د افغانستان لپاره د پاکستان پخواني ځانګړي استازي اصف دُراني ویلي، د طالبانو اصلي ازموینه دا ده چې ډاډ ورکړي د افغانستان خاوره به د ګاونډیو هېوادونو پر ضد د ګواښونو لپاره نه کارول کېږي.
دراني د دوشنبې په ورځ (د زمري ۵مه) پر ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي، د طالبانو دریځ او ځواب به په دې برخه کې نه یوازې د نړیوال مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره د هغوی هڅې، بلکې په جنوبي او مرکزي اسیا او له هغې ورهاخوا د ثبات راتلونکی هم وټاکي.
هغه ټینګار کړی چې د افغانستان له خاورې د ګاونډیو هېوادونو پر ضد د هر ډول ګواښ د مخنیوي توان د طالبانو د کړنو د ارزونې یو مهم معیار ګڼل کېږي.
د دراني څرګندونې داسې مهال کېږي چې پاکستان په وار وار ادعا کړې، د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) په ګډون ځینې وسلهوالې ډلې د افغانستان له خاورې پر پاکستان بریدونه او فعالیتونه تنظیموي.
طالبانو بیا د پاکستان دغه ادعاوې څو ځله رد کړې او ویلي یې دي چې د افغانستان خاوره د هېڅ هېواد پر ضد نه کارول کېږي او دوی به هیچا ته هم اجازه ور نه کړي چې د افغانستان له خاورې د نورو هېوادونو امنیت وګواښي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور پشتين د پاکستان تر ولکې لاندې کشمیر کې په لاريون کوونکو باندې برید ته په غبرګون کې ويلي، «د خپلو حقونو لپاره د کشمیریانو پر سوله ییز لاریون د استعمار له هر لوري برید، پاکستان د کشمیر سيمه د هغې د تاریخي او حقیقي مالکانو په وینو رنګ کړې ده».
منظور پشتين پر خواله رسنۍ فېسبوک کې په يوه بيان کې ویلي، د خپل حق غوښتلو په بدل کې، پاکستان د حق ورکولو پر ځای کشمیریانو ته مړي، ټپیان او بندیزونه ورکړي دي.
هغه زياته کړه، له تېرې میاشتې راهیسې په روانو لاریونونو کې پاکستان تر اوسه په لسګونو کشمیري مظاهره چیان وژلي، په سلګونو یې ټپیان کړي او په سلګونو نور یې نیولي دي.
همداراز منظور پشتين وويل، د جمو کشمیر د ګډې ولسي کارې کمېټې مشر شوکت ایاز په زندان کې بندي کړل شوی او د دغه کمېټې پر يو بل مشر عمر نزیر برید شوی او نن یې ورور وژل شوی دی.
هغه پوښتنه راولاړه کړې، «ایا دا له کشمیر سره د پاکستان ورورولي ده؟وینې، وحشت، ترهګري، وژنې، نیونې، مرمۍ او د خاين فتوې ورورولي نه، بلکې دښمني ده».
هغه وويل: «موږ له کشمیریانو سره بشپړ پیوستون څرګندوو او په نړیواله کچه به هم د کشمیر د ډیاسپورا ملاتړ وکړو».
د منظور پشتين په خبره: «د کشمیریانو یوازینۍ ګناه دا ده چې غلامي یې نه ده منلې او د خپلې مورنۍ خاورې د ادارې خبره یې په خپله کړې ده، او د پنجابي استعمار د پرېکړو له منلو یې انکار کړی دی».
د پښتون ژغورنې غورځنګ دغه څرګندونې په داسې مهال کړي چې د پاکستان تر ولکې لاندې کشمير کې ګډې ولسي کاري کمېټې ادعا کړې، په لاريون کوونکو يې امنيتي ځواکونو او پوليسو ډزې کړي او د دوی نهه غړي یې وژلي دي.
خو د کشمير پوليسو د کمېټې دغه ادعاوې رد کړي او په کمېټې یې تور پورې کړی چې پر پولیسو یې ډزې کړي او دوه پوليس سرتيري يې ټپيان کړي دي.
یو افغان وګړي احرار افغان د سرای شمالي د کاغذي تذکرو د وېش په مرکز کې د نومونو د ناسم ثبت شکایت کړی او خبرداری یې ورکړی چې د اسنادو په لیکلو کې تېروتنې کولای شي خلک له جدي ستونزو او بیا بیا سرګردانۍ سره مخ کړي.
