د کاناډا او پاکستان د بهرنیو چارو وزیران د افغانستان پر وضعیت او امنیتي ګواښونو غږېدلي

لېنډسي ویلي، له رباب فاطمه سره د نږدې همکارۍ هیله لري، څو په افغانستان کې د یوناما مهم او بنسټیز ماموریت لا پیاوړی او پرمخ یووړل شي.

هغه ټینګار کړی چې د یوناما ماموریت د افغانستان د روانو ننګونو په مدیریت او له افغانانو سره د نړیوالې ټولنې د تعامل په برخه کې مهم رول لري.

رباب فاطمه، چې د بنګله‌دېش تجربه لرونکې ډیپلوماته ده، د ملګرو ملتونو د سرمنشي انتونیو ګوترېش له لوري د افغانستان لپاره د ځانګړې استازې او د یوناما د نوې مشرې په توګه ټاکل شوې ده.

نوموړې تر دې وړاندې هم د ملګرو ملتونو په بېلابېلو لوړو ډیپلوماتیکو دندو کې کار کړی او د نړیوالې ډیپلوماسۍ په برخه کې پراخه تجربه لري.

بربوک د ایکس په یوه پیغام کې ویلي، د سړکونو د خوندیتوب په اړه د لوړې کچې په غونډه کې د ملګرو ملتونو غړو هېوادونو د پرمختګ یوه نوې اعلامیه تصویب کړې چې موخه یې د خوندي سړکونو لپاره د اقداماتو چټکول او تر ۲۰۳۰ کال پورې د ترافیکي مړینو او جدي ټپونو ۵۰ سلنه کمول دي.

هغې ویلي: «د دې اعلامیې د ۴۸ سپارښتنو عملي کول کولی شي رښتینی بدلون راولي. خوندي سړکونه او خوندي وسایط هغه څه دي چې موږ ټول پرې موافق کېدای شو او ټول ترې ګټه اخیستلای شو.»

په افغانستان کې هم د رووستیو ارقامو له مخې لږ تر لږه ۱۲۰ ترافیکي پېښې ثبت شوې چې په کې د ۱۴ ماشومانو په ګډون ۱۰۱ کسان وژل شوي او ۱۹۸ نور ټپیان شوي دي.

په افغانستان کې خراب سړکونه، د موټرچلوونکو بې‌احتیاطي، تېز رفتار، د ترافیکي قوانینو کمزوری پلي کېدل او د بیړنیو روغتیايي خدمتونو محدود امکانات د مرګونو ترافیکي پېښو له مهمو عواملو څخه دي.

د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ د مشرې څرګندونې په داسې حال کې دي چې د نړۍ په کچه د ترافیکي پېښو د قربانیانو د کمولو لپاره تر ۲۰۳۰ کال پورې د مړینو او جدي ټپونو د نیمایي کمولو هدف ټاکل شوی، خو په افغانستان کې د سړکونو د خوندیتوب د کمزورو معیارونو او د دقیقو او منظم ملي ارقامو د نشتوالي له امله د دې هدف د عملي کېدو په اړه لا هم جدي اندېښنې شته.

د دغه سازمان په وینا، پنځه‌ګوني ماشومان له زیږون وروسته د شیدو له خوړلو عاجز وو، په ژېړوالي او کانګو اخته شوي وو او د یوه ماشوم روغتیايي وضعیت دومره خراب شوی و چې مور یې د هغه د ژوندي پاتې کېدو په اړه اندېښمنه وه.

نفیسې ویلي: «زما هېڅ یوه ماشوم شیدې نه شوای څښلی. یو یې ډېر ناروغ شو او وېرېدم چې ژوندی به پاتې نه شي.»

د «بې پولې ډاکټرانو» په خبره، له اته ورځو تخصصي پاملرنې وروسته د ماشومانو روغتیايي وضعیت په تدریجي ډول ښه شو او وروسته د نوي زېږېدلو ماشومانو څانګې ته ولېږدول شول.

نفیسې وايي: «نن زما پنځه واړه ماشومان ژوندي او روغ دي. هغوی شیدې څښلی شي او ژېړوالی یې هم له منځه تللی دی.»

