د بلوچستان په هنه اوړک سیمه کې چاودنې دوه کسان وژلي او دوه نور ټپیان شوي
د بلوچستان ايالت د کوېټې د هنه اوړک سیمې په ولي تنګي کې پر یوه موټر د سړک غاړې ته د ښخ شوي ماین چاودنې له امله دوه کسان وژل شوي او دوه نور ټپیان شوې دي.
د بلوچستان ايالت د کوېټې د هنه اوړک سیمې په ولي تنګي کې پر یوه موټر د سړک غاړې ته د ښخ شوي ماین چاودنې له امله دوه کسان وژل شوي او دوه نور ټپیان شوې دي.
بل لور ته امنیتي ځواکونو هم د بلوچستان په خاران ولسوالۍ کې د استخباراتي معلوماتو پر بنسټ عملیاتو کې د ټي ټي پي اړوند اووه وسله وال وژلي دي.
د هنه اوړک پولیسو تاڼې مشر روزي خان شېراني افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، ماین د سړک پر غاړه ځای پر ځای شوی و چې موټر (پک اپ) پرې برابر شو او چاودنه شوې ده.
شېراني تاييد کړه، په چاودنه کې دوه کسان وژل شوي او دوه نور ټپیان دي، هغه وويل وژل شويو کسانو کې دوه پښتانه او دوه بلوڅان دي.
تر دې مهاله د پېښې مسوولیت کومې ډلې نه ده منلی .
دا پېښه په داسې حال کې شوې چې د تېرې جولای په میاشت کې د هنه اوړک په یوه کلي کې د وسلهوالو او سیمه ييزو خلکو ترمنځ نښته شوې، په هغه نښته کې پنځه سيمه ييزه کسان وژل شوي او څو نور ټپيان شوې وو.
د ياد بريد پړه تحریک طالبان پاکستان منلې وه.
په خاران ولسوالۍ کې د وسله والو د وژلو په اړوند د پاکستان دولتي رسنۍ راډيو پاکستان د امنیتي سرچینو له قوله ويلي، دا عملیات د خاران په لجي سیمه کې د وسله والو د شتون په اړه د معلوماتو له ترلاسه کولو وروسته شوې دي.
د خیبر پښتونخوا قبایلي سیمو ناامنۍ، تاوتریخوالي او پرلهپسې بېځایه کېدو د ښځو او نارینهوو پر رواني روغتیا ژورې اغېزې کړې دي. بېځایه شوي کسان وايي، د کورونو له لاسه ورکولو، اقتصادي ستونزو او د ماشومانو د راتلونکي اندېښنو ترڅنګ له وېرې، بېخوبۍ، اضطراب او خپګان سره هم مخ دي.
چې د باجوړ د ماموند سیمې اوسېدونکې ده۳۲ کلنه زرغونه بي بي، چې اوس د پېښور په تاج اباد کې له خپلې کورنۍ د نهو نورو غړو سره په یوه درې کوټهییز کور کې ژوند کوي.
نوموړې افغانستان انټرنشنل-پښتو سره خبرو کې وايي، په خپله سیمه کې ډرون بریدونه، ډزې او مرګژوبله دومره عامه شوې وه چې تل به د خپل مېړه، ماشومانو او نورو خپلوانو د ژوند په اړه وېره ورسره وه. د هغې په وینا، د سخت ذهني فشار له امله به یې څو شپې خوب نه شو کولی، تل به بېقراره او وارخطا وه او وروسته یې اشتها او د ورځني ژوند چارې هم اغېزمنې شوې.
زرغونه بي بي وايي، له سیمې تر بېځایه کېدو وروسته هم رواني سکون نه دی موندلی، ځکه اقتصادي ستونزې، محدود امکانات او د ماشومانو د راتلونکي اندېښنې یې لا زیاتې شوې دي.
د تیراه درې اوسېدونکی شېر زمان هم وايي چې بېځایه کېدو یې د کورنۍ عادي ژوند له منځه وړی دی.
هغه وايي: «زموږ د کلونو جوړ کړی ژوند راپرېوت، د کور ښځې او نارینه بېکاره شول، د ماشومانو زدهکړې اغېزمنې شوې او زموږ کور بېرته د اوسېدو وړ نه دی.»
