د روغتیا نړۍوال سازمان: د بودجې کمښت د افغان مېرمنو او ماشومانو روغتیا له ګواښ سره مخ کړې

که څه هم د طالبانو تر واک لاندې د برېښنا اړوند مسوولین د دوامداره برېښنا برابرېدو خبره کوي؛ خو د دواړه ولایتونو یوشمېر اوسېدونکي وايي، چې له څو اوونیو راهیسې د شپې له‌خوا برېښنا په پرله‌پسې ډول پرې کېږي او د خلکو ستونزې یې زیاتې کړې دي.

د کندهار د پنځمې ناحیې اوسېدونکی عبدالغفار وایي: «د ګرمۍ موسم دی، ماشومان او ناروغان لرو، ټوله شپه له ګرمۍ خوب نه‌شو کولای، نه د بېټرۍ وس لرو او نه هم بل بدیل؛ کله چې برېښنا پرې شي، ټول کور له سختو ستونزو سره مخ شي».

خلک وايي، د ۲۴ ساعته برېښنا ژمنه ورسره شوې او ډېرې پیسې ترې اخیستل کېږي؛ خو برېښنا د شپې پرمهال پرې کېږي چې نه سولر کار کوي او نه هم هر کور بېټرۍ لري.

د کندهار یو بل اوسېدونکی عبدالصمد وایي، د برېښنا په بېلونو کې د دایمي برېښنا پېسې ترې اخیستل کېږي؛ خو د خدماتو کیفیت ورسره برابر نه‌دی. هغه زیاه کړه: «موږ هره میاشت لوړ بېلونه ورکوو؛ خو د برېښنا خدمتونه نیمګړي دي، کله چې برېښنا نه‌وي، ویل کېږي چې د ډیزلي ماشینونو برېښنا به ووېشل شي؛ خو موږ تراوسه دغه برېښنا هم نه‌ده لیدلې».

د هلمند د لښکرګاه ښار یو اوسېدونکی محمدنبي هم وایي، د برېښنا د پرې کېدو په اړه هر ځل بېلابېل لاملونه وړاندې کېږي؛ خو ستونزه نه حل کېږي. هغه وویل: «موږ ته ویل کېږي، چې د کجکي او کندهار ترمنځ د برېښنا مزی خراب شوی او یا تخنیکي ستونزه رامنځته شوې؛ خو دا ستونزه نږدې هره شپه تکرارېږي، په دې سخته ګرمۍ کې د برېښنا نشتوالي د خلکو ژوند ستونزمن کړی دی».

د دغه ولایت نور اوسېدونکي هم وایي، د برېښنا پرله‌پسې پارچاوي نه یوازې د خلکو ارامتیا له‌منځه وړي؛ بلکې ناروغان، ماشومان او سپین‌ږېري یې هم له سختو ستونزو سره مخ کړي دي.

یوشمېر صنعت کاران هم زیاتوي، چې د برېښنا پارچاوۍ یې پر کاروبار منفي اغېز کړی؛ ځکه د برېښنا په نشتوالي کې نه‌شي کولای خپلې چارې په عادي ډول پر مخ یوسي. د کندهار او هلمند اوسېدونکي له اړوندو مسوولینو غواړي، چې د ګرمۍ په دې سخت موسم کې د برېښنا پارچاوي کمه کړي او د برېښنا د دوامداره ټینګښت لپاره عملي او اوږدمهاله حل پیدا کړي؛ څو خلک په ځانګړي ډول ناروغان، ماشومان او سپین‌ږېري له لا ډېرو ستونزو سره مخ نه‌شي.

خو په دغه ولایت کې د طالبانو د برېښنا شرکت او کجکي بند مسوولینو ویلي، چې ستونزه لنډمهاله ده او په ځینو سیمو کې تخنیکي ستونزې رامنځته شوې دي. د دوی په خبره؛ د ستونزې د ژر حل لپاره کاري ډلې په کار بوختې دي.

