د ترکیې د کډوالۍ ادارې د تازه شمېرو له مخې، د روان میلادي کال په لومړیو اوو میاشتو کې ۲۲ زره او ۴۸۳ افغان کډوال په دغه هیواد کې نیول شوي دي. د دغو شمېرو له مخې، افغانان د نیول شویو کډوالو د نوملړ په سر کې دي او ډېری یې د قانوني استوګنې د کارت د نه لرلو له امله نیول شوي دي.
د ترکیې د کډوالۍ ادارې د بې اسناده کډوالو د نیولو په اړه تازه شمېرې خپرې کړې چې له مخې یې د روان میلادي کال په لومړیو اوو میاشتو کې تر ۸۲ زرو ډېر د بېلابېلو هېوادونو وکړي نیول شوي دي.
به نیول شویو کډوالو کې ۲۲۴۸۳ تنه یې یوازې افغانان دي چې د بې اسناده نیول شویو کدوالو د نوملړ په سر کې ځای لري.
له افغانستان وروسته په ترتیب سره د سوریې، ازبکستان، ترکمنستان، ایران، مراکش، عراق، مصر، سوډان او یمن وګړي د تر ټولو ډېرو نیول شویو کډوالو په ډله کې شامل دي.
د راپور له مخې، دغه کډوال د استوګنې د قانوني کارت د نه لرلو له امله نیول شوي دي. د ترکیې د کډوالۍ ادارې د نیول شویو کسانو د برخلیک او د ایستل شویو کسانو د شمېر په اړه نور جزییات نه دي خپاره کړي.
په همدې موده کې نږدې اووه زره کسان د انساني قاچاق په تور هم نیول شوي دي. د ترکیې پولیس او ساحلي ګارډ په دوامداره توګه پراخ عملیات ترسره کوي او په دغو عملیاتو کې، چې ډېری نیول شوي کسان افغانان وي، هغوی تر نیولو وروسته بېرته باسي.
ملګرو ملتونو تر دې وړاندې راپور ورکړی و چې ترکیې د روان کال په لومړیو پنځو میاشتو کې له ۱۳ زرو ډېر افغان کډوال بېرته ایستلي دي.
دغه افغان کډوال په داسې حال کې نیول کېږي چې نړیوالو رسنیو تر دې وړاندې د اروپایي ټولنې له مالي ملاتړ څخه په برخمنو کمپونو کې له افغان کډوالو سره د ترکیې د ناوړه چلند راپورونه هم خپاره کړي وو.
د سهار له لمانځه څو ساعته وروسته ملا حسن اخوند په حرمسرای کې پر توشکه ناست وي. اداري اسناد او دوسیې ورته راوړل کېږي، شفاهي هدایتونه ورکوي او بېرته همغې کوټې ته ستنېږي چې د کور او دفتر دواړو لپاره یې کاروي.
له همدې خونې څو متره لرې، هغه دېوالونه ولاړ دي چې یو وخت پرې د افغانستان د پاچاهانو او ولسمشرانو انځورونه ځړېدل.
د افغانستان د واک او ځواک په دې پخواني ماڼۍ کې د شاهي تشریفاتو، رسمي غونډو او دولتي نظم ځای اوس د یوه داسې مشر ساده ژوند نیولی، چې خپل پخوانی کلیوالي چاپېریال یې د هېواد تر ټولو خوندي او مجللې ماڼۍ ته راوړی دی.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د حرمسرای داخلي بڼه په بنسټیز ډول بدله شوې ده. اداري مېزونه، څوکۍ او ګڼ عصري وسایل لرې شوي او د هغو پر ځای غالۍ، توشکې او بالښتونه، چې د ملا حسن اخوند د دودیز کندهاري ژوند له طرز سره ډېر نږدې دي، اېښودل شوي دي.
دوه پوړیز حرمسرای د افغانستان تاریخي ودانۍ ده، چې د امیر عبدالرحمن خان په دوره کې د هغه د کورنۍ د استوګنې لپاره جوړه شوه او وروسته نور پاچاهان هم پکې اوسېدل. د جمهوري نظام په لومړنیو کلونو کې د افغانستان وروستی پاچا محمد ظاهر شاه ددویم ځل لپاره هم په همدې ماڼۍ کې اوسېده.
دلته د ملا حسن اخوند کورنۍ، په ځانګړي ډول ښځینه غړي تر سختو امنیتي تدابیرو لاندې له عامه نظره لرې ژوند کوي. همدلته د طالبانو رییسالوزرا خپل کاري دفترونه هم ځای پر ځای کړي دي. د ارګ سرچینې وایي، هغه د کور او دفتر ترمنځ پخوانۍ کرښه له منځه وړې ځکه ډېر وخت له همدې شخصي چاپېریاله د دولتي چارو لارښوونه کوي.
هغه د عصري دولتي دفترونو له نښو ډېر د یوه دودیز دیني عالم د مجلس فضا غوره بولي. د رسمي میز پر ځای توشکه، د دفتر پر ځای د کورنۍ چاپېریال او د اداري اړیکو پر ځای شفاهي هدایتونه د هغه د ادارې له مهمو ځانګړنو ګڼل کېږي.
خو د ارګ بدلون یوازې د حرمسرای تر دېوالونو محدود نه دی.
د طالبانو تر واک لاندې هغه تاریخي دود هم بدل شوی چې له مخې یې د ارګ اصلي ماڼۍ یوازې د هېواد د پاچا یا ولسمشر د کورنۍ د استوګنې لپاره ځانګړې وې. اوس د ارګ په بېلابېلو برخو کې د طالبانو ګڼ لوړپوړي چارواکي له خپلو کورنیو سره ژوند کوي.
ملا عبدالغني برادر په صدارت ماڼۍکې، مولوي عبدالسلام حنفي په ګلخانې ماڼۍ ، ملا محمد یعقوب مجاهد په نمبر یو ماڼۍ کې، ملا عبدالمنان عمري د ارګ په محوطه کې په یوه جلا ودانۍ کې، ملا محمد فاضل مظلوم په یوه بله ماڼۍ او مولوي عبدالکبیر په سپېدار ماڼۍ کې اوسیږي.
د ارګ دننه د ټولو طالب مشرانو ژوند یو شان نه دی.
که څه هم د ټولو چارواکو په ژوند کې د ملایي دود نښې شته، خو د دوی ترمنځ د پام وړ توپیرونه هم لیدل کېږي. ملا عبدالغني برادر، ملا عبدالسلام حنفي او ملا محمد یعقوب د وخت په تېرېدو سره په ژوند، لباس، اړیکو او اداري طرز کې تر یوه حده بدل او ښاري شوي دي. دوی له بهرنیو استازو، سوداګرو او سیاسي اړیکو سره ډېر تعامل لري.
خو د ملا حسن اخوند په اړه د ارګ سرچینې یو بل تصویر وړاندې کوي.
د هغه په ژوند کې د بدلون نښې ډېرې کمې دي. هغه لا هم د یوه دودیز ملا په څېر ژوند کوي او شاوخوا مېشت طالب چارواکي ډېری د رسمي مسوول پرځای د یوه سپینږیري، روحاني مشر او ګاونډي په توګه ورسره چلند کوي.