ارواپوهه: امیندواره ښځې او تازه میندې له زیات رواني فشار سره مخ دي
په پېښور کې ارواپوهه صدره وايي، جګړه، ناامني، بېځایه کېدل او بېکوري د ښځو پر رواني روغتیا ژورې اغېزې کوي، په ځانګړي ډول امیندواره ښځې او تازه میندې په دغو شرایطو کې له لا زیاتو رواني ستونزو سره مخ کېدای شي.
نوموړې افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل: «له کوره او عادي ژوند څخه محرومېدل، د ماشومانو د خوندیتوب اندېښنه، اقتصادي ستونزې، د راتلونکي په اړه ناڅرګندتیا او د لومړنیو اسانتیاوو نشتوالی د ښځو ذهني فشار زیاتوي.»
سدره وايي، د ناامنۍ له امله د اغېزمنو ښځو ستونزې باید یوازې د جسمي روغتیا له پلوه ونه ارزول شي، بلکې رواني او عاطفي وضعیت یې هم باید په منظم ډول وڅېړل شي.
د تیراه د بېځایه شوو د غورځنګ ویاند صحبت افریدي وايي، له دې درې څخه بېځایه شوې کورنۍ د اوږدې ناامنۍ، پرلهپسې کډوالۍ، بېکارۍ او اقتصادي ستونزو له امله له شدید ذهني فشار او خپګان سره مخ دي.
افریدي ادعا کوي چې د دوی د اټکل له مخې، شاوخوا ۳۵ سلنه بېځایه شوي کسان له ذهني فشار او خپګان سره مخ دي او د ښځو شمېر پکې زیات دی.
هغه همداراز ادعا کوي چې د بېځایه شوو د رواني روغتیا، رواني مشورو، عامه پوهاوي او بیا رغونې لپاره تر اوسه د حکومت له لوري کومه پراخه او اغېزمنه طرحه نه ده عملي شوې.
د هغه په وینا، د تیراه د څو کلنې ناامنۍ له امله د ماشومانو د معمول واکسین بهیر هم سخت اغېزمن شوی او د روغتیايي مرکزونو د تړل کېدو له امله ماشومان لومړنیو روغتیايي خدمتونو ته د لاس رسي په برخه کې له جدي ستونزو سره مخ وو.
د باړې د مرکزي روغتون د شمېرو له مخې، له تیراه څخه د بېځایه کېدو مخکې به هره میاشت د رواني ناروغانو څانګې ته له ۹ زرو تر ۱۰ زرو پورې ناروغان ورتلل، خو اوس دغه شمېر له ۱۵ زرو اوښتی دی.
د تورخم دروازې د لسو میاشتو بندښت له امله د خیبر پښتونخوا ستر ښار پېښور ته د درملنې لپاره د افغان ناروغانو تګ نږدې په بشپړه توګه درېدلی او د روغتونونو ترڅنګ امبولانس چلوونکي، درملتونونه او هوټلونه هم له جدي مالي زیانونو سره مخ شوي دي.
د روغتونونو د معلوماتو له مخې، د تورخم دروازې له بندېدو مخکې هره ورځ له ۱۲۰۰ ډېر افغان ناروغان د درملنې لپاره د پېښور لویو دولتي او شخصي روغتونونو ته تلل، چې ډېری یې د سرطان، زړه، پښتورګو او هډوکو په څېر سختو ناروغیو درلودونکي وو.
د لېډي ریډنګ روغتون، خیبر ټیچنګ روغتون او حیاتاباد میډیکل کمپلېکس په ګډون د پېښور په روغتونونو کې د افغان ناروغانو شمېر د ډيورنډ کرښې له بندېدو وروسته په بېساري ډول کم شوی دی. د روغتونونو د چارواکو په وینا، پخوا افغان ناروغانو په ځینو روغتونونو کې د بهرنیو ناروغانو شاوخوا ۳۰ سلنه جوړوله، خو اوس دغه شمېر نږدې له منځه تللی دی.