هغه د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي ټلوېزیون ته ویلي، چې د بیروجو، یاقوتو او نورو ګران بیه ډبرو د کانونو ترڅنګ په پنجشېر کې شاوخوا ۱۷۰۰ د زمردو کانونه هم کشف شوي دي. د نوموړي په وینا؛ په دغه ولایت کې د کانونو ټولې چارې د طالبانو د بېلابېلو کمېټو تر څار لاندې ترسره کېږي او د پنجشېر د ټولو کانونو اداره په بشپړه توګه د طالبانو په واک کې ده.
د طالبانو والي همدارنګه د پنجشېر اقتصادي ظرفیتونو ته په اشارې له کورنیو او بهرنیو پانګه‌والو غوښتي، چې د دغه طبیعي زېرمو د استخراج لپاره د کانونو په برخه کې پانګونه وکړي.

په ورته وخت کې کارپوهان وایي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د کانونو استخراج د خپلواکو ادارو له څار، مالي روڼتیا او چاپېریالي معیارونو پرته په پراخه او بې‌ساري ډول ترسره کېږي.

یوشمېر افغانان اندېښنه څرګندوي، چې د هېواد طبیعي سرچینې لوټېږي، کانونه د یوې ځانګړې ډلې په ګټه کارول کېږي او استخراج شوي توکي بهر ته لېږدول کېږي. د افغانستان پخواني ولسمشر اشرف غني د ۱۴۰۳کال د سلواغې په میاشت کې ویلي و، هغه د کانونو قراردادونه چې طالبان یې په پټه ورکوي نړۍوال مشروعیت نه‌لري.

همدارنګه فارن پالېسي مجلې د ۱۴۰۳کال د وري په میاشت کې په یوه راپور کې ویلي و، چې له القاعده سره تړلې ۱۴ ډلې د طالبانو له لوري د کانونو د استخراج له عوایدو ګټه اخلي.

د ملګرو ملتونو د جرمونو او نشه‌يي توکو پر وړاندې د مبارزې دفتر (UNODC) او د کډوالۍ نړۍوال سازمان (IOM) د انساني قاچاق په وړاندې د نړۍوالې ورځې په مناسبت په یوې ګډه اعلامیه کې ټینګار کړی، چې د انساني قاچاق د مخنیوي، د قربانیانو او ژوندي پاتې شویو کسانو د پېژندنې او ملاتړ او د هغو کسانو پر وړاندې د اقداماتو د پیاوړتیا لپاره چې له استثمار څخه ګټه پورته کوي؛ ګډو او همغږو هڅو ته اړتیا ده.

د دوی په خبره؛ د وروستۍ ارزونې له مخې ۵۶ سلنه ستنې شوې کډوالې کورنۍ د خپلو لومړنیو لګښتونو پوره کولو وس نه‌لري. اعلامیه زیاتوي، نږدې نیمایي ستنېدونکې کورنۍ د ژوندي پاتې کېدو لپاره پر پورونو یا مرستو تکیه کوي.
د دوی په خبره؛ دغه اقتصادي فشارونه خلک منفي لارو ته اړ باسي او د انسانانو د قاچاق، استثماري کار، د پورونو په بدل کې جبري کار او د استثمار نورو ډولونو لامل کېږي.