په ارګ کې ملا حسن اخوند ته نږدې سرچینې له کور څخه د هغه د دفتري استفادې یو دلیل د نوموړي زړښت او له کوره لږ راوتل بولي. یوه سرچینه، چې د طالبانو د رییس الوزرا روغتیايي بهیر له نږدې څاري، د څوکۍ پر ځای د توشکې کارول د هغه له ناروغۍ سره تړي، ځکه، وايي، « ملا صاحب د بواسیرو ناروغي لري».
یادې سرچینې وايي، چې د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده د طالبانو د کابل مېشتو مشرانو واک تر ډېره محدود کړی دی. د ارګ دننه له شته محدود نفوذ څخه ډېره برخه له ملا عبدالغني برادر سره ده. هغه د ارګ د نورو سیالو چارواکو په پرتله په نسبي ډول عصري سلاکاران او کارکوونکي لري او پر اقتصادي سکتور تر ډېره حاکم دی.
د پشمل له جوماته د هبت الله تر همسنګرۍ
د کابل ـ هرات پر لویه لار، د کندهار ښار لویدیځ لور ته شاوخوا ۳۰ کیلومتره لرې یو کلی پروت دی چې د افغانستان د ډېرو نورو کلیو په څېر د انګورو تاکونه، خټین کورونه او د کلیوالي ژوند ځانګړنې لري. دا کلی «پشمل» دی، چې د دې ډلې د ځینو بنسټګرو او غړو د ژوند لومړني فصلونه پکې تېر شوي دي.
څه باندې اویا کاله مخکې محمد حسن په پشمل کلي کې د ملا محمد تقي په کور کې وزېږېد. د هغه پلار د کلي ملا و، خو د سیمې د ځینو نورو کلیوالو په څېر یې پراخې ځمکې، د انګورو تاکونه یا ممیزخونې نه لرلې.
د پشمل د اوسېدونکو په وینا، هغه لا ماشوم و، چې له پلار سره یې جومات ته تګ او راتګ کاوه. د نورو ماشومانو په پرتله له لوبو او کلیوالي سیالیو لرې پاتې و او ورځنی ژوند یې د دیني زده کړو، جومات او مذهبي درسونو ترمنځ محدود و.
هغه لومړنۍ دیني زده کړې له خپل پلار نه وکړې او په ۱۹۶۱ کال کې یې د ډیورنډ کرښې پورې غاړه د کوټې بېلابېلو مدرسو ته د زده کړو لپاره تګراتګ کاوه.
کوټه د افغان دیني زدهکوونکو لپاره له کلونو راهیسې د دیني زده کړو مهم مرکز پاتې شوی. همدلته محمد حسن د فقهې، فنونو، حدیثو او دیني علومو په برخه کې لوړې زده کړې وکړې. شاوخوا لس کاله یې په بېلابېلو مدرسو کې تېر کړل او په پای کې یې د «اخوند» درجه هم ترلاسه کړه.
خو د ده د ژوند مسیر یوازې په مدرسه ونه درېد.
کله چې په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي اتحاد د ځواکونو له یرغل وروسته افغانستان د جګړې په ډګر بدل شو، ملا محمد حسن اخوند د خپل نسل د ډېرو نورو دیني عالمانو په څېر د یرغل خلاف د جګړې لاره ونیوله.هغه د طالبانو له اوسني مشر هبت الله اخوندزاده سره یوځای د مولوي محمد نبي محمدي په مشرۍ د حرکت انقلاب اسلامي د قوماندان ملا حاجي محمد اخوند په جبهه کې د افغان حکومت خلاف جنګېده. په دې جبهه کې ملا اختر محمد منصور او د طالبانو نورو مشرانو هم غړیتوب درلود. دغه جبهه وروسته د مولوي خالص په اسلامي حزب کې شامله شوه.
د ۱۹۹۰ مې لسیزې په نیمایي کې، چې د کورنیو جګړو، بېنظمۍ او د جهادي ډلو ترمنځ له شخړو وروسته د طالبانو اسلامي تحریک پیل شو، ملا محمد حسن اخوند یې هم په لیکو کې و. هغه د ملا محمد عمر مجاهد په مشرۍ د طالبانو په لومړۍ واکمنۍ کې د کندهار د والي او د بهرنیو چارووزارت او رییس الوزرا ملا محمد رباني د لومړي مرستیال په توګه دندې ترسره کړې.
د ملا حسن اخوند په اړه ویل کیږي، چې د طالبانو په لومړۍ دوره کې یې د بهرنیو چارو وزارت د ډیپلوماسۍ انسټیټیوټ او وزارت د کارکوونکو په ګومارنه کې له داوطلبانو د دیني زده کړو پوښتنه کوله او چا به چې د قران کریم ایتونه ښه ولوستل، هغه به یې په دنده ګوماره.
د هغه په اړه دا مشهوره ده، چې د قران کریم یو ښه تلاوت کوونکی یې د وزارت د یوې سیاسي څانګې رییس ټاکلی و.
هغه له روسیې سره د اړیکو مخالفت کاوه، ځکه استدلال یې کاوه، چې شوروي ځواکونو پر افغانستان برید کړی و او بهرنۍ مرستې یې هم د وسوسې په توګه تعبیرولې.
دغه راز د رسنیو کتل او د ورځپاڼو لوستل یې د وخت ضیاع ګڼله او ټینګار یې کاوه، چې ددې پرځای تلاوت کوي.
په ۲۰۲۱ کال کې هم واک ته له رسېدو څو میاشتې وروسته، هغه په یوه ثبت شوې وینا کې وویل چې اسلامي نظام جوړ شوی او د دې نظام چارې باید هغه کسان پر مخ یوسي چې د دیني علومو متخصصان دي. هغه پر خلکو ټینګار وکړ چې د ستونزو د حل لپاره باید خدای ته رجوع وکړي او د هغه په تعبیر «بغارې» ووهي.
د طالبانو د لومړۍ دورې له نسکورېدو وروسته ملا محمد حسن اخوند د نورو طالب مشرانو په څېر پاکستان ته لاړ. په کوټه ښار کې له بیا منظمېدو وروسته د کوټې شورا (د طالبانو د رهبرۍ شورا) د یوه اساسي غړي په توګه په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو او جمهوري نظام پر ضد د جګړې برخه و.
د دغې جګړې پر مهال د طالبانو د فرهنګي کمېسیون یوه غړي د نوم نه خپرېدو په شرط افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، چې په دغو کلونو کې ملا حسن اخوند د طالبانو په منځ کې پوځي ځواک نه درلود او د ملا عمر د یوه نږدې ملګري او روحاني شخصیت په توګه یې تشریفاتي رول درلود. ملا حسن اخوند په دغو کلونو کې د خپلې دیني مدرسې او جومات د امامت سمبالولو ترڅنګ، د طالب قوماندانانو د خپلمنځیو ناندریو په اواري کې هم ونډه اخیسته.
نوموړي د دیني مسایلو په اړه ځینې کتابونه هم لیکلي، چې د طالبانو په اړوندو مدرسو کې تدریسېدل.
د همدې اوږدې لارې په پای کې، هغه سړی چې د طالبانو په منځ کې یې د یوه تشریفاتي او روحاني سپینږیري ځای درلود، ناڅاپه د طالبانو د ادارې تر ټولو په لوړه څوکۍ کښېناست.
