د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې کمېسیون په خپل ورځني راپور کې ویلي، چې (د زمري په ۷مه) نېټه له پاکستان او ایران نه ۵۶۰ کډوالې کورنۍ چې ټولټال ۲زره او ۸۱۸ کسان کېږي؛ افغانستان ته ستنې شوې دي.
د دغه کمېسیون د معلوماتو له مخې؛ دغه کډوال د ډیورنډ کرښې د بېلابېلو لارو هېواد ته داخل شوي او د ثبت او راجستر ترڅنګ ورسره لومړنۍ مرستې هم شوې دي. د راپور له مخې؛ دغه کډوال د تورخم، سپين بولدک، ورېښمو لارې او اسلامکلا له لارو افغانستان ته ستانه شوي دي. په راپور کې راغلي، چې په همدې ورځ ۳۹۵ نورې کورنۍ خپلو اصلي ولایتونو او مېنو ته ستنې شوې دي.
هممهاله پاکستان د روان زېږدیز کال د جولای په لسمه د افغان کډوالو د اېستلو لپاره د عملیاتو یوه نوې او پراخه څپه پیل کړې. د افغانستان د جمهوري نظام تر پرځېدو وروسته یوشمېر پخواني افغان نظامیان، د بشري حقونو فعالان، ښځینه فعالانې او خبریالان چې پاکستان ته جلاوطنه شوي، دغه عملیاتو له سختو رواني شکنجو سره مخ کړي دي.
دوی وړاندې له نړۍوالې ټولنې او د ملګرو ملتونو د کډوالۍ سازمان غوښتنه کړې، چې پر پاکستان فشار راوړي او د دغه عملیاتو مخه ونیسي.
د ایران د خراسان رضوي والي غلام حسین مظفري د دغه هېواد د ختیځو پولو د ظرفیتونو د ګټې اخیستنې پر اړتیا ټینګار کړی او ویلي یې دي، باید هڅه وشي چې شمتیغ د یوه ځانګړي او مسلکي پروګرام په پلي کولو او د نوې ټېکنالوژۍ په کارولو سره د رېل پټلۍ په فعالې پولې بدله شي.
د هغه په وینا؛ شمتیغ دې له افغانستان سره د سیمهییزې سوداګرۍ اسانتیا او د سیمې د رېلي ټرانزیټ په مهم مرکز بدل شي. نوموړي د چهارشنبې په ورځ افغانستان ته د رېلي صادراتو په اړه د همغږۍ په غونډه کې د ختیځو پولو د سوداګرۍ لوړې کچې ته په اشارې ویلي، د شمتیغ پولې د پراختیا پر وړاندې شته خنډونه باید لرې او د رېلي تګراتګ له شته ظرفیتونو باید ښه ګټه واخیستل شي.
هغه وویل، د دغه لارې د سوداګرۍ حجم ښيي چې جدي پرېکړو او عملي اقداماتو ته اړتیا ده او زیاته یې کړه: «د یادې لارې د نه پراختیا لپاره هېڅ د منلو وړ دلیل نهشته؛ ځکه شته ظرفیتونه او د لېږدېدونکو توکو اندازه د یادې سیمې ستراتیژیک اهمیت څرګندوي. باید د هېواد د ختیځو پولو له هغه لویو ظرفیتونو چې تراوسه ورته کمه پاملرنه شوې، د اقتصادي ودې لپاره ګټه واخیستل شي».
مظفري د شمتیغ پولې د علمي او مسلکي تنظیم پر اړتیا هم ټینګار وکړ او وړاندیز یې وکړ، چې د پروژو د کره تعریف او د اړینو فزیکي تاسیساتو د جوړولو لپاره له متخصصو سلاکارانو څخه کار واخیستل شي.
د خراسان رضوي والي وویل، د امنیتي ملاحظاتو په پام کې نیولو سره شمتیغ باید یوه خوندي او په ورته وخت کې د نړۍوالې سوداګرۍ د اسانتیا برابروونکې لاره وبلل شي. هغه دارنګه د طالبانو له اړوندو ادارو غوښتي، چې د ګډو بهیرونو په مدیریت په ځانګړي ډول د کاني توکو او نورو توکو د لېږد کنټرول په برخه کې همکاري وکړي.
