طالبانو واک ته له بېرته ستنېدو پنځه کاله وروسته، وسلهوال مخالفان یې لا هم نه دي توانېدلي چې په افغانستان کې د ځواک توازن بدل کړي. طالبان د هېواد ټوله خاوره، حکومتي ادارې او د اقتصاد مهمې سرچینې تر خپل کنټرول لاندې لري. ایا د طالبانو واکمني به پنځه کاله نور هم دوام وکړي؟.
د طالبانو وسلهوال مخالفان نه کومه مشخصه سیمه کنټرولوي او نه هم له داسې اغېزمن بهرني ملاتړ برخمن دي چې د جګړې د کلونو پر مهال د پاکستان د ملاتړ په څېر یوه چریکي ډله پیاوړې، پراخه او دوامداره وساتي.
خو د طالبانو د واکمنۍ دوام یوازې پر پوځي ځواک پورې تړلی نه دی. د مشروعیت بحران، پراخه بېوزلي، داخلي اختلافونه او ټولنیزه ناخوښي هغه عوامل دي چې په اوږدمهال کې د دې ډلې ثبات کمزوری کولای شي.
د طالبانو د واکمنۍ د راتلونکي په اړه له د «ازادۍ جبهې» له مشر یاسین ضیا او یو شمېر افغان څېړونکو او پخوانیو چارواکو سره خبرې شوې دي. د څېړونکو په باور، طالبان له جدي ستونزو سره مخ دي، خو دا ستونزې لا د دې معنا نه لري چې د دې ډلې سقوط نږدې دی.
یاسین ضیا وايي، د طالبانو راتلونکی باید یوازې د جګړې د ډګر له وضعیت څخه ونه سنجول شي. د هغه په باور، د طالبانو تر ټولو لویه کمزوري سیاسي ده.
هغه وايي: «زموږ د هیلې تر ټولو مهم عامل د طالبانو سیاسي ماتې ده، چې له نېکه مرغه دې هدف ته رسېدلي یو».
د ضیا په وینا، طالبان سره له دې چې پراخ واک او امکانات لري، تر اوسه یې نه ملي مشروعیت، نه د خلکو رضایت او نه نړیواله منل کېدنه ترلاسه کړې ده.
خو د طالبانو د مخالفانو اصلي ستونزه همدا ده؛ د طالبانو سیاسي ماتې تر اوسه د دې ډلې د واکمنۍ دننه د واک پر بحران نه ده بدله شوې.
نامشروع، خو واکمن
افغان څېړونکي عباس فراسو او نعمت بیژن په استرالیا کې د افغانستان د وضعیت د ارزونې پر مهال وايي، یوازې د مشروعیت نشتوالی د یوه نظام د نږدې سقوط نښه نه ده.
د دوی په باور، طالبان لا هم د واک د اعمالو اصلي وسایل لري او مخالفان یې نه دي توانېدلي چې وسلهوال مقاومت هغې کچې ته ورسوي چې د طالبانو د خاورې کنټرول له جدي ننګونې سره مخ کړي.
خو دواړه څېړونکي خبرداری ورکوي چې که اقتصادي، سیاسي او ټولنیز بحرانونه دوام وکړي، طالبان خپل ثبات تضمینولی نه شي.
نعمت بیژن وايي: «د طالبانو د راتلونکي لپاره تر ټولو لوی خطر د اقتصادي بحران، د خلکو ناخوښۍ او د دې ډلې د داخلي اختلافونو یوځای کېدل دي».
د مقاومت ډلو چریکي بریدونه تر اوسه تر ډېره سمبولیک او سیاسي اړخ لري. د دغو بریدونو پیغام دا دی چې طالبان ماتېدونکي نه دي. خو دغه بریدونه هغه مهال د طالبانو لپاره پر جدي ګواښ بدلېدای شي چې مقاومت ډلې د طالبانو پر ځمکنۍ ولکې اغېز وکړي، له غرنیو سیمو راووځي او په کلیو کې دایمي اډې جوړې کړي.
د دې لپاره مقاومت ډلو ته د جګړې له شا داسې باوري ملاتړ هم اړتیا ده چې مالي سرچینې، وسلې، د جنګیالیو د درملنې امکانات او د مشرانو لپاره خوندي پناه برابر کړي.