خو د ۲۰۲۱ کال د اګست له سقوط وروسته د ملا حسن اخوند انتخاب د ډېرو لپاره حیرانوونکی هم و.
ولې ملا برادر نه، چې د طالبانو تر ټولو مشهور سیاسي کس و؟ ولې بل ځواکمن قوماندان نه؟
د دې پوښتنې ځواب د طالبانو د داخلي لیکو په یو ساتلو کې پروت و.
د سیالانو ترمنځ «بېخطره» انتخاب
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې، چې طالبان کابل ته ننوتل، د دې ډلې د راتلونکي حکومت د رییس الوزرا په اړه تر ټولو ډېر اټکلونه د ملا عبدالغني برادر پر نامه را څرخېدل.
برادر د دوحې د مذاکراتو مخکښ و، له امریکايي استازو سره یې خبرې کړې وې، د سولې تړون یې لاسلیک کړی و او د طالبانو له بیا راڅرګندېدو مخکې د دې ډلې تر ټولو پېژندل شوی سیاسي شخصیت ګڼل کېده.
خو کله چې د نوي حکومت د جوړېدو اعلان وشو، هبت الله دې څوکۍ ته خپل پخوانی همسنګره ملګری ملا محمد حسن اخوند غوره کړی و.
د طالبانو د واک له بیا ترلاسه کولو وروسته، د دې ډلې دننه دریو لویو حلقو د نفوذ لپاره سیالي کوله:
لومړۍ؛ د دوحې سیاسي ډله، چې مشري یې ملا عبدالغني برادر کوله.
دویمه؛حقاني شبکه، چې سراجالدین حقاني یې مهم مشر دی.
درېیمه؛ د کندهار حلقه، چې د طالبانو د مشر ملا هبتالله اخوندزاده تر مستقیم نفوذ لاندې ده.
د دې دریو جریانونو ترمنځ د واک وېش او انډول په اسانه نه شوای تنظیمیدای.
ملا برادر د بهرنیو اړیکو، مذاکراتو او سیاسي مشروعیت له امله پیاوړی دریځ درلود. هغه د طالبانو له پخواني مشر ملا محمد عمر سره نږدې پاتې شوی و، د جګړې تجربه یې لرله او له نړیوالو سره د خبرو لپاره د طالبانو تر ټولو وړ کس ګڼل کېده.خو همدا شهرت د کندهار د سخت دریځې حلقې لپاره د اندېښنې وړ و.
په کندهار کې د طالبانو د عمومي مشر هبتالله اخوندزاده شاوخوا کسانو داسې باور درلود چې د دوحې ډله له بهرنیو اړیکو، ډیپلوماتیکو تماسونو او خپلواک سیاسي رول څخه ډېره ګټه اخلي. له همدې له امله، د رییس الوزرا څوکۍ ته د یوه داسې کس نوم په کار و، چې د ټولو ډلو لپاره د منلو وړ وي او د کومې سیالې شبکې کس هم نه وي.
ملا حسن اخوند له همدې تعریف سره برابر و.هغه د ملا عمر له نږدې کسانو او د طالبانو د لومړۍ دورې له مشرانو و، دیني اعتبار یې درلود، خو شخصي پوځي ځواک یې نه درلود.
د ملا حسن اخوند ټاکل د ملا برادر د کمزوري کېدو له بهیر سره هممهاله وو.
د طالبانو مشرانو داسې یو جوړښت غوره کړ چې برادر پکې د حکومت تر ټولو لوړه څوکۍ و نه نیسي، بلکې د رییسالوزرا د مرستیال په توګه پاتې شي.
پر دې سربېره پاکستان هم د ملا برادر له نفوذه اندېښمن و، ځکه د بند پرمهال یې له پاکستان نه ښې خاطرې نه درلودې او د کرزي په مشرۍ له افغان حکومت سره یې د خبرو اترو کانالونه پرانېستل غوښتل.
خو ایا ملا حسن اخوند واک هم لري؟
د رییسالوزرا څوکۍ ملا حسن اخوند ته ورکړل شوه، خو د طالبانو د حکومت د جوړښت له لومړیو ورځو یوه پوښتنه مطرح ده، چې ایا مقام او واک یو شی دي؟
په ارګ کې د سرچینو په وینا، د وخت په تېرېدو دا روښانه شوه چې په کندهار کې د ستراتیژیکو پرېکړو اصلي محور د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده دی.د نجونو د زدهکړو، د ښځو د کار، مهمو فرمانونو او عمومي سیاستونو په اړه وروستۍ پرېکړې له کندهاره راځي. په کابل کې ملا حسن اخوند ددغو پرېکړو اجرا کوونکی دی.
خو د ارګ دننه د نفوذ تر ټولو مهمه برخه لاهم د ملا عبدالغني برادر په لاس کې ده.
ملا حسن اخوند د خپل مقام باوجود د یوه دودیز دیني عالم په څېر ژوند ته دوام ورکړی دی. هغه نه د لومړیو وزیرانو په څېر سفرونه وکړل، نه یې پراخې ولسي غونډې جوړې کړې او نه یې هڅه وکړه چې د حکومت اصلي څېره پاتې شي.
په تېرو څو کلونو کې هغه له کابل بهر یوازې محدود سفرونه کړي او له نړیوالو استازو سره یې هم ډېرې لږې لیدنې درلودې. هغه د طالبانو د اکثریت نورو جګپوړو مشرانو په شان د ملګرو ملتونو د بندیزونو په نوملړ کې دی.
خو له نورو طالب مشرانو سره د ملا حسن اخوند توپیر په دې کې دی چې هغه د خپلو زړو ملګرو برعکس د دغو بندیزونو خلاف نه غواړي یا نه شي کولای فعال پاتې شي. په داسې حال کې چې نوموړی د طالبانو په لومړۍ دوره کې د بهرنیو چارو مرستیال وزیر پاتې شوی و او باید په بهرنۍ ډیپلوماسي کې تر نورو برلاسی او متحرک وای، خو داسې ښکاري، چې د خپل ساده لیدلوري، زړښت او روغتیایي بېوسۍ له امله له بهرنیانو یا کورنیو مطرحو کسانو سره لیده کاته ته ډېر چمتو یا لېواله نه دی.
د طالبانو مطبوعاتي اعلامیې ښيي، چې ډېری بهرني پلاوي، سفیران، سوداګر او د ملګرو ملتونو استازي چې له ملا حسن اخوند سره د کتنې غوښتنه کوي، د هغه د روغتیايي حالت د نه مساعدوالي او نورو دلایلو له مخې د هغه د دفتر له رییس سره ګوري.
په تېرو شاوخوا پنځو کلونو کې هغه له کندهار پرته د افغانستان هیڅ ولایت او له پاکستان پرته هیڅ بهرني هېواد ته سفر نه دی کړی. د هغه یوازېنی او نسبي منظم حضور د طالبانو د کابینې په اونیزو غونډو کې دی، خو کندهار ته د ملا هبت الله له خوا د ځینو کلیدي وزیرانو له بیا-بیا ورغوښتلو وروسته، اوس د ملا حسن اخوند په مشرۍ د کابینې غونډې هم ډېری تشریفاتي شوې دي او مهم وزیران خپل مرستیالان ور استوي.
