د اوکراین پر پلازمېنه د روسیې په بې‌ساري توغندیز برید کې ۱۷ تنو ته مرګ‌ژوبله اوښتې

د روغتیا نړیوال سازمان د ډیمنشیا د مخنیوي لپاره نوې نړیوالې لارښوونې خپرې کړې دي.

دغه سازمان وایي، که څه هم د دې ناروغۍ بشپړه درملنه لا هم نه شته، خو تازه علمي څېړنې ښيي چې د ژوند د طرز په بدلون سره د ډېرو کسانو د ناروغېدو خطر کمېدلی شي.
د روغتیا نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، اوس مهال له ۵۷ میلیونو زیات کسان په نړۍ کې له ډیمنشیا سره ژوند کوي او هر کال نږدې ۱۰ میلیونه نور کسان پرې اخته کېږي. د دغې ناروغۍ تر ټولو عام ډول الزایمر دی چې د ډیمنشیا له ټولو پېښو څخه شاوخوا ۶۰ تر ۷۰ سلنه جوړوي.
ډیمنشیا د ماغزو یو ډول ناروغي ده چې د انسان حافظه، فکر، د پرېکړې کولو وړتیا او د ورځنیو چارو د ترسره کولو توان اغېزمنوي. په پرمختللو پړاوونو کې ناروغان د خپلو نږدې خپلوانو په پېژندلو، خبرو کولو او حتی د ورځنیو ساده کارونو په ترسره کولو کې هم له ستونزو سره مخ کېږي.
د روغتیا نړیوال سازمان وایي، د منظم بدني فعالیت، د مخدره توکو د استعمال کمول او د سالمو خوړو خوړل د دې ناروغۍ د خطر په کمولو کې مهم رول لري.
سازمان همدارنګه سپارښتنه کړې چې خلک باید ذهني فعالیتونه زیات کړي، ټولنیزو اړیکې وپالي او د وینې لوړ فشار، شکر او لوړ کولېسټرول په څېر مزمنې ناروغۍ په سمه توګه کنټرول کړي، ځکه دا ټول د ډیمنشیا له خطر سره تړاو لري.
د لومړي ځل لپاره، د روغتیا نړیوال سازمان د هوا د ککړتیا کمول هم د ډیمنشیا د مخنیوي د تګلارې برخه بللې ده. د سازمان په وینا، په ځینو کسانو کې د اورېدو د ستونزو درملنه او هغوی ته د غوږیو کارول هم د دې ناروغۍ د خطر په کمولو کې مرسته کولی شي.
د روغتیا نړیوال سازمان په وینا، ډیمنشیا یوازې د حافظې ناروغي نه ده، بلکې د ناروغانو خپلواکي، د ژوند کیفیت او خوندیتوب هم اغېزمنوي او پر کورنیو او پالونکو یې دروند رواني او اقتصادي بار اچوي.
د دغه سازمان د اټکل له مخې، ډیمنشیا هر کال نړیوال اقتصاد ته شاوخوا ۱،۳ ټریلیون ډالره زیان رسوي چې نږدې نیمايي یې د هغو کورنیو او خپلوانو د کار له له لاسه ورکول دي چې د ناروغانو ساتنه کوي.
د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کوي چې که د ډیمنشیا مخنیوی د غیرساري ناروغیو، رواني روغتیا او د ماغزو د روغتیا له پروګرامونو سره یوځای شي، د دې ناروغۍ نړیوال بار به راکم شي او ډېر خلک به اوږد، سالم او خپلواک ژوند ولري.

دغه امریکایي انسټیټیوټ د جولای پر ۱۸مه د ایران د وضعیت په اړه په ځانګړي راپور کې ویلي، تهران هڅه کوي د امریکا دفاعي سیستمونو ته په کتو خپل توغندیز بریدونه عیار کړي. د راپور له مخې، د ایران مشران لږ تر لږه د ۲۰۲۴ کال په اپرېل او اکتوبر کې پر اسراییلو له توغندیزو بریدونو راهیسې د داسې «مانورکوونکو بیا ننوتونکو وسایطو» د کارولو لېوالتیا ښودلې چې د ایراني توغندیو نسبتا ټیټه دقت‌کچه ښه کړي.