د سختو ناروغانو د درملنې په اړه اندېښنې
ډاکټران وايي، د تورخم د بندېدو تر ټولو جدي اغېز پر هغو ناروغانو دی چې په افغانستان کې د خپلې ناروغۍ مناسبه درملنه نه شي ترلاسه کولای. د دوی په وینا، د سرطان، زړه او پښتورګو په څېر ناروغیو کې پر وخت تشخیص او دوامداره درملنه ډېره مهمه ده او د درملنې ځنډ د ناروغانو روغتیا له جدي ګواښ سره مخ کولای شي.
د ننګرهار، کونړ، لغمان او کابل ګڼ ناروغان به مخکې د پېښور روغتونونو ته تلل، ځکه په دغه ښار کې د ځینو سختو ناروغیو د درملنې امکانات نسبتاً پراخ او لګښتونه یې هم د افغانستان په پرتله کم وو.
په ورته وخت کې، په پاکستان کې د افغان کډوالو د نیولو او افغانستان ته د ستنولو د روانو اقداماتو له امله یو شمېر افغان ناروغان او د هغوی کورنۍ د درملنې لپاره له پېښوره تګ راتګ ته هم زړه نه ښه کوي.
په پېښور کې افغان کډوال اعظیم ګل افغانستان انټرنېشنل پښتو ته وویل چې ورور یې له ناروغ پلار سره پېښور ته تللی و، خو د پلار د درملنې پر مهال پولیسو یې ورور ونیو او وروسته یې افغانستان ته ولېږه.
هغه زیاته کړه: «هغه وخت زما پلار په روغتون کې بستر و او د هغه د ساتنې او پالنې لپاره زموږ سره هېڅوک نه وو.»
د افغان کډوالو په وینا، د ناروغ د ملګري نیول کېدل نه یوازې کورنۍ له ستونزو سره مخ کوي، بلکې ناروغ هم د درملنې او پاملرنې له جدي ستونزې سره مخامخوي. دوی غوښتنه کوي چې د سختو ناروغانو او د هغوی د پاملرنې لپاره د ورسره مل کسانو په اړه ځانګړې اسانتیاوې رامنځته شي.
درملتونونه، امبولانسونه او هوټلونه هم زیانمن شوي
د افغان ناروغانو د تګ راتګ له کمېدو سره په پېښور کې د درملو پلورونکي هم له مالي ستونزو سره مخ شوي دي.
د حیاتاباد میډیکل کمپلېکس مخې ته د یوه درملتون مالک محمد اقبال وايي، افغان ناروغان یې دایمي پېرېدونکي وو، خو د تورخم له بندېدو وروسته د درملو په پلور کې د پام وړ کموالی راغلی دی.
اقبال وویل: «قیمتي درمل اخلو او په دوکان کې یې ساتو، خو اوس یې غوښتنه ډېره کمه شوې ده او زموږ پانګه هم په همدې درملو کې بنده پاتې ده.»
د امبولانسونو کاروبار هم له همدې وضعیت اغېزمن شوی دی. له تورخم څخه تر پېښوره د امبولانس خدمت وړاندې کوونکی رحمانالله وايي، مخکې به د زړه، سرطان او نورو سختو ناروغیو ناروغان په بېړني ډول پېښور ته لېږدول کېدل، خو اوس کله ناکله څو ورځې هم ورته د ناروغ د انتقال زنګ نه راځي.
هغه وايي: «موږ یوازې خپل روزګار نه له لاسه ورکوو، بلکې زموږ کورنۍ هم د دې بحران بیه پرې کوي.»
د پېښور د لېډي ریډنګ روغتون ته څېرمه د یوه هوټل مالک حاجي نورغلام هم وايي، افغان ناروغان او د هغوی خپلوان یې د هوټل دایمي پېرېدونکي وو، خو د ډيورنډ کرښې له بندېدو وروسته یې ډېری خونې تشې پاتې کېږي.
نوموړي ویلي: «مخکې به خلک زموږ په هوټل کې د خونې لپاره انتظار کاوه، خو اوس کله کله څو څو ورځې هېڅ پېرېدونکی نه راځي.»
اغېزمن شوي افغان ناروغان او د روغتیا له برخې سره تړلي کاروباریان وايي، که د تورخم دروازه په بشپړه توګه نه شي پرانیستل کېدای، لږ تر لږه دې د سختو ناروغانو، د هغوی د ملګرو او امبولانسونو لپاره د بشري دلایلو له مخې ځانګړې لار یا روښانه تګلاره جوړه شي، څو ناروغان پر وخت درملنې ته ورسېږي او له لا ډېرو انساني او مالي زیانونو مخنیوی وشي.