د افغانستان د اداري جوړښت له مخې د رییسالوزرا دفتر باید د حکومت د اجرایوي چارو مرکز وي، خو د ارګ سرچینې وایي چې د حسن اخوند د دفتر ډېری عملي چارې د هغه نږدې کسان پر مخ وړي.د رییسالوزرا دفتر رییس ډاکټر ملا عبدالواسع خادم د اسنادو، وړاندیزونو او رسمي مکتوبونو په مدیریت کې مهم رول لري.
د بهرنیو او کورنیو ادارو اسناد حسن اخوند ته تر رسېدو وړاندې د هغه ددفتر له فلتره تېریږي.
په دې اداره کې بوخت یوه کارکوونکي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې له همدې امله څو ځله د طالبانو د چارو ادارې لوی رییس شېخ نورالحق انور په لیکلي او شفاهي بڼه ملا حسن اخوند او د ملا هبت الله اخوندزاده دفتر ته شکایتونه استولي او غوښتنه یې کړې چې د ملا حسن اخوند د دفتر رییس باید د چارو ادارې په کارونو کې لاسوهنه ونه کړي.
د طالبانو د چارو ادارې یوه سرچینه وایي، چې د شیخ انور شکایتونه له دې امله له پامه غورځول شوي چې د ملا حسن اخوند د دفتر رییس (ډاکټر ملا عبدالواسع) د کندهار ولایت دی او د ملا هبت الله اخوندزاده په دفتر کې نږدې اړیکې لري.
د طالبانو رییس الوزرا د سهار له چای څښلو وروسته د څو ساعتونو لپاره خپل کاري دفتر ته ځي او په شفاهي ډول د اړوندو چارو لپاره د خپل دفتر رییس ډاکټر ملا عبدالواسع خادم ته سپارښتنې کوي.
ملا حسن اخوند شاوخوا درې کاله مخکې د سختې ناروغۍ له امله څو میاشتې په پرلهپسې توګه په ارګ کې نه و. د طالبانو عمومي مشر ملا هبت الله اخوندزاده د هغه په غیابت کې مولوي عبدالکبیر (چې هغه مهال د ریاست الوزرا سیاسي مرستیال و) د ریاست الوزرا د سرپرست په توګه وټاکه.
په ارګ کې د ملا حسن اخوند د نه شتون پر مهال اټکل دا و چې هغه له دندې ګوښه شوی، خو له څو میاشتني غیابت وروسته بیرته ارګ ته ستون شو. که څه هم رسمي سرچینو ادعا کوله چې هغه کندهار ته د استراحت لپاره تللی و، خو ځینو نورو سرچینو ویل چې نوموړی د درملنې لپاره پاکستان ته تللی و.
خو په افغانستان کې د انټرنېټ له بندېدو وروسته نوموړی د ملا هبت الله له دفتر سره تر خبرو وروسته امر کړی و، چې په افغانستان کې باید انټرنېټ بېرته
د کندهار دسترخوان په ارګ کې
د کابل د ارګ د لوړو دېوالونو تر شا، د ملا محمد حسن اخوند ورځ د ډېرو معاصرو دولتي مشرانو له معمول ژوند سره توپیر لري. د امنیتي تدابیرو، رسمي غونډو او اوږدو سفرونو پر ځای، د هغه ژوند د یوه کلیوال ملا د ورځني نظم په څېر دی.
ارګ د افغانستان د دولت د تشریفاتو نښه وه، خو د ملا حسن اخوند د دسترخوان له لارې یې اوس بل ډول څېره وړاندې کېږي.د طالبانو رییسالوزرا لا هم د کندهار دودیز خواړه تر ټولو ډېر خوښوي. د پسه ښوروا، د وطني چرګانو ښوروا، په ښوروا کې پخې شوې نرۍ وریژې او شړومبې دده د خوښې خوراکونه دي.
د سرچینو په وینا، کله چې مېلمانه هم ورشي، ډېری وخت همدا ډول ساده خواړه ورته وړاندې کېږي.
د هغه ورځ د شپې له نیمايي پیلږي.د تهجد لمونځ، تلاوت او وروسته د ورځې پیل د هغه د ژوند له پخوانيو عادتونو څخه دي. د سهارنۍ له خوړلو مخکې د اشراق لمونځ کوي او د ماسپښین له لمانځه وروسته قیلوله (د غرمې لنډ خوب) کوي.
د دیني روایتونو له مخې، قیلوله ثواب لري ځکه د اسلام د پیغمبر سنت دی او انسان د شپې تهجد لمانځه او نورو عبادتونو ته چمتو کوي.
د حرمسرای په دننه کې یو ځانګړی او مجهز جومات هم شته. همدلته ملا حسن اخوند د خپلې کورنۍ د غړو او مېلمنو امامت کوي. خو د سرچینو په وینا، د عمر او روغتیايي ستونزو له امله، هغه ډېر ځله خپل شخصي لمونځ په ناسته کوي.
د ارګ د روغتیايي برخې یوې سرچینې په وینا، ملا حسن اخوند ورزش او فزیکي فعالیت نه کوي او له څو روغتیايي ستونزو سره مخ دی. د زړه ناروغي، شکر، لوړ فشار او بواسیر هغه ستونزې دي چې سرچینه یې یادوي.
د همدغه روغتیايي وضعیت له امله، هغه د اوږدې مودې لپاره پر څوکۍ ناستې ته زړه نه ښه کوي او ډېر وخت پر توشکه ناسته یا غځېدلو ته ترجیح ورکوي.
د روغتیايي سرچینو په وینا، د حسن اخوند او ډاکټرانو ترمنځ اړیکه هم تل اسانه نه ده. سرچینه ادعا کوي چې هغه تر هغه وخته ډاکټرانو ته د لیدنې اجازه نه ورکوي، څو ناروغي یې جدي نه شي.
د سرچینې په وینا، «کله ناکله د درملنې په اړه د عصري طب سپارښتنې د هغه له دودیزو دیني باورونو سره ټکر پیدا کوي. د همدې لپاره، هغه د خپلو مشرانو او پخوانیو دیني عالمانو د درملنې کیسې یادوي او د نبوي او یوناني طب پر اهمیت ټینګار کوي».
د ملګرو ملتونو د نړیوالې زدهکړې ځانګړی استازي او د بریتانیا پخواني لومړي وزیر ګورډن براون له نړیوالې ټولنې غوښتي، چې د افغان ښځو او نجونو د زده کړو ملاتړ په برخه کې پراخ او عملي اقدامات وکړي. دغه غوښتنه داسې حال کې ده، چې افغان نجونې له ۵ کلونو راهیسې له لوړو زدهکړو محرومې دي.
ګورډن براون د سېشنبې په ورځ (د زمري ۱۳مه) په یوې مقاله کې چې الجزیرې شبکې پر افغانستان د طالبانو د بیا ځلي حاکمیت د پنځمې کلیزې له رانږدې کېدو سره سم یې خپره کړې وړاندیز کړی، چې د افغان نجونو د زدهکړو د لګښتونو د برابرولو لپاره دې یو نړیوال صندوق جوړ شي. نوموړي په ځانګړي ډول د هغو نجونو د ملاتړ یادونه کړې، چې د جبري ودونو له ګواښ سره مخ دي.