د راپور له مخې، د جولای پر ۱۷مه د اردن په یوه اډه د ایران په توغندیز برید کې دوه امریکايي پوځیان ووژل شول. لوېدیځو رسنیو ته امریکايي چارواکو ویلي چې برید د اردن د ازرق ښار په موافق السالتي هوايي اډه شوی دی.

دغه امریکايي څېړنیز بنسټ وايي، چین او روسیه ښايي په سیمه کې د امریکا د اډو د په نښه کولو لپاره د ایران له هڅو ملاتړ وکړي. د «وال سټریټ ژورنال» په حواله، امریکايي چارواکو د جولای پر ۱۸مه ویلي چې دوی اندېښمن دي چې چین او روسیه د امریکا د سیمه‌ییزو شتمنیو د ایران د وروستیو هڅو ملاتړ کوي.

د راپور له مخې، د ایران ستر رهبر مجتبی خامنه‌يي او یو شمېر نورو لوړپوړو ایراني چارواکو، چې د خبرو اترو د پلاوي غړي هم پکې شامل دي، په ښکاره ویلي چې د ایران او امریکا ترمنځ د تفاهم یادداشت نور اعتبار نه لري.

د جګړې د مطالعاتو انسټیټیوټ وايي، د دغه هوکړه لیک د پنځمې مادې، چې د هرمز تنګي په اړه وه، د ایران او متحده ایالاتو ترمنځ د پام وړ توپیر موجود و او همدې اختلاف د هوکړه لیک په له منځه تلو کې مهم رول درلود.

د راپور له مخې، ایران د جولای پر ۱۸مه په کویټ کې د برېښنا تولید او د اوبو د خوږولو پر یوه مرکز برید کړی دی. د دې څېړنیز بنسټ په باور، دغه برید ښايي د جولای پر ۱۷مه د هرمزګان ولایت د جاسک ښار ته څېرمه د ایران پر یوه د اوبو د خوږولو مرکز د ادعا شوي امریکايي برید په غبرګون کې ترسره شوی وي.

ایران همداراز په سعودي عربستان کې د امریکا پر یوې اډې بالستیک توغندی توغولی؛ دا په نږدې درېیو میاشتو کې د سعودي پر خاوره د ایران لومړی برید بلل شوی دی. د راپور له مخې، ایران د جولای پر ۱۷مه او ۱۸مه په بحرین او اردن کې د امریکا اړوند تاسیسات هم په نښه کړي دي.

په ورته وخت کې، متحده ایالاتو د هرمزګان ولایت د بندرعباس ښار شاوخوا د نورو پلونو او سړکونو پر ضد هم بریدونه کړي دي. د جګړې د مطالعاتو انسټیټیوټ وايي، دغه بریدونه د جولای پر ۱۷مه د ختیځې امریکا د وخت له مخې د ماسپښین له دوو بجو وروسته ترسره شوي دي.

د راپور له مخې، دغه پېښې د کډوالو د نیولو او له دغه هېواد نه د هغوی د ایستلو هڅو له زیاتېدو سره هم مهاله رامنځته شوې دي. رویټرز د دغو اوو کسانو نومونه او د وژل کېدو لنډ جزیات هم خپاره کړي دي.

په دغو کسانو کې یو یې روبن ری مارتینز دی، چې د ۲۰۲۵ کال د مارچ په ۱۵مه په ټکساس ایالت کې د امریکا د کورني امنیت وزارت د یوه مامور له خوا ووژل شو. چارواکو ویلي چې د هغه موټر له دوو مامورینو سره د ټکر په حال کې و، خو د مارتینز کورنۍ ویلي چې هغه د مامورینو د لارښوونو د منلو او له هغوی سره د همکارۍ هڅه کوله.

بل کس سیلوریو ویلیګاس ګونزالس ۳۸ کلن مکسیکویي اشپز و او د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر په ۱۲مه په شیکاګو کې د کډوالۍ ادارې د یوه مامور له خوا د موټر د درولو پر مهال ووژل شو. د امریکا چارواکو ویلي چې مامور له نوموړي د ګواښ ډار لاره او د خپل ژوند په اړه د اندېښنې له امله یې په هغه ډزې کړې.