هغه ټینګار وکړ، چې د رېلي لېږد رالېږد په برخه کې باید انحصار موجود نهوي او خصوصي سکټور هم باید د زېربناوو په جوړولو او د پروژو په عملي کولو کې ونډه واخلي. د خراسان رضوي والي اعلان وکړ، چې شاوخوا یوه میاشت وروسته به د شمتیغ په پوله کې یوه تخصصي غونډه جوړه شي او تر هغې وړاندې به اقتصادي، امنیتي او د اورګاډي ادارو اړوندې کمېټې د ستونزو د څېړلو او د هرې موضوع لپاره د عملي حل لارو وړاندې کولو په موخه غونډه وکړي.
د شمتیغ د لومړي پړاو پراختیا لپاره زر مېلیارد تومانه ځانګړي شوي
د خراسان رضوي مرستیال والي امیرالله شمقدري د شمتیغ پولې د ستونزو د بشپړ نوملړ او د منظم پلان جوړولو پر اړتیا ټینګار وکړ او ویې ویل، د دوی په باور د پولې شاوخوا ۸۰ سلنه ستونزې د اړوندو ادارو په ګډې همکارۍ حل کېدای شي. هغه وویل، د پولې ستونزې باید په روښانه ډول ثبت، لومړیتوب ورکړل شي او د هرې موضوع لپاره مشخص مسوول وټاکل شي.
د نوموړي په وینا؛ د سرحدي فعالیتونو له اقتصادي ګټو څخه باید د شمتیغ پولې د پراختیا لپاره ګټه واخیستل شي. هغه زیاته کړه، د سرحدي امنیت په برخه کې باید د هرې ادارې دنده روښانه وي؛ څو د ستونزو د رامنځته کېدو پر مهال ګډوډي رامنځته نهشي.
شمقدري ټینګار وکړ، چې د سرحدي فعالیتونو د پراختیا له امله باید اړینې زېربناوې لکه ځیرک کنټرولي تجهیزات، د اورګاډي واګونونو د اېکسرې سیستم او ګمرک خدمتونه په خپله سیمه کې جوړ شي. هغه وویل، دا مناسبه نهده چې ګمرک له پولې ۶۰ یا ۷۰ کیلومتره لرې وي؛ بلکې ټولې اړونده ادارې باید په هماغه ځای کې مېشتې وي، څو سرحدي چارې په اغېزمن ډول ترسره شي.
د مخکیني ولسمشر محمد اشرف غني سلاکار او ویاند وحید عمر د ملي بیرغ د ورځې په مناسبت وايي، تجربو ثابته کړې، چې دغه درې رنګه بیرغ نهبدلېدونکی دی او باید ټول یې احترام وکړي. هغه زیاتوي، د افغانستان معاصر تاریخ کې یوازینی ملي سمبول چې له ټولو ناخوالو ژوندی پاتې دی؛ هغه همدا بیرغ دی.
وحید عمر د چهارشنبې په ورځ د زمري په ۷مه د ملي درې رنګه بیرغ د ورځې په مناسبت وايي، د افغانستان په معاصر تاریخ او په تېرو یو سلو څو کلونو کې که په افغانستان کې یو ملي سمبول رامنځته شوی وي، او له ټولو بحرانونو او ناورینونو سره سره ژوند پاتې وي او همداراز افغان ولس ورسره عاطفي تړاو ولري؛ هغه همدا درې رنګه ملي بیرغ دی.
هغه زیاته کړې: «په دې موده کې نور سمبولونه هم جوړ شوي، خو ډېری یې مقطعي وو او د ملي بیرغ په څېر یې دوام نهدی کړی. موږ او تاسو ټول پوهېږو چې دا ډېر ښایسته بیرغ دی».
وحید عمر په ټینګار سره څرګنده کړې، چې له دغه درې رنګه بیرغ سره د افغانستان هویت تړلی دی او په باور یې هېڅ بل سمبول د افغانستان هویت په بشپړه توګه نهشي تعریفولی، لکه چې دغه بیرغ یې کولای شي.
عمر زیاته کړې: «په تېرو یو سلو څو کلونو کې ډېر داسې کوششونه وشول چې دغه بیرغ یو رقم بدل شي، خو نه د خلق ډیموکراټیک سور بیرغ، نه د مجاهدینو سپین، تور او شین بیرغ او نه د طالبان سپین بیرغ د افغانستان ملي سمبول شوی نهدی او هېح یوه د دغه بیرغ ځای نهدی نیولی».
هغه په ډاګه کړې: «تجربو ثابته کړې، چې دغه بیرغ بدلېدونکی نهدی او دا د افغانستان له حکومتونو سره نه، بلکې د افغانستان د خلکو له هویت سره تړلی دی او ټول یې باید احترام وکړي. دا بیرغ به ژوندی وي او افغانانو چې کله هم په خپله خوښه بیرغ پورته کړی، همدا بیرغ یې پورته کړی دی».