د اعلامیې له مخې؛ قربانیان لاهم ناامنه کارونو، جبري کار، جنسي استثمار، غلامۍ ته ورته شرایطو او ان د هغوی له خوښې پرته د بدن د غړو اېستلو ته اړ اېستل کېږي. د ملګرو ملتونو په راپور کې راغلي، چې ښځې، ماشومان، ستنېدونکي او پوروړې کورنۍ تر ټولو ډېر له دغه ګواښ سره مخ دي.
د یادو نړۍوالو ادارو د معلوماتو له مخې؛ ځینې نور افغانان د جبري سوالګرۍ، جبري ودونو، د ماشومانو د جلب او جذب، جنسي استثمار او ناقانونه فعالیتونو لپاره کارول کېږي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د جرمونو او نشه‌یي توکو د دفتر استازي پولیک اوک سري ویلي: «پر افغانانو اوسني فشارونه لکه ډله‌ییزې ستنېدنې، د بدیل معیشتونو له برابرولو پرته د کوکنارو له‌منځه وړل، د بشري مرستو کمښت، طبیعي پېښې او پر ښځو محدودیتونه نارینه، ښځې او ماشومان د انساني قاچاق او استثمار پر وړاندې لا ډېر زیان‌من کړي دي».‌
د افغانستان لپاره د کډوالۍ نړۍوال سازمان مشرې میهیونګ پاړک ویلي: «د راستنېدونکو اوسنی شمېر تر هغه لوړ دی، چې افغان ټولنې یې له پراخ نړۍوال ملاتړ پرته جذب کړای شي. ډېری راستنېدونکي له محدودو امکاناتو سره هېواد ته راګرځي او د کار، سرپناه او لومړنیو خدمتونو په ترلاسه کولو کې له ستونزو سره مخ وي. که په هېواد کې د ژوند مناسب فرصتونه موجود نه‌وي، خلک اړ کېږي چې بیا خطرناکې او ناقانونه لارې غوره کړي، چې دا کار یې د انسانانو د قاچاق، د انساني قاچاق کوونکو، استثمار او ناوړه چلند له ګواښ سره مخامخ کوي. له راستنېدونکو او کوربه ټولنو ملاتړ یوازې بشري اړتیا نه؛ بلکې د افغانستان د ثبات لپاره هم مهمه پانګونه ده».

دواړه ادارو ټینګار کړی، چې د انسانانو د قاچاق پر وړاندې مبارزه همغږو، عملي او د شواهدو پر بنسټ اقداماتو ته اړتیا لري. اعلامیه زیاتوي، چې د دغه هڅو د ملاتړ لپاره یادو ادارو په ګډه په افغانستان کې د انساني قاچاق او د کډوالو د قاچاق په اړه ستراتیژیکه ارزونه ترسره کوي.
د دوی په وینا؛ دغه ارزونه به د نوو ګواښونو په اړه شواهد پیاوړي کړي، د قربانیانو د پېژندنې او ساتنې لپاره به عملي لارې چارې په ګوته کړي او د انسانانو د قاچاق پر ضد به د ګډو اقداماتو په پیاوړتیا کې مرسته وکړي.

د دغه کمېسیون د معلوماتو له مخې؛ دغه کډوال د ډیورنډ کرښې د بېلابېلو لارو هېواد ته داخل شوي او د ثبت او راجستر ترڅنګ ورسره لومړنۍ مرستې هم شوې دي. د راپور له مخې؛ دغه کډوال د تورخم، سپين بولدک، ورېښمو لارې او اسلام‌کلا له لارو افغانستان ته ستانه شوي دي. په راپور کې راغلي، چې په همدې ورځ ۳۹۵ نورې کورنۍ خپلو اصلي ولایتونو او مېنو ته ستنې شوې دي.

هم‌مهاله پاکستان د روان زېږدیز کال د جولای په لسمه د افغان کډوالو د اېستلو لپاره د عملیاتو یوه نوې او پراخه څپه پیل کړې. د افغانستان د جمهوري نظام تر پرځېدو وروسته یوشمېر پخواني افغان نظامیان، د بشري حقونو فعالان، ښځینه فعالانې او خبریالان چې پاکستان ته جلاوطنه شوي،‌ دغه عملیاتو له سختو رواني شکنجو سره مخ کړي دي.

دوی وړاندې له نړۍوالې ټولنې او د ملګرو ملتونو د کډوالۍ سازمان غوښتنه کړې، چې پر پاکستان فشار راوړي او د دغه عملیاتو مخه ونیسي.

د هغه په وینا؛ شمتیغ دې له افغانستان سره د سیمه‌ییزې سوداګرۍ اسانتیا او د سیمې د رېلي ټرانزیټ په مهم مرکز بدل شي. نوموړي د چهارشنبې په ورځ افغانستان ته د رېلي صادراتو په اړه د همغږۍ په غونډه کې د ختیځو پولو د سوداګرۍ لوړې کچې ته په اشارې ویلي، د شمتیغ پولې د پراختیا پر وړاندې شته خنډونه باید لرې او د رېلي تګ‌راتګ له شته ظرفیتونو باید ښه ګټه واخیستل شي.