دغه اوسېدونکي په ایکس خواله رسنۍ کې په خپل پیغام کې لیکلي، چې سرای شمالي ته د خپلې کورنۍ د یوه غړي د کاغذي تذکرې جوړولو لپاره تللی و، خو د نوم ثبتولو پر مهال له ستونزې سره مخ شو.
هغه ادعا کړې چې یوه کارکوونکي د «حسین شاه» نوم په ناسم ډول «محسن شاه» ثبت کړ او د سمون غوښتنه یې وروسته له ډېرو هڅو ومنل شوه.
نوموړي زیاته کړې: «ما ورته وویل مه یې غلطوه، سم یې ولیکه، په ډېر تکلیف مې پرې بېرته بدل کړ.»
د هغه په وینا، د نوم د وروستۍ برخې د لیکلو پر مهال هم ستونزه رامنځته شوه او کارکوونکي «شاه» په ناسم شکل ولیکه. نوموړي ویلي، وروسته له اعتراضه یې بیا هم د لیک بڼه په سمه توګه اصلاح نه شوه.
احرار افغان ادعا کړې چې په دغه مرکز کې یې د نورو کسانو په تذکرو کې هم ورته تېروتنې لیدلې دي او لیکلي یې دي چې ځینې کارکوونکي خپلې تېروتنې نه مني.
هغه له اړوندو ادارو غوښتي چې د تذکرو د ثبت پروسې ته جدي پاملرنه وکړي، ځکه د ده په باور، که ستونزې حل نه شي، خلک به د خپلو اسنادو د سمون لپاره له دوامدارو ستونزو او سرګردانۍ سره مخ وي.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، که څه هم په نړۍ کې د ایډز د نوو پېښو او د دغه ناروغۍ له امله د مړینو کچه راټیټه شوې، خو لا هم میلیونونه کسان درملنې ته لاسرسی نه لري. په ورته وخت کې په افغانستان کې هم شاوخوا تر ۳ زره کسان له ایډز ناروغۍ سره ژوند کوي،
همدارز نږدې ۷۴۹ زره کسان د مزمن هیپاټایټس «بي» او ۲۱۲ زره کسان د هیپاټایټس «سي» له ناروغۍ سره مخ دي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي، چې د ۲۰۲۵ کال تر پایه په نړۍ کې شاوخوا ۳۲ میلیونه کسان چې د اچ ای وي (د انسان د معافیت کمزوري کوونکي وایرس) سره ژوند کوي، درملنه ترلاسه کوي، خو نږدې ۹ میلیونه نور لا هم له ژوند ژغورونکو درملو بې برخې دي.
دغه راپور چې د «۲۰۲۲ تر ۲۰۳۰ کال پورې د اچ ای وي، وایرسي هپاتیت او جنسي لېږدېدونکو ناروغیو د مخنیوي نړیوالو روغتیايي تګلارو» د پلي کېدو ارزونه کوي، د روغتیا نړیوال سازمان له خوا د ایډز د ۲۶م نړیوال کنفرانس پر مهال خپور شوی دی.
د روغتیا نړیوال سازمان مشر ټېډروس ادهانوم ګبریسوس ویلي: «دا راپور دوه واقعیتونه ښيي، یو دا چې کله هېوادونه په روغتیا، ټولنو او ساینس پانګونه کوي، پرمختګ ممکن دی. خو بل لور ته د مالي مرستو کمېدل، بشري بېړني حالتونه او دوامدارې نابرابرۍ کولای شي دا لاسته راوړنې ژر له منځه یوسي.»
هغه ټینګار کړی چې په راتلونکو پنځو کلونو کې باید داسې پیاوړي او انعطاف منونکي روغتیايي نظامونه جوړ شي چې تر ټولو زیانمنو خلکو ته هم ورسېږي.
د راپور له مخې، له ۲۰۱۰ کال راهیسې په نړۍ کې د اچ ای وي نوې پېښې ۴۲ سلنه او د ایډز له امله مړینې ۵۷ سلنه کمې شوې دي. خو د نړۍ په ځینو سیمو کې لا هم د دې ناروغۍ پېښې د لوړېدو په حال کې دي، په ځانګړې توګه د هغو ډلو ترمنځ چې د ناروغۍ له لوړ خطر سره مخ دي.