د افغانستان لپاره د پاکستان پخوانی سفیر منصور احمد خان په خپله تازه مقاله کې چې د طالبانو د واک ته رسېدو د ۵مې کلیزې په مناسبت یې لیکلې، د کابل او اسلاماباد اړیکې، افغانستان کې امنیتي وضعیت، د ډیورند کرښې هاخوا د بریدونو زیاتوالی او سیمه کې د اقتصادي همکاریو راتلونکی ارزولی دی.
نوموړي خبرداری ورکړی، چې د افغانستان او پاکستان اړیکې په نږدې اتیا کلن تاریخ کې له یوه له تر ټولو سختو او بحراني پړاوونو سره مخ دي.
منصور احمد خان چې له ۲۰۲۰ څخه تر ۲۰۲۲ کال پورې په افغانستان کې د پاکستان سفیر پاتې شوی وايي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته دې ډلې د افغانستان پر دولتي ادارو خپل واک ټینګ کړی او د تاوتریخوالي کچه یې راټیټه کړې، خو د یوه ټولګډونه نظام د جوړولو، د ښځو او له ټولنې څخه د څنډې ته شویو ډلو د حقونو د خوندي کولو او د ترهګرۍ پر وړاندې د اغېزناکو لارو چارو په رامنځته کولو کې د پام وړ پرمختګ نهدی شوی.
د پاکستان پخوانی سفیر لیکي، چې په افغانستان کې د تاوتریخوالي کمېدل د تلپاتې سولې په معنا نهدي. د هغه په اند، تر هغه چې سیاسي ثبات، ټولګډونه حکومت او دوامدار امنیت رامنځته نهشي، په افغانستان کې وضعیت به لا هم نازک او بې ثباته وي.
د کابل او اسلاماباد اړیکې؛ له هیلو تر مخامخ جګړې
پخوانی سفیر وايي، چې د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه د افغانستان د پخواني حکومت له پرځېدو وروسته، په افغانستان، پاکستان او نړیواله ټولنه کې دا هیله موجوده وه، چې د طالبانو واک ته رسېدل به د جګړې د پای ته رسېدو، د ډیورند کرښې دواړه غاړو ته د «ترهګرۍ» د کمېدو او د کابل او اسلاماباد د اړیکو د ښه کېدو لپاره زمینه برابره کړي.
خو د نوموړي په وینا، په تېرو پنځو کلونو کې دغه هیلې پوره نهشوې. د دواړو هېوادونو اړیکې سختې ترینګلې شوې، دوه اړخیزې او سرحدي لارې چارې له خنډ سره مخ شوې او په پاکستان کې د وسلهوالو ډلو بریدونه زیات شوي دي.
پاکستان هم د دغو بریدونو په غبرګون کې پر افغانستان پوځي بریدونه کړي دي. خان اوسنی وضعیت د افغانستان او پاکستان د شاوخوا اتیا کلن تاریخ له تر ټولو بحراني پړاوونو څخه بولي.
تحریک طالبان پاکستان؛ د اختلاف اصلي ټکی
د مقالې له مخې، د تحریک طالبان پاکستان موضوع د کابل او اسلاماباد ترمنځ د روانو ترینګلتیاوو تر ټولو مهم لامل دی.
خان وايي، چې پاکستان ادعا کوي، تحریک طالبان پاکستان او د بلوڅ بېلتونپالو په څېر ډلې د افغانستان له خاورې څخه په پاکستان کې د بریدونو لپاره کار اخلي. هغه لیکي، چې د ملګرو ملتونو او یو شمېر نړیوالو بنسټونو راپورونه هم په افغانستان کې د بېلابېلو ترهګرو ډلو د حضور په اړه معلومات وړاندې کوي.
د هغه په لیکنه کې راغلي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د پاکستان د تمې خلاف، په دغه هېواد کې تاوتریخوالی زیات شوی دی.