بې پولې ډاکټران وايي، څوګوني زېږونونه، په ځانګړي ډول پنځه‌ګوني ماشومان، له جدي روغتیايي خطرونو سره مل وي او له وخته مخکې زېږېدلي او کم‌وزنه ماشومان د ژوند په لومړیو ورځو کې تخصصي طبي پاملرنې ته اړتیا لري.

دغه بنسټ د دوشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۲۹مه، هم‌مهاله له هغې سره چې د نجونو پر منځنیو او لوړو زده‌کړو د بندیز ۱۷۶۴ورځې پوره شوې، د یوې افغانې مور له قوله لیکلي:«هره ورځ مې لور رانه پوښتي چې مورې، زه به کله بېرته ښوونځي ته ولاړه شم؟ لا هم ورته ځواب نه لرم، خو هېڅکله مې هیله نه ده له لاسه ورکړې. زما لور د زده‌کړې حق لري.»

د افغانستان د حقونو څار بنسټ ټینګار کړی چې د نجونو د زده‌کړو حق باید خوندي شي او له ټولو خواوو یې غوښتي چې د دې بنسټیز حق د تأمین لپاره درېځ ونیسي.

نږدې پنځه کاله کېږي چې په افغانستان کې نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده‌کړو محرومې دي. د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د نجونو پر مخ د منځنیو ښوونځیو، لېسو او پوهنتونونو دروازې تړل شوې دي.

په دې موده کې، ملګرو ملتونو، نړیوالو بنسټونو او ګڼو هېوادونو په وار وار له طالبانو غوښتي چې د نجونو لپاره د زده‌کړو زمینه برابره کړي، خو تر اوسه د طالبانو له لوري په دې اړه کوم مثبت ګام نه دی پورته شوی او بندیزونه پر خپل ځای پاتې دي.

ښاغلي سادات پر ایکس خواله رسنۍ کې د یو لړ عکسونو په خبرو سره ليکلي، «دا د افغانستان د پخوانیو ملي دفاعي او امنیتي ځواکونو د هغو منسوبینو څېرې دي چې د طالبانو له خوا د افغانستان د واک ترلاسه کولو وروسته ووژل شول».

نوموړي پخوانیو سرتېرو ته د يو بل ورپېښ ګواښ په يادونې سره زیاته کړې د دوی «بېرته افغانستان ته په جبري ستنولو سره، په ځانګړې توګه له ایران او ترکیې څخه، دا ګواښ لا پسې زیات شوی دی».

همداراز سميع سادات ويلي: «موږ به د هر جرم مستند کولو، د هر نوم ساتلو او د هر یو قرباني لپاره د عدالت غوښتنې ته دوام ورکړو. د قتل، شکنجې او نورو سرغړونو مسوولین باید د قانون په وړاندې ځواب ویونکي ووسي».

هغه ويلي، هېڅ حکومت نه‌شي کولای خپل راتلونکی د وېرې او وحشت له لارې خوندي کړي.

د طالبانو سره خواخوږي لرونکو ته په خطاب سره یې ويلي «دې څېرو ته وګورئ او له ځانه وپوښتئ: که دا ستاسو پلار، مور، ورور، خور، زوی یا لور وی، نو څه به کېدل؟ دا یوازې شمېرې نه دي. دوی افغانان وو. دوی زموږ سرتېري وو. دوی زموږ وروڼه او خويندې دي. موږ به هغوی یاد ساتو، درناوی به یې کوو او هېڅکله به د عدالت له غوښتلو لاس وانه‌خلو».

طالبانو د سميع سادات تازه څرګندونو ته سمدستي کوم غبرګون نه دی ښودلي خو له دې وړاندې یې دغه ډول تورونه رد کړي دي.

د بښنې نړیوال سازمان د طالبانو په واک کې د افغانستان د وضعيت په اړوند د کال ۲۰۲۵م په خپل راپور کې ويلي و، چې طالبانو نه یوازې د ښځو او نجونو پر حقونو محدودیتونه زیات کړي، بلکې پر ځینو قومي او مذهبي ډلو یې تبعیضي چلند کړی او د شکنجې، له قانون پرته وژنو، د عادلانه محاکمې د نشتوالي يادګېرنه یې کړې وه.