وحید عمر همداراز څرګنده کړې: «[له] حکومت سره زما د کار یو افتخار دا وو چې په اخرو دوو کلونو کې د وزیر اکبرخان لوی بیرق مستقیما زما تر نظر لاندې جوړیده او تقریبا هره میاشت چې بیرق بدلیده، نوی بیرق مې شخصا په ډېر افتخار پورته کوو».
د زمري ۷مه د افغانستان د ملي بېرغ ورځ ده. دغه ورځ د طالبانو له واکمنۍ مخکې هرکال په ځانګړو مراسمو نمانځل کېده، خو په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته تر ډېره د دغې ورځې نمانځنه په بېلابېلو هېوادونو کې د مېشتو افغانانو او د خواله رسنیو کاروونکو پورې محدوده شوې ده.
په هرات کې د ایران سرکونسل عليرضا مرحمتي ویلي، هېواد یې هڅه کوي چې افغانستان یوازې یو واردوونکی هېواد پاتې نه شي، بلکې داسې ظرفیت ومومي چې خپل تولیدات ایران او نورو هېوادونو ته هم صادر کړي.
هغه په هرات کې له خبریالانو سره په خبرو کې وویل، د افغانستان د کورنیو تولیداتو د ودې او د سوداګریزو اړیکو د پراختیا لپاره د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي او سوداګریزو همکاریو پیاوړتیا اړینه ده.
مرحمتي زیاته کړه، د تولیدي ظرفیتونو لوړول او د صادراتو پراختیا نه یوازې د افغانستان د اقتصادي ودې لپاره مهم دي، بلکې د دواړو ګاونډیو هېوادونو ترمنځ به سوداګریزې اړیکې هم لا پیاوړې کړي.
د نوموړي په وینا، ایران چمتو دی چې د سوداګرۍ، پانګونې او اقتصادي همکاریو په برخو کې له افغانستان سره خپلې اړیکې نورې هم پراخې کړي، څو د دواړو هېوادونو ترمنځ متقابلې اقتصادي ګټې زیاتې شي.
د ایران سرکونسل دغه څرګندونې په داسې حال کې کړې چې افغانستان لا هم تر ډېره پر وارداتو متکي اقتصاد لري او د صادراتو د زیاتوالي لپاره د تولید، پانګونې او سیمهییزو سوداګریزو همکاریو پراختیا د اقتصادي ودې له مهمو اړتیاوو څخه بلل کېږي.
د ناروې پولیسو یو ۳۴ کلن افغان د خپلې ناروېژۍ ملګرې د وژنې په تور نیولی دی. دغه ښځه تر سختو ټپونو وروسته روغتون ته ولېږدول شوه، خو هلته یې ساه ورکړه. تورن کس تر دې وړاندې هم د یوې بلې ښځې پر وړاندې د تاوتریخوالي له امله په یو کال او دوو میاشتو بند محکوم شوی و.
دې پېښې یو ځل بیا په ناروې کې د کورني تاوتریخوالي د شکایتونو د څېړنې، د پولیسو د چلند او د ورته جرمونو د مخنیوي په اړه بحثونه راپارولي دي.
د ناروې پولیسو د یکشنبې په ماښام، د زمري میاشتې په څلورمه، د یوې ټپي شوې ښځې د راپور تر ترلاسه کولو وروسته د هېواد په سوېل لوېدیځ کې د یرن سیمې یوه کور ته ورغلل.
پولیسو هلته مارن سومه له سختو ټپونو سره وموندله. هغه روغتون ته د لېږد پر مهال ژوندۍ وه، خو د دوشنبې په ورځ، د اسد په پنځمه، یې ساه ورکړه.
د هغې ۳۴ کلن ملګری، چې د افغانستان تبعه دی، هماغه ورځ ونیول شو. پولیسو لومړی هغه د وژنې د هڅې په تور تورن کړی و، خو د مارن سومه تر مړینې وروسته دا تور په وژنه بدل شو.
د پولیسو په وینا، دواړو له یو بل سره عاطفي اړیکه لرله.
محکمې د سېشنبې په ورځ، د اسد په شپږمه، پرېکړه وکړه چې تورن به د څلورو اوونیو لپاره په موقتي توقیف کې پاتې شي او د هغه لیدنې او اړیکې به هم محدودې وي.
