه کارکوونکو د دفتر پرځای ساحوي فعالیتونه زیات شوي او اوس ۶۶ سلنه ښځې له کور څخه مستقیم کاري سیمو ته ځي، په داسې حال کې چې په تېر پړاو کې دغه کچه ۳۶ سلنه وه.
راپور زیاتوي، ۱۶ سلنه ښځینه کارکوونکې له خپلو کورونو کار کوي چې له دې ډلې ۸۱ سلنه یې د ملګرو ملتونو کارکوونکې دي. د راپور له مخې؛ دغه بدلون د ۲۰۲۵کال له سپټمبر وروسته د محدودیتونو د سختېدو پایله ده.
په راپور کې راغلي، ۱۲ سلنه ښځو د محدودیتونو له امله خپلې دندې پرېښې او ۱۳ سلنه نورې له دندو ګوښه شوې دي. په راپور کې راغلي، چې د بودجې کمښت هم د مرستندویه ادارو پر فعالیتونو پراخ اغېز کړی دی.
۵۴ سلنه ادارو ویلي، چې د مالي ستونزو له امله یې ښځینه او نارینه افغان کارکوونکي رخصت کړي او ۴۶ سلنه ادارو خپلې ځینې پروژې تړلې دي. دارنګه ۴۴ سلنه ادارې د کارکوونکو تنخواوې او امتیازات کموي، ۲۸ سلنه په روان کال کې د کارکوونکو او ساحوي دفترونو د کمولو پلان لري، ۴۴ سلنه نور د ښځینه کارکوونکو د محرم لګښتونه نه‌شي ورکولی او ۳۲ سلنه د ښځو لپاره د جلا کاري ځایونو برابرولو توان نه‌لري.
راپور کاږي، د ښځو پر تګ‌راتګ محدودیتونه لاهم تر ټولو لوی خنډ دی. ۶۱ سلنه ادارو ویلي، چې ښځینه کارکوونکې له محرم پرته سفر نه‌شي کولی، ۳۹ سلنه ادارې وایي ښځې په رسمي ماموریتونو کې له ګډون محرومې دي او ۳۰ سلنه نورې وایي چې ښځې د عامه پوهاوي په پروګرامونو کې هم د ګډون اجازه نه‌لري.
د راپور له مخې؛ هرات، کابل او ننګرهار هغه ولایتونه دي، چې دغه محدودیتونه په‌کې تر ټولو ډېر اغېزمن ثابت شوي دي. سره له دې ډېری مرستندویه ادارې هڅه کوي، چې د ښځو ګډون وساتي. ۶۸ سلنه ادارو د ښځو لپاره جلا کاري ځایونه جوړ کړي، ۶۵ سلنه د ترانسپورټ او محرم لګښتونه ورکوي او ۵۸ سلنه ښځینه کارکوونکې یوازې په ساحوي فعالیتونو کې ګوماري.
راپور په پای کې ټینګار کوي، چې د ښځو دوامداره ګډون د بشري مرستو د اغېزمنتیا لپاره حیاتي ارزښت لري او خبرداری ورکوي؛ که محدودیتونه او د بودجې کمښت دوام وکړي، مېلیونونه اړمن افغانان په ځانګړې توګه ښځې او نجونې به له لا ډېرو ستونزو سره مخ شي.

ذبیح‌الله مجاهد د سې‌شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۳مه) د طالبانو تر کنټرول لاندې له ملي ټلویزیون سره په مرکه کې وویل: «په افغانستان کې د ښځو حقوق تامین دي. دغه سازمان له ځان سره اسلامي نوم لري او باید پوه شي چې په شریعت کې د ښځو لپاره ټول پام کې نیول شوي حقوق هغوی ته ورکړل شوي دي».

هغه زیاته کړه، چې طالبان هغه حقوق د ښځو لپاره د منلو وړ نه‌بولي، چې د ده په وینا «له غربي کلتور څخه سرچینه اخلي» او «شرعي ستونزه» لري. د طالبانو ویاند همدارنګه وویل، چې د دغې ډلې غړي دیني عالمان جوړوي او هغوی «تر نورو ښه» د ښځو له اسلامي حقونو څخه خبر دي.

دا څرګندونې وروسته له هغې کېږي، چې د اسلامي همکاریو سازمان د ښځو د وزیرانو د نهم کنفرانس په اعلامیه کې په افغانستان کې د نجونو پر زده کړو او د ښځو پر کار بندیز د اسلامي ارزښتونو خلاف وباله.

دغه کنفرانس د «ښځو ټولنیز، اقتصادي او سیاسي ځواکمنول» تر شعار لاندې د چنګاښ په ۲۰مه او ۲۱مه په اسلام‌اباد کې ترسره شو.

ګډونوالو د اسلامي همکاریو سازمان منشور، د ښځو د پرمختګ لپاره د دغه سازمان کاري پلان او نورو اړوندو اسنادو ته په اشارې، د ښځو د حقونو پر تضمین او په ټولو ټولنیزو، اقتصادي او سیاسي برخو کې د هغوی د مشارکت پر پراختیا ټینګار وکړ.

