تېره میاشت په افغانستان کې ۲۱۴ تنه د بېلابېلو ناروغیو له امله مړه شوي

د کډوالو عالي کمیشنرۍ ویلي چې دوی د ملګرو ملتونو له نورو ادارو او شریکانو سره یوځای په سیمه کې د بېړنیو مرستو د رسولو او د خلکو د خوندیتوب ارزونه پیلوي.

د کډوالۍ نړیوال سازمان اعلان کړی چې د دوی ډلې دا مهال په سیمه کې دي او د زیانمنو شویو ټولنو د بېړنیو اړتیاوو د پېژندلو لپاره په بېلابېلو برخو کې چټکې ارزونې کوي.

د راپورونو له مخې، دغو سېلابونو د نورستان په مرکز پارون او یو شمېر نورو سیمو کې د خلکو استوګنیز کورونه، زیربناوې، سړکونه او کرنیزې ځمکې په بشپړه توګه ویجاړ کړي دي.

په ورته وخت کې په سیمه کې د لادرکه شویو کسانو د موندلو لپاره د ژغورنې او لټون عملیات لا هم په شدت دوام لري څو په ویجاړیو کې د احتمالي ایسارو شویو کسانو ژوند وژغورل شي.

په افغانستان کې د دوی د بیا ادغام او ملاتړ چارې د بلجیم یوې غیر دولتي ادارې «ایرارا» پر غاړه اخیستې دي، چې د فرونټکس د «اروپايي بېرته ستنولو او بیا ادغام پروګرام»له مهمو شریکانو بلل کېږي.

د نوي ډویچلنډ رسنۍ د رپوټ له مخې، تر اوسه روښانه نه ده چې دغه کسان له کومو اروپايي هېوادونو افغانستان ته ستانه شوي دي، خو راپورونه وایي چې ښايي له جرمني نه هم کسان پکې شامل وي.

د ایرارا په یوه تبلیغاتي ویډیو کې په جرمني کې یو افغان ځوان خپل شپږ کلن ژوند یادوي او وایي چې د فرونټکس په مرسته بېرته افغانستان ته ستون شوی دی. نوموړي ویلي چې د ۲۲۰۰ یورو مرستې په وسیله غواړي په افغانستان کې د خوراکي توکو یو دوکان جوړ کړي.

جرمني له ۲۰۲۴ کال راهیسې د هغو افغان وګړو جبري ستنول هم بېرته پیل کړي چې په جرمونو محکوم شوي وي، خو د فرونټکس له لارې ستنېدل تر اوسه د رضاکارانه بېرته تګ په نوم دي.

د فرونټکس مشر هانس لایتینس ویلي چې اوس مهال افغانستان ته جبري اخراج د دې ادارې د رسمي صلاحیت برخه نه ده، خو دا امکان یې رد نه کړ چې د اروپايي ټولنې د راتلونکو پرېکړو او د امنیتي وضعیت له بدلون سره به په راتلونکي کې تغییر راشي.

تمه ده چې د اروپايي کمیسیون له خوا د فرونټکس د نويو صلاحیتونو په اړه یو نوی قانون وړاندې شي. په دغه قانون کې ښايي د جبري ستنولو موضوع هم شامله شي. د فرونټکس د بشري حقونو مسوول یوناس ګریمهاډن له دې سره مخالفت کړی او ویلي یې دي چې افغانستان ته د جبري ستنولو پروګرام باید د فرونټکس برخه نه شي، ځکه د خلکو د خوندیتوب لپاره یوازې د طالبانو ژمنې کافي نه دي او قانوني ضمانتونو ته اړتیا ده.

د راپور له مخې، د فرونټکس یوه داخلي ارزونه هم په دې متمرکزه ده، چې افغانستان ته د تاوتریخوالي له لارې ستنول باید د اوسني پروګرام برخه نه وي، خو د نورو هېوادونو لپاره یې عمومي مخنیوی نه دی شوی.

افغانستان ته د ستنولو لپاره د طالبانو له ادارو سره عملي اړیکې هم اړینې دي.

جرمني او ناروې طالبان د افغانستان د حکومت په توګه په رسمیت نه پېژني، خو د کونسلي چارو لپاره یې د طالبانو له خوا ټاکل شوي ځینې استازي منلي دي. اروپايي ټولنه هم په کابل کې خپله استازولي لري.