د نوموړي مدافع وکیل د محکمې پر پرېکړې اعتراض کړی او ویلي یې دي چې محکمې د دوسیې شواهد په سمه توګه نه دي ارزولي.
پولیسو د چهارشنبې په ورځ د عدلي طب لومړني راپور ترلاسه کړ، خو د روانو څېړنو له امله یې د هغه جزئیات خپاره نه کړل. پولیسو همدارنګه ویلي چې د پېښې له ځایه یې ځینې توکي ضبط کړي، خو د هغو د ډول په اړه یې څه نه دي ویلي.
تورن کس د وژنې تور رد کړی دی.
د هغه مدافع وکیل، آروید شویدین، ویلي چې موکل یې ادعا کوي مارن سومه ناڅاپه له روغتیايي ستونزې سره مخ شوه او ساه یې بنده شوه. د هغه په وینا، تورن د مرستې لپاره چیغې وهلې او له ګاونډي یې غوښتي وو چې امبولانس ته زنګ ووهي.
وکیل دا ادعا هم کړې چې د مارن سومه پخواني کبود د زینو څخه د لوېدو له امله رامنځته شوي وو، خو پولیسو دا ادعا نه ده تایید کړې.
د پولیسو په وینا، تورن د لومړنۍ نیونې پر مهال ځینې څرګندونې کړې وې، خو کله چې تور یې په وژنه بدل شو، بیا یې له ځواب ویلو ډډه وکړه.
له وژنې مخکې د کورني تاوتریخوالي دوسیه
د مړینې څخه څو ورځې مخکې، مارن سومه پر خپل بدن د کبودو نښو له امله روغتیايي مرکزونو ته مراجعه کړې وه.
له دې وروسته، پولیسو د سرطان په ۲۶مه د کورني تاوتریخوالي دوسیه پرانیسته او د هغې ملګری یې ونیو.
د پولیسو څارنوال، فریدریک سوما، وویل چې په دې دوسیه کې له دواړو کسانو څخه پوښتنې شوې وې، خو تورن لږ وخت وروسته خوشې شو، ځکه د پولیسو په وینا، د هغه د دوامداره توقیف لپاره قانوني شرایط نه وو برابر.
د دې دوسیې څېړنې لا روانې وې چې مارن سومه په سختو ټپونو سره وموندل شوه. پولیس وايي، اوس د دواړو د اړیکو مخینه او د تاوتریخوالي پخوانۍ دوسیه د وژنې د څېړنو برخه ده.
د مارن سومه د کورنۍ وکیل، براګه نوردګورد، دا پېښه «د اټکل وړ غمیزه» بللې او ویلي یې دي چې قربانۍ له دې پېښې مخکې اړینه مرسته نه وه ترلاسه کړې.
د تورن د محکومیت مخینه
تورن د ۲۰۰۰مې لسیزې په لومړیو کې له خپلې کورنۍ سره ناروې ته کډه شوی او د خپل ژوند ډېره برخه یې د یرن په سیمه کې تېره کړې ده.
هغه په ۲۰۱۹ کال کې د خپلې پخوانۍ ملګرې پر وړاندې د څو ځله تاوتریخوالي او نورو جرمونو له امله په یو کال او دوو میاشتو بند محکوم شوی و.
د محکمې د پرېکړې له مخې، هغه دغه ښځه څو ځله وهلې وه، پر مخ یې پرې سګرټ مړ کړی و او د اوسپنیز سوکوهونکي (پنجه بکس) په وسیله یې پرې برید کړی و. نوموړي د اړیکو له منع کېدو سره سره د هغې کور ته هم تللی، د کور ښیښې یې ماتې کړې او ګواښونه یې ورته کړي وو.
د محکمې په حکم کې راغلي وو چې دا اړیکه له دوامدار تاوتریخوالي او کنټرولوونکي چلند سره مل وه. محکمې ویلي وو چې تورن د خپلې ملګرې د اړیکو او تګ راتګ په اړه پرېکړې کولې او قرباني د یوې مودې لپاره په ویره کې ژوند کاوه.
هغه په همدې دوسیه کې د ګواښ، د شتمنۍ د تخریب، غلا، د چاقو او تبر د ناقانونه لېږد او د نشې په حالت کې د موټر چلولو په جرمونو هم محکوم شوی و.
تورن هغه مهال هم د تاوتریخوالي تورونه رد کړي وو، خو محکمې د شاهدانو د څرګندونو، انځورونو او نورو شواهدو پر بنسټ هغه مجرم پېژندلی و.