همدارنګه، د ۲۰۲۵ کال د ډسمبر په ۱۱مه یو مکسیکویي ۳۱ کلن سړی چې نوم یې نه دی خپور شوی، د ټکساس ایالت د ریو ګرانډ ښار ته څېرمه د امریکا د سرحدي ساتنې د یوه مامور له خوا ووژل شو. چارواکو ویلي چې هغه د نیولو پر مهال له مامور سره په شخړه کې ښکېل شوی و له همدې امله مامورینو پرې ډزې کړې.

ریني ګوډ، ۳۷ کلنه امریکايۍ ښځه، د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ په ۷مه په مینیاپولیس کې هغه مهال ووژل شوه چې په خپل ولاړ موټر کې ناسته وه. د شاهدانو له مخې، هغه له مامور سره په ارامه خبرې کولې خو د موټر د حرکت پر مهال پرې ډزې وشوې.

بل کس الکس پریټي، ۳۷ کلن امریکايي روغتیايي کارکوونکی و چې هغه هم د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ په ۲۴مه په مینیاپولیس کې ووژل شو. د راپور له مخې، څو مامورینو هغه پر ځمکه غورځولی و او وروسته پرې له نږدې واټنه ډزې وشوې.

لورینزو سالګادو اراوخو، ۵۳ کلن کولمبیایي وګړی، د ۲۰۲۶ کال د جولای په ۷مه په هوسټن کې د کار پر لور د تګ پر مهال د امریکا د کډوالۍ او ګمرکونو ادارې د یوه مامور له خوا ووژل شو. دغې ادارې ویلي چې هغه د مامورینو له امرونو سرغړونه کړې وه او هڅه یې کوله چې یو مامور په موټر ووهي، خو د هغه ملګرو دا ادعا رد کړې ده.

وروستی کس یوحان سباستین دوران ګوریرو، ۲۳ کلن کولمبیایي وګړی ښودل شوی چې د ۲۰۲۶ کال د جولای په ۱۳مه د ماین ایالت په بیدفورډ ښار کې ووژل شو. د امریکا چارواکو ویلي چې د هغه موټر د تېښتې هڅه کوله، خو د هغه کورنۍ او د کډوالو د حقونو یوې ډلې ویلي چې هغه په امریکا کې د اوسېدو او کار قانوني اجازه لرله.

رویټرز وايي، دغو پېښو د وژل شویو کسانو د کورنیو او د ځینو ټولنو غوسه او غبرګون راپارولی او له همدې امله د کډوالۍ د تګلارې د بدلون غوښتنې هم شوي دي.

د «ټسک انډ پرپس» مجلې، چې د خپلې وېبپاڼې له مخې د پوځیانو نظرونه او راپورونه خپروي، د چنګاښ په ۲۶مه په یوه راپور کې لیکلي چې دا پرېکړه د «ناواډمین» په نوم د سمندري ځواک د یوې اداري خبرتیا له لارې اعلان شوې ده. د «نیویارک ټایمز» خبریال رایلي سیډر لومړی کس و چې د جمعې په ورځ یې د دې امر د صادرېدو خبر ورکړ.

د دې خبرتیا له مخې، هغه رسمي انځورونه او ژوندلیکونه چې د سمندري ځواک په وېبپاڼو او ټولنیزو رسنیو کې خپرېږي، افسران او د هغوی کورنۍ له «مخ پر زیاتېدونکي امنیتي خطر» سره مخامخ کوي. دا لارښود هغه افسران او سمندري سرتېري هم رانغاړي چې د قوماندان، د قوماندان مرستیال، د امنیتي مرکزونو مشران او لوړپوړی مسول، مرستیال یا د سمندري سرتېرو د لوړپوړي مشر په توګه دنده ترسره کوي.

د امریکا سمندري ځواک په دې خبرتیا کې ټینګار کړی چې د سمندري سرتېرو او د هغوی د کورنیو امنیت د دې ځواک «تر ټولو لوړ لومړیتوب» دی. د دې ادارې په وینا، د نن ورځې په امنیتي چاپېریال کې دښمنان په زیاتېدونکې توګه عامه معلومات راټولوي او سره یوځای کوي، څو پوځي کارکوونکي وپېژني، تعقیب یې کړي او موخه یې وګرځوي.