براون د خپلې مقالې په پیل کې لیکلي، چې د امریکا په مشرۍ د نړیوال اېتلاف د ځواکونو له وتلو او په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو نږدې پنځه کاله تېر شوي دي. د هغه په باور، اوس مناسب وخت دی، چې د افغانستان وضعیت وڅېړل شي او د طالبانو د بېرته راتګ پایلې وارزول شي.
هغه ادعا کړې، چې د دې مودې په ترڅ کې د طالبانو حکومت د یو لړ فرمانونو او نویو محدودیتونو له لارې پر افغان ښځو او نجونو فشارونه زیات کړي دي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي استازي ویلي، چې نړیوالې ټولنې تر اوسه د هغه څه پر وړاندې چې نوموړی یې «په نړۍ کې د نجونو د زدهکړو تر ټولو پراخ محرومیت» بولي، مناسب غبرګون نهدی ښودلی او دا موضوع په نړیواله کچه هغومره نهده څېړل شوې لکه څنګه چې ورته اړتیا وه.
براون په خپله مقاله کې یوې پېښې ته هم اشاره کړې، چې د نوموړي په وینا، د جون په میاشت کې رامنځته شوې ده. هغه ادعا کړې، چې طالبانو د ښځو د حقونو د هغو اعتراض کوونکو پر لور ډزې وکړې چې د نجونو د زدهکړو د بندېدو او د سختو پوښښي مقرراتو پر ضد یې لاریون کاوه.
د براون په وینا، دغو اعتراض کوونکو د «ازادۍ» شعارونه ورکول، چې د ډزو په پایله کې دوه کسان، چې یو یې تنکی ځوان هلک وو، ووژل شول او څو نور کسان ټپیان شول.
هغه همداراز د کورنۍ او د ښځو د حقونو په برخه کې د طالبانو پر تګلارو نیوکه کړې او ادعا یې کړې، دې ډلې سخت قوانین عملي کړي چې د ماشومانو د ودونو د قانوني کېدو او په ځینو مواردو کې د کورني تاوتریخوالي د معافیت زمینه برابروي.
براون دغه اقدامات د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د محدودیتونو د زیاتېدو بېلګې بللې دي.
د بریتانیا پخواني لومړي وزیر د پرتله کولو لپاره د افغانستان له ګاونډیو هېوادونو څخه هم یادونه کړې ده. هغه لیکلي، چې د پاکستان د سند ایالت په وروستیو کلونو کې د ماشومانو د ودونو پر وړاندې له سختو قوانینو څخه یو تصویب کړی دی.
د دغه قانون له مخې، له ۱۸ کلنۍ کم عمره کسانو واده جرم ګڼل کېږي او د داسې ودونو ترسره کوونکو او برابرونکو ته سزا ټاکل شوې ده.
براون بنګلهدېش د یوه بریالي مثال په توګه یاد کړی دی. د هغه په لیکنه کې راغلي، چې د بنګلهدېش حکومت د زېږون د ثبت سیستم اصلاح کړی، څو د نجونو د اصلي عمر پټول کم شي.
هغه ویلي، چې دغه هېواد د بېوزلو کورنیو لپاره د مالي مرستو پروګرامونه هم پلي کړي چې له امله یې نجونو ته د زدهکړو د دوام زمینه برابره شوې ده.
براون د ماشوما ساتنې (Save the Children) سازمان د راپور په حواله ویلي، چې یوازې د یوه مرستندویه پروګرام لا لارې له زرو څخه ډېرو نجونو وکولای شول چې په ښوونځیو کې پاتې او له کمعمره ودونو څخه خوندي پاتې شي.
هغه ټینګار کړی، چې د ماشومانو واده یوازې کلتوري ستونزه نه، بلکې بېوزلي، د اقتصادي ملاتړ نشتوالی او د قوانینو کمزوری پلي کېدل هم د دې ستونزې په پراخېدو کې مهم رول لري.
د براون په وینا، د پاکستان او بنګلهدېش د ځینو سیمو تجربو ښودلې چې د سیمهییزو خلکو او حکومتونو په ګډ کار سره د ډېرو جبري ودونو مخنیوی کېدای شي.
هغه د «له ماشومانو د ودونو پاکو سیمو» یادونه هم کړې ده. په دغو سیمو کې د ځوانانو ډلې که خبر شي یوه کورنۍ غواړي خپله لور په زور واده کړي، نو هڅه کوي چې د سیمهییزو ادارو او خلکو په مرسته د دغه واده مخه ونیسي.
براون ویلي، چې په ځینو سیمو کې دغو ځوانانو ته د «واده ګډوډوونکو» نوم ورکړل شوی، ځکه دوی د خپلو هڅو له لارې د نجونو د جبري ودونو مخه نیسي.
د ملګرو ملتونو دغه ځانګړي استازي د خپلې مقالې یوه لویه برخه د زدهکړو اهمیت ته ځانګړې کړې ده. هغه باور لري، چې طالبان د زدهکړو د رول په اړه ښه پوهېږي او همدا لامل دی چې د نجونو پر زدهکړو یې پراخ بندیزونه لګولي دي.
د هغه په وینا، زدهکړې د ښځو د پیاوړتیا تر ټولو مهمه وسیله او د ماشومانو د ودونو د کمولو لپاره تر ټولو اغېزناکه لاره ده.
براون د ملګرو ملتونو سازمان د څېړنو او راپورونو په حواله لیکلي، چې د نجونو د منځنۍ کچې زدهکړو هر اضافي کال د دې احتمال کموي چې هغوی په ماشومتوب کې واده شي.
هغه ویلي، که افغان نجونو ته د باکیفیته زدهکړو، خوندي ښوونیز چاپېریال او د کورنیو لپاره مالي ملاتړ زمینه برابره شي، نو لسګونه زره نورې نجونې به هم وکولای شي خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
براون د افغانستان دننه د ځینو نړیوالو ادارو فعالیتونو ته هم په اشارې سره څرګنده کړې، چې د ملګرو ملتونو د ماشومانو صندوق (یونیسف) او د زدهکړه انتظار نهشي کولای (Education Cannot Wait) پروګرام د سیمهییزو فعالانو په همکارۍ لا هم یو شمېر افغان نجونو ته د زدهکړو زمینه برابروي.
د هغه په وینا، دغه زدهکړې په ډېرو مواردو کې له انلاین لارې، پټو ښوونځیو یا شخصي کورونو کې ترسره کېږي، څو د طالبانو له سترګو پټې پاتې شي.
خو براون باور لري، چې دا هڅې د اوسني اړتیا لپاره بسنه نهکوي او زیاتوي، چې زرګونه افغان نجونې اړې شوې، چې د زدهکړو د دوام لپاره له هېواده ووځي او د افغانستان او پاکستان ترمنځ د زیاتېدونکو ستونزو له امله د دوی د وتلو یوه مهمه لاره هم له زیاتو محدودیتونو سره مخ شوې ده.
هغه د بریتانیا د حکومت د نوي پلان هرکلی هم کړی دی. د دې پلان له مخې، چې د بریتانیا د کورنیو چارو وزارت اعلان کړی، د کډوالۍ او پناه غوښتنې د نوي قانون په چوکاټ کې د پناه غوښتونکو زدهکوونکو د بیا مېشتېدو لپاره دوه لارې په پام کې نیول شوې دي.