د سیاسي بدیل نشتوالی
یاسین ضیا وايي، طالبان واک ته له رسېدو وروسته د سیاسي بدلون نږدې ټولې لارې تړلې دي. ټاکنې نشته، اساسي قانون له منځه تللی او ښځې د عامه ژوند له یوې سترې برخې ایستل شوې دي.
د هغه په باور، هر نظام چې د اصلاح ټولې لارې وتړي، په عملي توګه د ځان پر وړاندې د ټولنیز مخالفت زمینه پراخوي.
په وروستیو کلونو کې د افغانستان په ځینو سیمو کې نارضایتي هم څرګنده شوې ده. په بدخشان کې اعتراضونو د ځايي خلکو او طالبانو ترمنځ د سرچینو او د سیمو د ادارې پر سر د شته ترینګلتیا یوه برخه روښانه کړې ده.
په سوېل کې هم طالبان په ځینو مواردو کې د بزګرانو د اقتصادي فشار پر وړاندې نرمښت ته اړ شوي او په ځینو سیمو کې یې په غیررسمي توګه د کوکنارو د کښت اجازه ورکړې ده.
عباس فراسو د طالبانو د دوام یو مهم لامل د پیاوړي او منظم سیاسي مخالف نه شتون بولي.
هغه وايي، د طالبانو مخالفان ویشل شوي، ګډه قومانده او ګډ سیاسي پروګرام نه لري او له اغېزمن بهرني ملاتړ هم بېبرخې دي.
د فراسو په باور، «په اوسنیو شرایطو کې د راتلونکو دوو تر پنځو کلونو لپاره تر ټولو محتمل سناریو د طالبانو د امارت ټینګښت دی.»
په زیباک کې څه بدل شوي؟
په بدخشان کې د زیباک وروستۍ نښتې د «ازادۍ جبهې» لپاره ځانګړی اهمیت لري.
یاسین ضیا وايي، د دغو نښتو بڼه د دې جبهې د ډېرو پخوانیو عملیاتو په پرتله بدله شوې او له کوچنیو چریکي بریدونو څخه د طالبانو پر وړاندې مستقیمو نښتو ته نږدې شوې ده.
هغه وايي: «دا بدلون په یوازې ځان د ځواک د توازن د بدلېدو معنا نه لري، خو ښيي چې د طالبانو پر وړاندې ولسي مبارزه له محدودو چریکي عملیاتو څخه د جګړې د لا پېچلو بڼو پر لور روانه شوې ده».
ضیا مني چې د تېرو پنځو کلونو ډېری عملیات یې محدود او کوچني وو.
هغه وايي: «موږ باید واقعیت له تبلیغاتو سره بدل نه کړو. یوه مسووله مبارزه باید د نن ورځې ظرفیت او وروستي هدف ترمنځ توپیر وکړي».
د هغه په وینا، د کوچنیو بریدونو نامحدود تکرار په یوازې ځان هېڅ حکومت نه شي نسکورولای.
د «ازادۍ جبهې» د تېرو کلونو بریدونه درې موخې لرلې: په ډګر کې د حضور ساتل، د طالبانو د نه ماتېدونکي ځواک تصور له منځه وړل او په افغانستان کې د منظمو شبکو جوړول.
ضیا وايي، راتلونکی پړاو لا ډېرو امکاناتو ته اړتیا لري؛ سیاسي سازماندهي، له ټولنې سره اړیکې، د قوماندې انسجام، په نورو سیمو کې حضور او د باور وړ سیاسي بدیل وړاندې کول د دغې مبارزې له مهمو اړتیاوو څخه دي.
د افغانستان د کورنیو چارو پخوانی وزیر علي احمد جلالي هم په بدخشان کې وروستي تحولات د طالبانو د سیاستونو پر وړاندې د خلکو د غبرګون د زیاتېدو نښه بولي، خو وايي اوسني خواره واره بریدونه لا د طالبانو لپاره جدي ګواښ نه دي.
د هغه په باور، په لرې پرتو سیمو کې محدود عملیات د ځواک د توازن د بدلون لپاره بسنه نه کوي او د مخالفانو بریا سیاسي انسجام، واحده ستراتیژي او ملي رهبرۍ ته اړتیا لري.