په خبرتیا کې دا هم ویل شوي چې د لوړپوړو قوماندانانو د ژوندلیکونو خپرول، د غیرضروري پام رااړولو او د انټرنېټي لټونونو د زیاتېدو له امله، په ناڅاپي ډول د هغوی لپاره امنیتي خطرونه زیاتوي. له همدې امله، هغه واحدونه چې مشري یې سمندري ځواک لوړپوړي قومندانان یا تر هغه د ټیټې رتبې افسران کوي، نور اجازه نه لري چې د دغو کسانو رسمي انځورونه او ژوندلیکونه په عامه وېبپاڼو کې خپاره کړي.

دا لارښود یوازې په راتلونکي کې د خپرېدونکو معلوماتو پورې محدود نه دی. ټول هغه انځورونه او ژوندلیکونه چې اوس د سمندري ځواک په وېبپاڼو کې موجود دي، باید هم له عامه لاسرسي څخه وایستل شي، که څه هم د هغوی کاپۍ به د سمندري ځواک په ارشیف کې وساتل شي.

د سمندري ځواک په وېبپاڼو کې د قوماندانانو ژوندلیکونه معمولا په یوه ټاکلي قالب خپرېږي او په کې د هغوی د زده کړو او خدمت سابقه، د بېړیو او پوځي واحدونو د قوماندانۍ دندې، د امنیتي مرکزونو مسولیتونه، د عملیاتو لنډیز، او ترلاسه شوي مډالونه او جایزې شاملې وي. دا معلومات په ټولیز ډول د هغو مسلکي معلوماتو سره ورته دي چې په«لینکډین» کې خپرېږي. رسمي انځورونه هم معمولا قوماندانان د امریکا او د سمندري ځواک د بیرغونو مخې ته ولاړ ښيي.

تر دې دمه، دغو پاڼو خلکو او رسنیو ته دا امکان ورکاوه چې پوه شي د هرې بېړۍ یا پوځي واحد قومانده د چا په لاس کې ده، او د افسرانو د ټاکنې، ترفیع یا دندې څخه د لېرې کېدو پر مهال د هغوی د خدمت سابقه وڅېړي. د دغو معلوماتو لرې کول به د قوماندانانو په اړه د خلکو او رسنیو لاسرسی محدود کړي.

لا تر اوسه څرګنده نه ده چې دا لارښود به د قوماندې د بدلون اړوند خبرتیاوې یا هغه مطالب هم رانغاړي که نه، چې د سمندري ځواک واحدونه یې د مورال د لوړولو لپاره په ټولنیزو رسنیو کې خپروي او کېدای شي د قوماندانانو او سمندري سرتېرو نومونه او انځورونه هم پکې شامل وي. همدارنګه، دا هم نه ده معلومه چې سمندري ځواک غواړي د خپلو پرسونل او بېړیو د تعقیب په نورو لارو، لکه د سوداګریزو معلوماتو راټولولو، کې هم بدلون راولي او که نه.