د فرونټکس د بېرته ستنېدنې په بهیر کې د ستنېدونکو شمېر په وروستیو کلونو کې زیات شوی دی. په ۲۰۲۵ کال کې دې ادارې له اروپايي هېوادونو څخه له۶۳ زرو د زیاتو کسانو د ستنولو ملاتړ کړی و، په داسې حال کې چې په ۲۰۲۳ کال کې دا شمېر شاوخوا ۳۹ زره تنه و. د ۲۰۲۵ کال نږدې یو پر درېیمه برخه ستنول په جبري ډول ترسره شوي وو.

فرونټکس اروپايي هېوادونو ته د سفري اسنادو په برابرولو، د ستنولو د پروسې په تنظیم او د کسانو په بدرګه کولو کې مرسته کوي. دې ادارې په وارسا کې د «بېرته ستنولو اروپايي مرکز» جوړ کړی دی.

ټاکل شوې افغان سوداګریز پلاوی د ازبکستان د سردریا ولایت له والي، سیمه ییزو چارواکو او سوداګرو سره وګوري.

همدارنګه، د سردریا ولایت د تولیدي فابریکو لیدنه هم د دغه درې ورځني سفر د پروګرام برخه ده، چې موخه یې د صنعتي ظرفیتونو ارزونه او د همکاریو د نویو فرصتونو پېژندل دي.

ازبکستان د افغانستان له مهمو سوداګریزو شریکانو څخه دی او په وروستیو کلونو کې طالبانو او ازبک چارواکو د سوداګرۍ، ټرانزیټ، انرژۍ او پانګونې په برخو کې د اړیکو د پراختیا لپاره هڅې زیاتې کړې او په بېلابېلو کچو یې ګډې اقتصادي ناستې او سوداګریز سفرونه کړي دي.

د طالبانو د مالیې وزارت نن سې شنبه، د چنګاښ پر ۳۰مه وویل چې په دې پروسه کې د خلکو اقتصادي وضعیت ته په پام سره په ګمرکي محصولاتو کې لوی تخفیفونه ورکړل شوي دي.

د نوې پرېکړې له مخې، له ۱۹۹۰ څخه تر ۲۰۰۴ کال پورې ماډل ساده موټرونو ته ۳۵ سلنه او له ۲۰۰۵ کال څخه تر وروستي ماډل پورې ساده موټرو ته ۶۰ سلنه تخفیف ورکړل شوی دی.

همدارنګه د ساده او زغره‌والو یو کیلي موټرو لپاره ګمرکي تعرفه ۲۰ سلنه ټاکل شوې ده.

په دې پرېکړه کې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د ترافیکو لوی ریاست ته دنده سپارل شوې چې د بې‌اسناده موټرو د کنټرول په برخه کې د دغه رژیم له لوري ټاکل شوي مقررات او احکام په پوره توګه پلي کړي.

دغه ریاست مکلف دی چې په هېواد کې د بې‌اسناده موټرو پر تګ راتګ جدي څارنه وکړي.

د یادولو وړ ده چې تېر کال د ۱۹۹۰ او ۲۰۰۴ کلونو ترمنځ ماډل ساده موټرو ته ۳۰ سلنه او له ۲۰۰۵ څخه تر وروستي ماډل پورې ساده موټرو ته ۴۰ سلنه تخفیف ورکړل شوی و.

دغه راز په تېره دوره کې د ساده او زغره‌والو یو کیلي موټرو لپاره ګمرکي تعرفه ۳۰ سلنه ټاکل شوې وه، چې په نوې پرېکړه کې پکې د پام وړ کموالی راغلی دی.

په افغانستان کې د اروپايي ټولنې استازولۍ په اېکس کې ټینګار کړی چې په دې سخت وخت کې د ټولو زیانمنو شویو کسانو تر څنګ ولاړه ده.

اروپايي ټولنې په دې پېغام کې د مرستو کولو په اړه څه نه دي ویلي.

د نورستان مرکز پارون په سېلاب ځپلو سیمو کې لا هم د ورکو شویو کسانو د موندلو او له هغو کورنیو سره د مرستې لپاره د ژغورنې عملیات دوام لري چې په دې پېښه کې لادرکه شوي دي.

د طالبانو د پېښو پر وړاندې د چمتووالي ادارې د معلوماتو له مخې، په نورستان کې د سېلابونو له امله د مړو شویو کسانو شمېر ۲۳ ته رسېدلی چې تر اوسه د ۱۵ تنو جسدونه موندل شوي او له ۱۰۰ څخه زیات کسان لا هم ورک دي.