هغه وویل، د دغه لارې د سوداګرۍ حجم ښيي چې جدي پرېکړو او عملي اقداماتو ته اړتیا ده او زیاته یې کړه: «د یادې لارې د نه پراختیا لپاره هېڅ د منلو وړ دلیل نه‌شته؛ ځکه شته ظرفیتونه او د لېږدېدونکو توکو اندازه د یادې سیمې ستراتیژیک اهمیت څرګندوي. باید د هېواد د ختیځو پولو له هغه لویو ظرفیتونو چې تراوسه ورته کمه پاملرنه شوې، د اقتصادي ودې لپاره ګټه واخیستل شي».

مظفري د شمتیغ پولې د علمي او مسلکي تنظیم پر اړتیا هم ټینګار وکړ او وړاندیز یې وکړ، چې د پروژو د کره تعریف او د اړینو فزیکي تاسیساتو د جوړولو لپاره له متخصصو سلاکارانو څخه کار واخیستل شي.

د خراسان رضوي والي وویل، د امنیتي ملاحظاتو په پام کې نیولو سره شمتیغ باید یوه خوندي او په ورته وخت کې د نړۍوالې سوداګرۍ د اسانتیا برابروونکې لاره وبلل شي. هغه دارنګه د طالبانو له اړوندو ادارو غوښتي، چې د ګډو بهیرونو په مدیریت په ځانګړي ډول د کاني توکو او نورو توکو د لېږد کنټرول په برخه کې همکاري وکړي.

هغه ټینګار وکړ، چې د رېلي لېږد رالېږد په برخه کې باید انحصار موجود نه‌وي او خصوصي سکټور هم باید د زېربناوو په جوړولو او د پروژو په عملي کولو کې ونډه واخلي. د خراسان رضوي والي اعلان وکړ، چې شاوخوا یوه میاشت وروسته به د شمتیغ په پوله کې یوه تخصصي غونډه جوړه شي او تر هغې وړاندې به اقتصادي، امنیتي او د اورګاډي ادارو اړوندې کمېټې د ستونزو د څېړلو او د هرې موضوع لپاره د عملي حل لارو وړاندې کولو په موخه غونډه وکړي.

د شمتیغ د لومړي پړاو پراختیا لپاره زر مېلیارد تومانه ځانګړي شوي

د خراسان رضوي مرستیال والي امیرالله شمقدري د شمتیغ پولې د ستونزو د بشپړ نوملړ او د منظم پلان جوړولو پر اړتیا ټینګار وکړ او ویې ویل، د دوی په باور د پولې شاوخوا ۸۰ سلنه ستونزې د اړوندو ادارو په ګډې همکارۍ حل کېدای شي. هغه وویل، د پولې ستونزې باید په روښانه ډول ثبت، لومړیتوب ورکړل شي او د هرې موضوع لپاره مشخص مسوول وټاکل شي.

د نوموړي په وینا؛ د سرحدي فعالیتونو له اقتصادي ګټو څخه باید د شمتیغ پولې د پراختیا لپاره ګټه واخیستل شي. هغه زیاته کړه، د سرحدي امنیت په برخه کې باید د هرې ادارې دنده روښانه وي؛ څو د ستونزو د رامنځته کېدو پر مهال ګډوډي رامنځته نه‌شي.

شمقدري ټینګار وکړ، چې د سرحدي فعالیتونو د پراختیا له امله باید اړینې زېربناوې لکه ځیرک کنټرولي تجهیزات، د اورګاډي واګونونو د اېکس‌رې سیستم او ګمرک خدمتونه په خپله سیمه کې جوړ شي. هغه وویل، دا مناسبه نه‌ده چې ګمرک له پولې ۶۰ یا ۷۰ کیلومتره لرې وي؛ بلکې ټولې اړونده ادارې باید په هماغه ځای کې مېشتې وي، څو سرحدي چارې په اغېزمن ډول ترسره شي.