په روانه میاشت کې په بلوچستان کې یادې ډلې په لومړي برید کې (د جولای په ۵مه) د کوټې د هنه اوړک د ببري کلي په سیمه کې پنځه ملکي کسان وژلي او شپږ نور یې ټپیان کړي دي.
تر یاد برید یوه ورځ وروسته (د جولای په ۶مه) د زیارت ولسوالۍ د مانګي ډېم په سیمه کې پر پولیسو برید وشو، چې نهه پولیس په‌کې ووژل شول او ۲۲ نور وتښتول شول. د دغه پولیسو مړي وروسته د کوټې د منګله په غرنۍ سیمه کې وموندل شول.
یوه اونۍ وروسته (د جولای ۱۵مه) په درېیمه پېښه کې د هرنایي ولسوالۍ د شعبان په سیمه کې د څلورو حکومتي کارکوونکو مړي وموندل شول، چې په ډزو وژل شوي وو. د دغه درېیو بریدونو مسوولیت د تحریک طالبان پاکستان ډلې منلی دی.
په بلوچستان کې د ټي‌ټي‌پي فعالیت
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ مشر عبدالله خان افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، تحریک طالبان پاکستان د جوړښت راهیسې په بلوچستان کې فعالیت لري او د دغه ایالت په پښتون مېشتو سیمو کې یې تنظیمي جوړښت له هماغه وخت راهیسې فعال پاتې دی.
هغه وویل، په ۲۰۲۶کال کې یادې ډلې خپل فعالیتونه نور هم پراخ کړي او د جولای په میاشت کې یې په ځانګړي ډول په پښتون مېشتو سیمو کې د تاوتریخوالي کچه لوړه شوې ده. د نوموړي په وینا؛ د مانګي پمپنګ سټېشن پر پولیسو برید چې شاوخوا ۳۰ پولیس په‌کې ووژل شول او همدارنګه د هنه اوړک برید د یادې ډلې د وروستیو پراخو بریدونو بېلګې دي.
عبدالله خان زیاته کړه، پخوا به تحریک طالبان پاکستان په دوو، درېیو یا پنځو کسیزو ډلو بریدونه کول؛ خو اوس د کوټې شاوخوا په وروستیو بریدونو کې لسګونه او د ځینو اټکلونو له مخې تر ۲۰۰ پورې وسله‌والو برخه اخیستې، چې دا د یادې ډلې په تګلاره کې لوی بدلون ښيي.
هغه وویل، دغه پوښتنه هم راپورته کېږي چې دومره لوی شمېر وسله‌وال څنګه دغه سیمو ته رسېدلي دي. هغه وایي، تحریک طالبان پاکستان له اوږدې مودې راهیسې په بلوچستان کې بریدونه کوي.
هغه د ۲۰۱۶کال د کوټې پر وکیلانو ځانمرګی برید، په لورالايي کې د اېف سي پر مرکز برید او د ۲۰۲۲کال د اوربند له پای ته رسېدو وروسته په کوټه کې لومړنی ځانمرګی برید د بېلګو په توګه یاد کړي دي.
د بلوڅانو د ازادۍ پوځ او ټي‌ټي‌پي ترمنځ اړیکې
د بلوڅانو د ازادۍ پوځ او ټي‌ټي‌پي ترمنځ د اړیکو او همکارۍ په اړه د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ مشر عبدالله خان افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې د بلوچستان د ازادۍ پوځ او تحریک طالبان پاکستان ترمنځ همکاري له ۲۰۱۳کال راهیسې روانه ده او دواړه ډلې یو بل ته لوژستیکي ملاتړ برابروي.
د هغه په خبره؛ ځینې وخت یوه ډله برید ترسره کوي خو مسوولیت یې بله ډله مني، څو امنیتي ځواکونه مغشوش کړي او دغه همکاري د وخت په تېرېدو لا پیاوړې شوې ده. هغه زیاته کړه، د دغه ډلو ترمنځ نظریاتي اختلاف ډېر اهمیت نه‌لري؛ ځکه دواړه خواوې د پاکستان دولت خپل هدف ګڼي او د همدې موخې لپاره همکاري کوي.
په بلوچستان کې د ټي‌ټي‌پي تر بریدونو وروسته د پرلت دوام
د کوټې په کویله پاټک سیمه کې د بلوچستان د زیارت ولسوالۍ د مانګي ډېم د پېښې پرضد د وژل شویو پولیسو د کورنیو او سیاسي ګوندونو پرلت نهمې ورځې ته وغځېده. د کوټې پرلت په ملاتړ د بلوچستان سیاسي ګوندونو او د سوداګرو ټولنو د پنجشنبې په ورځ په دغه ایالت کې بشپړ کاربندیز اعلان کړی.

100%

تر دې دمه د پرلت‌والو او د بلوچستان حکومت ترمنځ د خبرو څو پړاوونه ترسره شوي دي. حکومتي سرچینو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، دواړه لوري د یوې هوکړې پر مسوده سلا شوي؛ خو دغه هوکړه لا د اړوندو ادارو د وروستۍ تایید په تمه ده.
د افغانستان انټرنشنل پښتو له‌خوا د ترلاسه شوې هوکړې د مسودې له مخې؛ په وروستۍ هوکړه کې د کوټې، مستونګ، خضدار، هرنایي، زیارت، کچهي او نوشکي په ګډون د بلوچستان په بېلابېلو ولسوالیو کې د وسله‌والو ډلو پر ضد د جدي عملیاتو ماده هم شامله ده.
د روانې اوونۍ په پیل کې د پرلت کمېټې او سیاسي ګوندونو اعلان کړی و، که غوښتنې یې ونه منل شي، د اعتراضونو لړۍ به نوره هم پراخه کړي. د همدې اعلان له مخې؛ د پنجشنبې په ورځ د کوټې ترڅنګ د بلوچستان په ګڼو لویو او وړو ښارونو کې پراخ لاريونونه ترسره شول.