افغانستان کې د ایډز ناروغۍ وضعیت
د روغتیا نړیوال سازمان او د ملګرو ملتونو د ایډز ضد پروګرام د معلوماتو له مخې، افغانستان کې د اچ ای وي د خپرېدو کچه د نړۍ په پرتله ټیټه ده، خو د ناروغۍ د تشخیص، درملنې او مخنیوي په برخه کې ستونزې شته.
د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو د اټکلي معلوماتو له مخې، په افغانستان کې شاوخوا ۲،۵۰۰ تر ۳،۰۰۰ پورې کسان له اچ ای وي سره ژوند کوي. روغتیايي ادارې وايي، د دغو کسانو یوه برخه لا هم له خپل وضعیت نه ده خبره، ځکه د معاینې، پوهاوي او روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي ستونزې موجودې دي.
په افغانستان کې د دې ناروغۍ د خپرېدو له مهمو لاملونو څخه د وینې د خوندي انتقال کمزوري سیستمونه، د پوهاوي ټیټه کچه، د روغتیايي خدمتونو محدود لاسرسی او د لوړ خطر لرونکو ډلو لپاره د مخنیوي خدمتونو کمښت یاد شوي دي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي، د وایرسي هپاتیت په برخه کې هم ځینې پرمختګونه شوي، خو لا هم دا ناروغۍ د نړۍ له تر ټولو وژونکو ساري ناروغیو څخه دي. د راپور له مخې، یوازې په ۲۰۲۴ کال کې د هپاتیت له امله شاوخوا ۱،۳ میلیونه کسان مړه شوي دي.
دغه سازمان خبرداری ورکړی چې د جنسي لېږدېدونکو ناروغیو پېښې په ځینو هېوادونو کې مخ پر زیاتېدو دي او د ځینو درملو پر وړاندې د مقاومت زیاتوالی د درملنې لپاره نوې ستونزې جوړوي.
د ۲۰۳۰ کال هدف ته د رسېدو لپاره وړاندیزونه
د روغتیا نړیوال سازمان سپارښتنه کړې چې هېوادونه دې د اچ ای وي، هپاتیت او نورو جنسي لېږدېدونکو ناروغیو خدمتونه د لومړنیو روغتیايي خدمتونو له سیستم سره یوځای کړي.
دغه سازمان وايي، د روغتیايي معلوماتو د راټولولو پیاوړتیا، د ټولنو ونډه زیاتول، د نوې ټکنالوژۍ کارول او د ازموینو او درملنې پراخول د دې ناروغیو د له منځه وړلو لپاره مهم ګامونه دي.
د روغتیا نړیوال سازمان د اچ ای وي اړوند د خدمتونو د وړاندې کولو نوې لارښود هم خپور کړی او وايي، دا به هېوادونو سره مرسته وکړي چې د مخنیوي، تشخیص، درملنې او اوږدمهاله پاملرنې چارې لا اغېزمنې کړي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت پر سعودي عربستان وروستي ډرون بریدونه په کلکه غندلي او دا یې د ټولې سیمې ثبات ته یو جدي ګواښ بللی دی. دغه وزارت په یوه رسمي اعلامیه کې ویلي چې دا ډول پاروونکي اقدامات د سیمې امنیت خرابوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت په خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي چې اسلاماباد د سعودي عربستان له واکمنۍ، ځمکنۍ بشپړتیا، سولې او سوکالۍ څخه خپل پرېکنده او نه بدلیدونکی ملاتړ اعلانوي او زياته کړې یې ده پاکستان د خپل ورور هېواد سعودي عربستان ترڅنګ ولاړ دی.
پاکستان ویلي چې په سیمه کې د تلپاتې سولې، امنیت او ثبات د ټینګښت لپاره یې تل هڅې کړي او په راتلونکي کې به هم د هر ډول مثبتو ګامونو ملاتړ ته دوام ورکړي.
له دې وړاندې سعودي عربستان ويلي چې د دغه هېواد هوايي دفاعي ځواکونو څو بې پیلوټه الوتکې چې په ختیځ ولایت او ریاض کې یې د تېلو تاسیسات په نښه کول، تعقیب او ویجاړې کړې دي او د دې بریدونو پړه یې پر هغو ایراني پلوو ملېشو واچوله چې له عراقه فعالیت کوي.