فقر کله خطرناک کېږي؟
اقتصاد د طالبانو د واکمنۍ له مهمو زیانمنو برخو څخه دی. ملګري ملتونه د افغانستان وضعیت یو ډول «ظاهري ثبات» بولي، خو د ژوند د کچې ټیټېدل، پراخه بېوزلي او بشري مرستو ته د میلیونونو افغانانو اړتیا د خلکو د ورځني ژوند بل انځور وړاندې کوي.
د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې له ۲۰ میلیونو ډېر کسان بشري مرستو ته اړتیا لري.
طالبان کافي سرچینې نه لري او د افغانستان د پخوانیو حکومتونو په څېر لا هم تر یوه بریده پر بهرنیو مرستو متکي دي.
یو شمېر د طالبانو مخالفانو، په ځانګړې توګه امرالله صالح، په تېرو کلونو کې تمه لرله چې د بهرنیو مرستو کمېدل یا بندېدل به پر طالبانو فشار زیات کړي. خو تېرو پنځو کلونو وښودله چې پراخه بېوزلي حتمي نه ده چې سیاسي پاڅون رامنځته کړي.
یاسین ضیا وايي، د بېوزلۍ، سیاسي ځپنې او پر ښځو د پراخو محدودیتونو له امله رامنځته شوې ناخوښي د مقاومت یوه ټولنیزه زمینه جوړوي.
خو نعمت بیژن د خلکو د عمومي ناخوښۍ او پر حکومت د فوري ګواښ ترمنځ توپیر کوي.
هغه وايي: «بېوزلي یا نړیوال انزوا په یوازې ځان ښايي د حکومت د فوري سقوط لامل نه شي».
د بیژن په باور، ستونزه هغه مهال د طالبانو لپاره جدي کېږي چې اقتصادي فشار د واکمنۍ دننه جوړښت ته هم ورسېږي.
د عوایدو کمېدل، د سرچینو پر سر سیالي، د قوماندانانو ناخوښي او د وفادارو شبکو د ګټو د برابرولو لپاره د طالبانو د توان کمېدل کولای شي د دې ډلې داخلي ثبات زیانمن کړي.
بیژن وايي، که خلک احساس کړي چې د خپل ژوند، زدهکړو، کار او د اولادونو د راتلونکي د ښه کېدو هېڅ هیله نه لري، ناخوښي کولای شي خطرناکه بڼه خپله کړي.
عباس فراسو هم وايي، طالبان په ځینو برخو کې بریالي عمل کړی، خو دا د دې معنا نه لري چې طالبان په یوه عادي حکومت بدل شوي دي.
د هغه په باور، د طالبانو اقتصادي جوړښت تر ډېره پر ګمرکونو، مالیاتو او د کانونو پر استخراج ولاړ دی او اصلي هدف یې د عامه هوساینې پر ځای د سیاسي او امنیتي دستګاه ساتل دي.
فراسو د طالبانو اقتصاد «لوټمار اقتصاد» بولي او وايي چې د دې ډلې بېلابېلې ډلې د سرچینو د ترلاسه کولو لپاره له سختې سیالۍ سره مخ دي.
درز شته، خو وېش نه دی رامنځته شوی
د کندهار د رهبرۍ، په کابل کې د مېشتو طالب چارواکو، د حقاني شبکې او ځینو سیمهییزو طالب قوماندانانو ترمنځ د اختلافونو راپورونه څو ځله خپاره شوي دي.
خو دغه اختلافونه تر اوسه داسې وېش ته نه دي رسېدلي چې د طالبانو د واکمنۍ انسجام له ګواښ سره مخ کړي.
عباس فراسو وايي، د طالبانو د رهبرۍ واک، د داخلي مخالفانو ځپل، د سقوط ګډه وېره، ګډ دښمنان او د واک د انحصار ایډیالوژیک باور تر اوسه د اختلافونو د پراخېدو مخه نیولې ده.
نعمت بیژن هم داخلي اختلافونه جدي بولي، خو وايي خطر هغه مهال زیاتېږي چې څو بحرانونه په یو وخت کې رامنځته شي.