نوموړی تر دې وړاندې په ۲۰۱۷ کال کې هم د خپلې بلې پخوانۍ ملګرې سره د سخت ناوړه چلند په یوه دوسیه کې محکوم شوی و، خو وروسته استینافي محکمې د شک د موجودیت له امله هغه حکم لغوه او نوموړی یې بری کړ.
ولې تورن خوشې شو؟
د مارن سومه پر وړاندې د تاوتریخوالي د دوسیې له جوړېدو وروسته د تورن خوشې کېدل، په ناروې کې د بحث یوه مهمه موضوع ګرځېدلې ده.
پولیسو ویلي چې د مخنیوي د اقداماتو په اړه راپورته شوې پوښتنې درک کوي، خو اوس مهال یې ټول تمرکز د وژنې پر څېړنو دی او د څېړنو له پرمختګ وروسته به د خپلو ارزونو او پرېکړو په اړه معلومات وړاندې کړي.
د پولیسو د کړنو د ارزونې خپلواک بنسټ هم ویلي چې اوسمهال د پولیسو د فعالیتونو د پلټنې لپاره کوم دلیل نه ویني، خو د دې دوسیې پرمختګونه له نږدې څاري.
دې پېښې په ناروې کې یو ځل بیا د «کلر قانون» په نوم د وړاندیز شوې طرحې په اړه بحثونه راژوندي کړي دي.
د دې طرحې له مخې، وګړي یا د هغوی د کورنۍ غړي کولای شي له پولیسو څخه وپوښتي چې آیا د دوی اوسنی یا احتمالي د ژوند ملګری د کورني تاوتریخوالي یا جنسي جرمونو د محکومیت مخینه لري که نه.
د ناروې محافظهکار ګوند دا طرحه د بریتانیا له تجربې څخه په الهام وړاندې کړې وه، خو پارلمان د ۲۰۲۶ کال په مارچ میاشت کې رد کړه.
د دې طرحې مخالفان وايي چې دا کار د خلکو د شخصي معلوماتو د خوندیتوب حق زیانمنوي او د پولیسو ډېرې سرچینې به مصرف کړي. خو ملاتړي یې باور لري چې د ژوند د ملګري د تاوتریخوالي له مخینې څخه خبرتیا کولای شي د ورته جنایتونو په مخنیوي کې مهم رول ولوبوي.
د پروان ولایت لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ مسوولین وايي، د هېواد له شمال څخه سویل ته یې د ۶۰۵ کیلوګرامه تریاکو له قاچاق کېدو مخنیوی کړی دی. دوی زیاتوي، دغه مواد د ګازو په ډبو کې ځای پر ځای شوي وو او د قاچاق په تړاو یې ۴ کسان هم نیولي دي.
د پروان ولایت لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ ویاند فضلالرحیم مسکینیار وايي، دغه مواد د چهارشنبې په ورځ (د زمري ۷مه) په دوو جلا جلا عملیاتو کې په سالنګ ولسوالۍ کې ترلاسه شوي دي.
مسکینیار زیاتوي: «یاد نشه یي توکي په ډېر ماهرانه ډول د یوه « دو هزار» ډوله موټر د ګاز په بالون او بار وړونکي سوزکي موټر ګاز ډبو کې ځای پر ځای شوي وو او غوښتل کېدل چې د هېواد له شمال څخه جنوب ته انتقال شي، چې د پروان ولایت د سالنګ ولسوالۍ کې کشف او ونیول شول».
د نوموړي په وینا، د یادو نشه یي توکو د قاچاق او انتقال په تړاو څلور تنه چې د بیلابیلو ولایتونو اوسیدونکي دي نیول شوي دي.
د شنونکو په باور، په شمالي ولایتونو کې د دومره ډېرې اندازې تریاکو موجودیت او قاچاق د دې ښکارندويي کوي، چې د کوکنار پر وړاندې د طالبانو مبارزه او همداراز صفر کچې د کوکنارو د کرکېلې د رسېدو په تړاو ادعاوې ناسمې دي.
له دې سره سم، ویل کېږي، چې په هېواد دننه او بهر ته یې په قاچاق کې په خپله یو شمېر طالبان هم ښکېل دي، ځکه په چېک پاينټونو کې د طالبانو اړوند موټر نهتلاشي کېږي او په ډاډه زړه کولای شي، دغه ډول مواد له یوه ځایه بل ځای ته ولېږدوي.