د سعودي عربستان د دفاع وزارت ویاند تورن جنرال ترکي المالکي د دوشنبې په ورځ وویل چې د بریدونو دا هڅې په تېرو څو ساعتونو کې شوې دي او دا یې له عراقي خاورې څخه شوي ترهګریز بریدونه وبلل. المالکي وویل چې دغه پاچاهي د خپل امنیت، خلکو او حیاتي زیربناوو د دفاع مشروع حق لري او ټینګار یې وکړ چې سعودي عربستان په مناسب وخت او ځای کې د ځواب ورکولو حق ځان ته خوندي ساتي.
د امریکا د استخباراتو ادارې (سي اې ای) پخوانۍ مامورې سارا اډمز ادعا کړې چې بدخشان کې د ازادۍ جبهې وروستیو عملیاتو د طالبانو دفاعي لیکې کمزورې کړي دي. نوموړې دغه عملیات د ۲۰۲۱ کال د اګست له تحولاتو وروسته د طالبانو پر وړاندې د وسلهوال مقاومت له مهمو بریدونو څخه بللي دي.
سارا اډمز د بدخشان ولایت په زیباک ولسوالۍ کې د طالبانو پر وړاندې د ازادۍ جبهې د وروستیو نښتو په اړه ویلي، دا عملیات د طالبانو د هغو ادعاوو خلاف دي چې ګواکې په افغانستان کې نور اغېزناک وسلهوال مقاومت نه شته.
اډمز په خپل ایکسپاڼه کې لیکلي چې د طالبانو ضد دغه عملیات د جولای په ۱۷مه د بدخشان د یفتل پایین ولسوالۍ له لنډمهالي نیولو وروسته پیل شول او د جولای په ۲۳مه د ازادۍ جبهې او د هغې د سیمهییزو متحدانو له لوري په زیباک ولسوالۍ کې په څو محورونو پراخ شول.
هغې ادعا کړې چې له څلورو ورځو پرلهپسې نښتو وروسته، طالبان اړ شول له څو امنیتي پوستو، نظامي مورچلو او د کندک له مرکز څخه شاتګ وکړي او د ازادۍ جبهې جنګیالیو د ولسوالۍ ډېری برخې تر خپل کنټرول لاندې راوستې.
د هغې په وینا، دغه عملیاتو د طالبانو څو امنیتي پوستې، مورچلې، توپچي موقعیتونه او د زیباک د سرحدي کندک شاوخوا مهمې سیمې د ازادۍ جبهې لاس ته ورغلي او په سیمه کې یې د طالبانو دفاعي جوړښت ته سخت زیان رسولی دی.
سارا اډمز ادعا کړې چې په دغو نښتو کې طالبانو ته ۷۱ مرګژوبله اوښتې چې ۲۸ تنه وژل شوي او ۴۳ نور ټپیان دي. هغې ویلي، په وژل شویو کې د طالبانو څو قوماندانان او تجربهلرونکي جنګیالي شامل دي چې د ننګرهار، کندوز، هلمند او کندهار ولایتونو اوسېدونکي وو، او دا چاره د هغې په وینا ښيي چې طالبان لا هم د بدخشان د جګړو لپاره له نورو ولایتونو ځواکونه لېږي.
اډمز په خپل پوسټ کې د ۱۴ هغو طالب غړو نومونه هم خپاره کړي چې د هغې په وینا په دغو نښتو کې وژل شوي دي.
هغې ټینګار کړی: «موږ به د افغانستان له مقاومت سره تر هغه ودریږو چې افغانستان د ترهګرې واکمنۍ څخه ازاد شوی نه وي.»
د سارا اډمز څرګندونې داسې مهال کېږي چې په وروستیو ورځو کې د بدخشان په یفتل پایین او زیباک ولسوالیو کې د طالبانو او د ازادۍ جبهې ترمنځ د نښتو په اړه دواړو لورو بېلابېلې ادعاوې کړې دي. ازادۍ جبهه وایي چې په دغو عملیاتو کې یې د سیمو کنټرول ترلاسه کړی، خو طالبانو تر اوسه د دغو ادعاوو په اړه رسمي او مفصل غبرګون نه دی خپور کړی، او د دغو ادعاوو خپلواکه تایید هم نه دی شوی.