لومړۍ لاره دا ده چې پېژندل شوې خیریه ادارې افغان نجونو ته د بریتانیا د سفر او مېشتېدو لپاره ملاتړ برابر کړي او دویمه لاره د دغه هېواد د کالجونو او پوهنتونونو له خوا د زدهکړو بورسونو ورکول دي.
براون دغه ګامونه مثبت بللي، خو ویلي یې دي چې نړیواله ټولنه باید تر دې هم زیات کار وکړي.
د هغه په باور، د افغان نجونو د ملاتړ لپاره د یوه ځانګړي نړیوال صندوق جوړول اړین دي، څو د زدهکړو لګښتونه، د ژوند مرستې او که اړتیا وي، له افغانستان څخه بهر د زدهکړو دوام تمویل کړي.
هغه همداراز ویلي، چې د نړیوالو زدهکړو په برخه کې د ملګرو ملتونو د ځانګړي استازي په توګه چمتو دی له حکومتونو، پوهنتونونو، ښوونیزو ادارو او خیریه بنسټونو سره همکاري وکړي، څو د افغان نجونو لپاره لا زیات ملاتړ برابر شي او د زدهکړو له حق څخه یې دفاع وشي.
براون د خپلې مقالې په پای کې لیکلي، چې د طالبانو له بېرته واک ته رسېدو پنځه کاله وروسته هم ډېری افغان نجونې د خپلو تر ټولو لومړنیو حقونو، په ځانګړي ډول د زدهکړو د حق د ترلاسه کولو لپاره له جدي ستونزو سره مخ دي.
هغه ټینګار کړی، چې دا نجونې د هغو فرصتونو لپاره مبارزه کوي چې د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې عادي او طبیعي چاره ګڼل کېږي.
براون له نړیوالې ټولنې غوښتي، چې د عملي ګامونو او مالي ملاتړ له لارې د افغان نجونو ترڅنګ ودرېږي، څو هغوی وکولای شي خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي او د ښې راتلونکې د جوړولو فرصت ومومي.
«زما په زامنو پام کوئ». دا د افغان کډوال حیاتالله د ژوند د وروستیو شېبو د غږیز پیغام یوه برخه وه، چې د نیمروز په سوځنده شګو کې یې په خپل ګرځنده ټېلیفون ثبت کړې وه.
حیاتالله چې له یو شمېر نورو کډوالو سره ایران ته د تګ پر لاره په دښته کې لار ورکه کړې وه، په مات او کمزوري غږ وویل: «زما لپاره دعا وکړئ. مورې، زه د مرګ په حال کې یم.» هغه وروسته دوه ځله له خپلې کورنۍ وغوښتل چې د ده د زامنو، په ځانګړي ډول د هبت، ساتنه او پالنه وکړي.
حیاتالله له هغو ۱۴ کډوالو څخه یو و، چې د دوی د لېږد موټر تر خرابېدو او په دښته کې له ورکېدو وروسته، د سختې تندې او زغملو نه وړ ګرمۍ له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ.
خو له داسې دردناکو برخلیکونو سره سره، ولې لا هم زرګونه افغانان د دې مرګوني لارې خطر مني او ایران ته د رسېدو هڅه کوي؟
ایران دا ورځې له اقتصادي ستونزو، ټولنیزو محدودیتونو او د افغان کډوالو له پراخ ایستلو سره مخ دی. په دې هېواد کې نه د دایمي استوګنې ترلاسه کول اسانه دي او نه هم د ډېری کډوالو لپاره روښانه راتلونکی لیدل کېږي.
سره له دې، د ډېرو افغانانو لپاره ایران لا هم هغه ځای دی چې د رسېدو لپاره یې د خطر منل ارزښت لري.
یاسین صمیم، چې د افغانستان د حکومتولۍ او پراختیا د چارو څېړونکی دی، وایي چې د ډېرو افغانانو لپاره موضوع د امنیت او ناامنۍ ترمنځ انتخاب نه دی، بلکې د دوو سختو او ستونزمنو حالتونو ترمنځ د یوې لارې ټاکل دي.
د هغه په وینا، اقتصادي فشارونه، بېکاري، بېوزلي او په افغانستان کې پراخ محدودیتونه دومره زیات شوي چې ګڼ خلک، سره له دې چې د لارې له خطرونو او په ایران کې د ژوند له ستونزو خبر دي، بیا هم د هېواد پرېښودو ته اړ کېږي.
هغه وایي: «همدا چې خلک لا هم ایران ته د رسېدو لپاره دومره لوی خطر مني، دا ښيي چې په افغانستان کې د ژوند شرایط تر کومې کچې سخت دي. هغه لاملونه چې خلک کډوالۍ ته اړ باسي، لا هم پر خپل ځای پاتې دي.»
وروسته له هغې چې طالبان بیا واک ته ورسېدل، د ډېرو افغانانو لپاره د ایران ویزې ترلاسه کول د پخوا په پرتله سخت شوي دي. له همدې امله، هغه کسان چې د ویزې لوړې لګښتونه نه شي ورکولای، د انسان قاچاقبرو شبکو ته مخه کوي.
صمیم وایي، ویزه په عملي ډول په تور بازار کې په یوه سوداګریز توکي بدله شوې او د راپورونو له مخې، بیه یې له زرو تر یو زر او دوه سوه ډالرو پورې رسېدلې ده. د دومره پیسو برابرول د ډېرو افغانو کورنیو له وسه پورته دي.
د هغه په وینا، بېوزلي، بېکاري او سیاسي فشارونو ګڼ خلک داسې حالت ته رسولې چې له قاچاقبرو پرته بله لار نه ویني.
ډېری هغه کډوال چې په ناقانونه لارو ایران ته ننوځي، د نیمروز لاره غوره کوي. دا ولایت ایران ته د انسانانو د قاچاق له مهمو لارو څخه ګڼل کېږي او په عین حال کې د کډوالۍ له تر ټولو مرګونو مسیرونو څخه هم دی.
کډوال اړ دي چې سلګونه کیلومتره د داسې دښتو او بېدیاوو له منځه تېر شي چې د هوا تودوخه پکې کله ناکله له ۴۵ سانتي ګرادو درجو هم اوړي.
په داسې شرایطو کې، که قاچاقبران کډوال پرېږدي او یا یې موټر خراب شي، د ژوندي پاتې کېدو چانس ډېر کم وي. سخته تنده او زغملو نه وړ ګرمي کولای شي یوازې په څو ساعتونو کې د انسان ژوند واخلي.
حتی هغه کسان چې له دښتې روغ ووځي، د لارې په دوام کې د نیول کېدو، ایستلو، لوټ کېدو او یا د قاچاقبرو د ناوړه ګټې اخیستنې له خطر سره مخ وي.
ایران له لسیزو راهیسې د میلیونونو افغان کډوالو کوربه پاتې شوی دی. په ۲۰۲۵ کال کې د کډوالو د پراخ ایستلو له څپې مخکې، شاوخوا څلور میلیونه افغانان، چې پکې ثبت شوي پناهغوښتونکي، د قانوني اسنادو لرونکي او بې اسناده کسان شامل وو، په ایران کې اوسېدل.