په اعلامیه کې راغلي، چې د اسلام لارښوونې او ارزښتونه د ښځو او نجونو د کرامت، حقونو، مشارکت او پرمختګ ملاتړ کوي او په کورنۍ او ټولنه کې د هغوی رول په رسمیت پېژني.

د ګډونوالو پلاوو وزیرانو او مشرانو د «ژورې اندېښنې» په څرګندولو سره اعلان وکړ: «په افغانستان کې د نجونو پر زده کړو او د ښځو پر کار د بندیزونو دوام له اسلامي ارزښتونو سره چې د ښځو او نجونو د کرامت، حقونو او پرمختګ ساتندوی دي، په ټکر کې دی».

په دې اعلامیه کې همدارنګه ټینګار شوی، چې ښځې د اسلامي همکاریو سازمان د غړو هېوادونو د نفوس نږدې نیمایي برخه جوړوي او د دوامدارې پراختیا، اقتصادي ودې، ټولنیز انسجام او سولې لپاره د هغوی بشپړ او اغېزناک مشارکت اړین دی.

افغانستان د اسلامي همکاریو سازمان د غړو په منځ کې یوازینی هېواد دی، چې ښځې او نجونې په‌کې د زده کړې او کار له حقه محرومې دي. اسلامي هېوادونو په وار وار له طالبانو غوښتي چې د ښځو پر زده کړو او کار لګول شوي بندیزونه لغوه کړي، خو طالبان دا غوښتنې «د شریعت خلاف» بولي.

نوموړي د ښځو پر وړاندې د طالبانو پر تګلارو سختې نیوکې کړي او دغه ډله یې له شریعت څخه پر ناوړه او محدود تفسیر تورنه کړې ده.

معنوي د سې‌شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۳مه) په خپله اېکس‌پاڼه لیکلي، چې د اسلامي همکاریو سازمان غونډې طالبانو ته روښانه پیغام واستاوه، څو د اسلام د اصیلو لارښوونو په رڼا کې د ښځو انساني کرامت او مشروع حقونو ته درناوی وکړي. هغه زیاته کړې، په داسې حال کې چې میلیونونه افغان ښځې له زده کړو، کار او ټولنیز مشارکت څخه بې برخې دي، طالبان په درواغو ادعا کوي، چې د دوی نظام پر «اسلامي شریعت» ولاړ دی او د ښځو حقونه یې خوندي کړي دي.

د عدلیې پخواني وزیر ویلي، چې طالبان خپل محدود او سختدریځی لید لوری عین شریعت ګڼي، خو د محمدي شریعت بنسټ پر رحمت، عدالت، انساني کرامت او علم ولاړ دی. د هغه په وینا، نن ورځ د اسلامي نړۍ په کچه زرګونه نوموتي فقهاء او مجتهدین د ښځو پر لوړ مقام او مشروع حقونو ټینګار کوي او په دې غونډه کې د اسلامي هېوادونو اجماع هم د اسلام د همدې اصیل فهم څرګندویه ده، نه د طالبانو د انحصارګرانه قرائت.

نوموړي د اسلامي همکاریو له سازمان څخه غوښتي، چې یوازې پر اخلاقي سپارښتنو او بیانیو بسنه ونه کړي، بلکې د افغان ښځو د ملاتړ او د طالبانو د تبعیضي تګلارو د پای ته رسولو لپاره عملي او اغېزناک ګامونه پورته کړي. معنوي ټینګار کړی، چې تجربو ښودلې طالبان «اصلاح کېدونکي» نه‌دي او د دوی چلند په نړۍ کې د اسلام رحماني څېرې او د افغانستان اعتبار ته سخت زیان رسولی دی.

دا څرګندونې وروسته له هغې کېږي، چې د اسلامي همکاریو سازمان د ښځو د وزیرانو د نهم کنفرانس په اعلامیه کې په افغانستان کې د نجونو پر زده کړو او د ښځو پر کار بندیز د اسلامي ارزښتونو خلاف وباله.

دغه کنفرانس د «ښځو ټولنیز، اقتصادي او سیاسي ځواکمنول» تر شعار لاندې د چنګاښ په ۲۰مه او ۲۱مه په اسلام‌اباد کې ترسره شو.

ګډونوالو د اسلامي همکاریو سازمان منشور، د ښځو د پرمختګ لپاره د دغه سازمان کاري پلان او نورو اړوندو اسنادو ته په اشارې، د ښځو د حقونو پر تضمین او په ټولو ټولنیزو، اقتصادي او سیاسي برخو کې د هغوی د مشارکت پر پراختیا ټینګار وکړ.

بل لور ته، د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد د اسلامي همکاریو سازمان د ښځو د وزیرانو د ناستې وروستۍ بیانیې ته په غبرګون کې ویلي، چې د دوی اداره د هغو سازمانونو «فرمایشونه» نه مني چې د لوېدیځو ارزښتونو تر اغېز لاندې دي. د طالبانو حکومت تر دې وړاندې هم په وار وار د ښځو پر زده کړو او کار لګول شوي محدودیتونه خپل داخلي او شرعي مسایل بللي او پر هغې یې د بهرنیو هېوادونو او نړیوالو سازمانونو نیوکې رد کړې دي.