د هغه په وینا، د رهبرۍ د ځای ناستۍ بحران، د داخلي اختلافونو زیاتېدل، د قوماندانانو جلا کېدل او د عوایدو ناڅاپي کمېدل هغه عوامل دي چې د طالبانو انسجام ننګولای شي.
بیژن وايي: «که په افغانستان او سیمه کې اوسني شرایط دوام وکړي، تر ټولو محتمل سناریو د موجود وضعیت دوام او تدریجي زنګوهل دي».
دغه زنګوهل ښايي کلونه دوام وکړي، پرته له دې چې سمدستي د واکمنۍ د سقوط لامل شي.
مقاومت، خو بې له بهرني ملاتړه
د طالبانو د مخالفانو له مهمو ستونزو څخه یوه هم د اغېزمن بهرني ملاتړ نشتوالی دی.
طالبانو د پخواني حکومت پر وړاندې د جګړې پر مهال د پاکستان له پراخ ملاتړ څخه برخمن وو. مجاهدینو هم د شوروي او د ببرک کارمل او نجیبالله د حکومتونو پر وړاندې د جګړې پر مهال د پاکستان، امریکا او یو شمېر نورو هېوادونو ملاتړ درلود.
خو اوسني مقاومتي ډلې داسې ملاتړ نه لري.
حتی هغه سیمهییز هېوادونه چې له طالبانو سره اختلاف لري، د افغانستان د یوې نوې جګړې ملاتړ ته چندان لېواله نه دي.
یاسین ضیا وايي، مقاومت باید خپل راتلونکی د بهرنیو هېوادونو له پرېکړو سره ونه تړي.
هغه وايي: «هغه حکومت چې له بهر جوړ شي، هماغومره ژر چې رامنځته کېږي، د هماغو ملاتړو د سیاست له بدلېدو سره سقوط کولی شي. د پخواني جمهوریت تجربه او د دوحې تړون زموږ ټولو لپاره په دې برخه کې جدي درسونه لري».
د ضیا په باور، د مبارزې اصلي بنسټ باید په افغانستان کې دننه جوړ شي او پر پخوانیو امنیتي ځواکونو، ځوانانو، ښځو، مدني ټولنې، سیاسي څېرو او داخلي شبکو تکیه وکړي.
د سترو قدرتونو له لوري افغانستان ته د پاملرنې کمېدل هم د طالبانو په ګټه تمام شوي دي.
فراسو وايي، د اوکراین جګړې، د منځني ختیځ بحرانونو او د امریکا او چین سیالۍ سبب شوې چې افغانستان د سترو قدرتونو په بهرني سیاست کې د تېرو شلو کلونو په څېر ځای ونه لري.
د داعش خراسان ګواښ هم د طالبانو دریځ پیاوړی کړی دی. د داعش د پراخېدو وېره ایران، روسیه او د منځنۍ اسیا ځینې هېوادونه له طالبانو سره د لا زیاتو امنیتي همکاریو پر لور هڅولي دي.
خو د افغانستان د دفاع وزارت پخوانی مرستیال تمیم عاصي وايي، د طالبانو د نظام داخلي بحرانونه او ځانګړنې کولای شي د سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو ټکانونو پر وړاندې د دې رژیم وړتیا راکمه کړي او د داخلي پاڅونونو او بهرنیو لاسوهنو لپاره زمینه برابره کړي.
نعمت بیژن هم وايي، د افغانستان معاصر تاریخ ښيي چې د دغو بحرانونو راټولېدل، په ځانګړې توګه هغه مهال چې له داخلي اختلافونو او د بهرني ملاتړ له کمېدو سره یوځای شي، کولای شي د جدي بېثباتۍ او ان د یوه حکومت د سقوط زمینه برابره کړي.
په دې توګه، د طالبانو د واکمنۍ راتلونکی نه یوازې د جګړې په ډګر کې، بلکې د اقتصاد، ټولنیزې ناخوښۍ، داخلي انسجام، سیاسي مشروعیت او د مخالفانو د منظمېدو په وړتیا پورې هم تړلی دی. تر اوسه طالبان پر واک برلاسي دي؛ خو د دې واک د اوږدمهاله ثبات پوښتنه لا هم له ګڼو جدي ننګونو سره مخ ده.