سره له دې، ډېری یې له کلونو ژوند وروسته هم د روښانه قانوني حالت څښتنان نه دي. د افغان کډوالو هغه ماشومان چې په ایران کې زېږي، په خپله ایرانی تابعیت نه ترلاسه کوي او د ډېرو افغانانو لپاره د تابعیت ترلاسه کولو روښانه لاره هم نشته.
امید معماریان، چې د ډان (DAWN) په نوم سازمان کې د ایران د چارو لوړپوړی شنونکی دی، وایي ایران په وروستیو کلونو کې د افغانانو د قانوني ننوتلو لارې لا پسې محدودې کړې دي.
د هغه په وینا، هر څومره چې قانوني لارې تړل کېږي، همغومره ډېر خلک اړ کېږي چې د قاچاق له لارو ایران ته ولاړ شي؛ هغه لارې چې پکې د کډوالو د حقونو د نقض او ناوړه ګټې اخیستنې خطر ډېر لوړ وي.
کارپوهان باور لري چې سختو کډوالۍ پالیسيو او پراخو ایستنو د افغان کډوالو شمېر نه دی کم کړی، بلکې یوازې یې هغوی لا خطرناکو لارو ته اړ کړي دي.
معماریان وایي: «د ډېرو خلکو لپاره خبره د ژوند کولو لپاره د تر ټولو ښه هېواد موندل نه دي. هغوی یوازې غواړي له هغه ناوړه حالت څخه ځان وژغوري چې پکې بند پاتې دي. دا پرېکړه تر هر څه وړاندې د ژوندي پاتې کېدو لپاره کېږي.»
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ تېره میاشت په یوه خبرپاڼه کې خبرداری ورکړی چې افغانستان د دومره سترو راستنېدونکو د منلو لپاره چمتووالی نه لري.
د دې ادارې په وینا، له ۲۰۲۳ کال راهیسې تر اوسه له شپږو میلیونو ډېر افغانان هېواد ته بېرته ستانه شوي، په داسې حال کې چې د افغانستان نږدې نیمايي وګړي د خپلو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره بشري مرستو ته اړتیا لري.
ملګرو ملتونو ټینګار کړی چې د کډوالو ستنېدل باید په خپله خوښه، په خوندي ډول او د انساني کرامت له ساتنې سره مل وي. دې سازمان خبرداری ورکړی چې د پراخو ایستنو دوام به د افغانستان بشري ناورین لا ژور او سخت کړي.
د سوکوهنې افغان لوبغاړی شریف احمدزی په یونان کې د سکاټلنډۍ مرستندویې الیزابت جېن راس د وژنې په تړاو د شک پر بنسټ نیول شوی او ټاکل شوې ده چې د چهارشنبې په ورځ د اتن محکمې ته وړاندې شي.
یوناني پولیسو نوموړی وروسته له هغې ونیو چې د الیزابت مړی د اتن ښار په یوې ویجاړې ودانۍ کې د سفر په یوه بکس کې وموندل شو.
د لومړنیو طبي راپورونو له مخې، د الیزابت د مړینې لامل ساهبندي ښودل شوې ده.
یوناني چارواکو ویلي، د الیزابت مړی د جولای په ۱۸مه هغه مهال وموندل شو چې یوه بېکوره سړي د اتن د کیپسلي په سیمه کې له یوې ورانې ودانۍ څخه د بد بوی احساس وکړ او پولیس یې خبر کړل.
د پولیسو په وینا، شریف احمدزي د هغې اپارتمان کونجي له ځان سره لرله چې الیزابت پکې اوسېده. همدارنګه، پولیس د څار کمرې انځورونه هم څېړي چې ویل کېږي احمدزی پکې د یوه بکس د لېږدولو پر مهال لیدل کېږي. ګومان کېږي چې د الیزابت مړی په همدې بکس کې ایښودل شوی و.
د پولیسو په خبره، د ځایمعلومولو د یوه ګرځنده اپلېکېشن مالومات، چې د احمدزي مېرمنې ترې کار اخیسته، ښيي چې نوموړی د پېښې له رامنځته کېدو څو ورځې مخکې په هغه سیمه کې موجود و، چیرې چې باور کېږي الیزابت وژل شوې ده.
راپورونه وايي، احمدزي منلې چې د الیزابت مړی یې یوې ورانې ودانۍ ته لېږدولی او هلته یې پرېیښی و. هغه له مړینې وروسته د الیزابت له ګرځنده ټیلیفون څخه د هغې کورنۍ ته لنډ پیغامونه هم استولي، څو هغوی داسې وانګیري چې نوموړې لا هم ژوندۍ ده.
پولیسو زیاته کړې چې احمدزي د الیزابت له مړینې وروسته د هغې بانکي کارتونه هم د پیسو ایستلو لپاره کارولي دي. هغه ودانۍ چې د الیزابت مړی پکې موندل شوی، د هغې د استوګنې له ځایه شاوخوا شل دقیقې واټن لري.
یوناني چارواکو دا هم ویلي چې د احمدزي د کور د پلټنې پر مهال یوه تقلبي وسله او یو چاړه موندل شوي او ضبط شوي دي. د دې پېښې په اړه څېړنې لا هم روانې دي.
د برېتانوي رسنیو د راپورونو له مخې، شریف احمدزی په افغانستان کې زېږېدلی دی. د هغه پلار، چې د افغانستان د پوځ له قوماندانانو څخه و، په یوه وسلوال برید کې وژل شوی و.
احمدزی د ځوانۍ په کلونو کې د پناه غوښتونکي په توګه د ایران او ترکیې له لارې یونان ته ولاړ. هغه تر یوه وخته د کډوالو په یوه کمپ کې اوسېده، وروسته په یونان کې مېشت شو او اوس له خپلې امریکایۍ مېرمنې او ماشوم سره په همدې هېواد کې ژوند کوي.
احمدزي دوه ځله په آتن کې د مسلکي سوکوهنې سیالیو کې برخه اخیستې ده. هغه خپله لومړنۍ سیالي د ۲۰۲۵ کال په جون میاشت کې وبایلله، خو د ۲۰۲۶ کال په مارچ میاشت کې یې دویمه سیالي وګټله او د خپلې وزنکتګورۍ د ملي اتل لقب یې خپل کړ.
راپورونه وایي، احمدزی د کډوالو په کمپ کې له خپلې مېرمنې سره اشنا شوی و. ویل کېږي، وروسته له دې چې عیسوي دین یې ومانه، له خپلې مېرمنې سره یې د کډوالو د ملاتړ لپاره یوه خیریه ټولنه هم جوړه کړه.
د راپورونو له مخې، همدې خیریه ټولنې د احمدزي او د هغه د مېرمنې پېژندګلوي له الیزابت سره کړې وه. الیزابت د سکاټلنډ د اېډینبرا ښار اوسېدونکې او یوه عیسوۍ رضاکاره وه چې د کډوالو د ملاتړ په چارو کې یې همکاري کوله.
په افغانستان کې د طب په بېلابېلو پوهنتونونو کې پر زده کړو بوخت پاکستاني محصلین وایي، د پاکستان د طبي شورا (پي ايم ډي سي) وروستۍ پرېکړې زرګونه زده کوونکي له سختې اندېښنې سره مخ کړي دي.
په افغانستان کې د پاکستان د طب محصيلين
د جلالاباد د روښان پوهنتون د طب د یوولسم سمستر محصل محمد نعمان، چې د خېبر پښتونخوا د بونېر ولسوالۍ اوسېدونکی دی، افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، دا مهال یوازې په روښان پوهنتون کې شاوخوا د ۱۰۰۰ تنو پورې پاکستاني محصلین د طب زده کړې کوي او ټول د خېبر پښتونخوا پښتانه دي.
هغه زیاته کړه، په ټول افغانستان کې نږدې ۴زر۰ پاکستاني زده کوونکي د طب په شاوخوا ۱۵ پوهنتونونو کې پر زده کړو بوخت دي، چې ډېری یې د جلالاباد او کابل په پوهنتونونو کې دي، او په کندهار کې هم د بلوچستان زده کوونکي زده کړې کوي.
د پي ايم ډي سي اعلاميې ته غبرګون
نعمان دپي ايم ډي سيد وروستۍ اعلامیې په غبرګون کې وویل، دغه پرېکړې ټول زده کوونکي اندېښمن کړي دي، ځکه کله چې دوی افغانستان ته د زده کړو لپاره راغلل، د افغانستان طبي پوهنتونونه د پي ايم ډي سي د منل شویو پوهنتونونو په لېست کې شامل وو.
د هغه په خبره، دوی افغانستان ته د نورو هېوادونو د زده کوونکو په څېر په خپل سر نه دي تللي، بلکې لومړی یې اسناد د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت له لارې تايید شوي، وروسته د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت هم د دوی اسناد تايید کړي او بیا د قبایلو چارو وزارت د خېبر پښتونخوا او بلوچستان پښتنو زده کوونکو ته قبایلي کارتونه ورکړي، چې پر بنسټ یې له ازموینې وروسته دولتي او خصوصي پوهنتونونو ته داخلې ورکړل شوې دي.
هغه وویل: «اوس که د پاکستان او افغانستان اړیکې خرابې شوې وي او پاکستان خپله پاليسي بدله کړې وي، باید د دغو بدلونونو زیان محصلینو ته ونه رسېږي».
د کابل د بایزید روښان پوهنتون د طب د څلورم کال محصل کاشف احمد، چې د خېبر پښتونخوا د کوز دیر د میدان سیمې اوسېدونکی دی، هم افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، دوی نه پوهېږي چې ولې هغه پوهنتونونه چې د دوی د داخلې پر مهال دپي ايم ډي سي په لېست کې شامل وو، اوس ترې ایستل شوي دي.
همداراز د همدې پوهنتون د یوه محصل عبدالله پلار، سرتاج خان، وویل چې دپي ايم ډي سي اعلامیې دوی سخت اندېښمن کړي او د خپلو اولادونو د راتلونکي په اړه جدي اندېښنې لري.
د زده کړو لپاره د افغانستان انتخاب
د محصلینو او د هغوی د کورنیو په وینا، افغانستان یې ځکه د طب د زده کړو لپاره غوره کړی و، چې خېبر پښتونخوا ته نږدې دی، د تګ راتګ لګښتونه کم دي، د پوهنتونونو فیسونه د چین او نورو هېوادونو په پرتله تر نیمايي هم ارزانه دي او د ژبې او کلتور ستونزه هم پکې نه شته.
دوی وایي، افغانستان ته د سفر لګښت شاوخوا ۱۰زره پاکستانۍ کلدارې کېږي، خو چین او نورو هېوادونو ته یوازې د الوتکې ټکټونه له یو لک څخه تر یو نیم لک کلدارو پورې لګښت لري.
د زده کوونکو او کورنيو یې راتلونکی پلان او غوښتنې
محمد نعمان وویل، هغه محصلین چې تر دوی مخکې یې په افغانستان کې د طب زده کړې بشپړې کړې دي، پاکستان ته تر ستنېدو وروسته دپي ايم ډي سيپه ازموینو کې له ګډون محروم شوي او اوس یې په دې تړاو د پاکستان سترې محکمې ته عریضه کړې ده.
هغه زیاته کړه، «اوسنيو محصلینو هم پرېکړه کړې چې لومړی به خبري غونډه وکړي او وروسته به په اسلاماباد کې اعتراضي لاریون ترسره کړي».
سرتاج خان وایي: «ډېری کورنۍ دا مالي توان نه لري چې خپل ماشومان د زده کړو په منځ کې نورو هېوادونو ته ولېږي، ځکه که یې اقتصادي وس درلود، له پیل څخه به یې هغوی چین یا نورو هېوادونو ته استولي وو».
د هغه په خبره، اوس به د خپلې قضیې د حل لپاره د پاکستان محکمو ته مراجعه وکړي.
کاشف احمد بیا وویل: « د پي ايم ډي سي وروستۍ پرېکړې له سخت ناڅرګند وضعیت سره مخ کړي يُو»، ځکه نه ډېری کورنۍ د نورو هېوادونو د زده کړو توان لري او نه هم معلومه ده چې که کوم محصل بل هېواد ته ولاړ شي، خپلې زده کړې به له هماغه ځایه دوام ورکړي او که به یې له سره پیلوي.
نوموړي د پاکستان له حکومت او پي اېم ډي سيوغوښتل چې خپله پخوانۍ تګلاره بېرته عملي کړي، د افغانستان د طبي پوهنتونونو اسناد ومني او دغه پوهنتونونه یو ځل بیا د منل شویو طبي ادارو په لېست کې شامل کړي.
د پاکستان د طبي شورا پرېکړه
د پاکستان طبي شورا ( پي ایم ډي سي) په افغانستان کې په طبي زدهکړو بوختو پاکستاني محصلینو ته خبرداری ورکړی چې د افغانستان له طبي پوهنتونونو فارغېدل به دوی ته په پاکستان کې د ډاکټرۍ د مسلک د ترسره کولو حق ورنه کړي.
شورا د جولای په ۳۱مه نېټه اعلان کړی، هغه پاکستاني محصلین چې د افغانستان له طبي پوهنتونونو څخه فارغېږي، نه شي کولای د پاکستان طبي شورا رسمي ثبت یا جواز ترلاسه کړي او له همدې امله به په پاکستان کې د ډاکټر په توګه د کار کولو اجازه هم ونه لري.
د پاکستان طبي شورا د معلوماتو له مخې، د افغانستان طبي پوهنتونونه د بهرنیو طبي فارغانو نړیوال کمېسیون د ارزول شویو او منل شویو طبي پوهنتونونو په نوملړ کې شامل نه دي. له همدې امله، د دغو پوهنتونونو فارغان د پاکستان د ثبت ملي ازموینې کې د ګډون شرایط نه پوره کوي.
شورا له ټولو پاکستاني محصلینو غوښتي چې د افغانستان یا هر بل بهرني طبي پوهنتون ته له شاملېدو مخکې دې ډاډ ترلاسه کړي چې اړوند پوهنتون د بهرنیو طبي فارغانو نړیوال کمېسیون له لوري منظور شوی وي، څو په راتلونکي کې د مسلکي ثبت او کار له ستونزو سره مخ نه شي.
د پاکستان طبي شورا ټینګار کړی چې د طبي زدهکړو لپاره د پوهنتون د اعتبار ارزول د محصلینو مهم مسؤلیت دی او له دې سپارښتنې څخه سرغړونه کولای شي د دوی پر مسلکي راتلونکي جدي اغېزې ولري.