منصور احمد خان ادعا کوي، چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې د ترهګریزو بریدونو او وسلهوالو فعالیتونو له امله په پاکستان کې له لسو زرو ډېر ملکي وګړي او امنیتي ځواکونه وژل شوي دي.
نوموړی زیاتوي، چې د ۲۰۲۲ کال هغه هوکړه چې د افغانستان د طالبانو په منځګړیتوب د پاکستان او تحریک طالبان پاکستان ترمنځ شوې وه، یوازې څو میاشتې یې دوام وکړ او وروسته په پاکستان کې د بریدونو نوې څپه پیل شوه.
پاکستان پوځي چلند زیات کړی
منصور احمد خان وايي، چې په تېرو شاوخوا دولسو میاشتو کې د پاکستان غبرګون له سیاسي فشار او بېلابېلو نورو وسیلو څخه په افغانستان کې د تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ بېلتون غوښتونکو مورچلو د تر ډېره پوځي چلند پر لور اوښتی دی.
د هغه په وینا، اسلاماباد د پوځي بریدونو ترڅنګ له افغانستان سره خپلې ډیپلوماټیکې اړیکې، سوداګري او سرحدي تګ راتګ هم محدود یا درولي دي.
نوموړی خبرداری ورکوي، چې د وضعیت دوام ښايي په افغانستان کې د هند د رول د پراخېدو زمینه برابره کړي؛ هغه څه چې د نوموړي په باور د پاکستان له ګټو سره به په ټکر کې وي.
پر ډیورند کړکېچ او اقتصادي زیانونه
پر ډیورنډ کرښه د دروازو تړل کېدو د دواړو هېوادونو اقتصاد ته پراخ زیانونه اړولي دي. منصور احمد خان وايي، افغانستان له لسیزو راهیسې د بهرنۍ سوداګرۍ لپاره د پاکستان له بندرونو او ترانزیټي لارو څخه د خپلو مهمو او ارزانه سوداګریزو لارو په توګه کار اخیستی دی.
د سوداګرۍ بدیلو لارو ته مخه کول د توکو د لېږد لګښتونه لوړ کړي او د افغانستان په بازارونو کې یې د ځینو لومړنیو اړتیا وړ توکو پر بیو اغېز کړی دی.
له بلې خوا، د پاکستان سوداګري او کاروبارونه هم له افغانستان سره د لارو له تړل کېدو زیانمن شوي دي. د مقالې د اټکل له مخې، پاکستان د سوداګرۍ له اړخه هره میاشت شاوخوا ۵۰ میلیارده کلدارې تاوان کوي او د دواړو هېوادونو لپاره د لارو د تړل کېدو ټول اقتصادي زیان ښايي څو میلیارده ډالرو ته ورسېږي.
د پاکستان او افغانستان د لارو تړل کېدو د خلکو تګ راتګ هم له جدي ستونزو سره مخ کړی دی. خان وايي، د ډیورند دواړو غاړو ته کورنۍ، قومي او سوداګریزې اړیکې داسې دي چې زرګونه کسان د درملنې، زدهکړو او اقتصادي فعالیتونو لپاره د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر تګ راتګ تکیه لري.
لویې سیمهییزې پروژې له ګواښ سره مخ
د پاکستان پخوانی سفیر خبرداری ورکوي، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د کړکېچ دوام ښايي د سیمهییزې نښلونې د سترو پروژو د پراختیا مخه ونیسي.
هغه د ټاپي د ګازو نللیکې، د کاسا-۱۰۰۰ د برېښنا د لېږد پروژې او د ازبکستان، افغانستان او پاکستان ترمنځ د درې اړخیزې اوسپنې پټلۍ یادونه کوي.
د نوموړي په وینا، دغه پروژې د بې ثباتۍ، سیاسي اختلافونو او امنیتي ستونزو له امله له اوږدو ځنډونو سره مخ شوې دي.
په مقابل کې، خان وايي، ازبکستان له افغانستان سره د اقتصادي همکاریو په برخه کې لا فعال دریځ غوره کړی دی.
د هغه په وینا، د افغانستان او ازبکستان ترمنځ د سوداګرۍ کچه شاوخوا دوه میلیارده ډالرو ته رسېدلې او دواړه هېوادونه هڅه کوي، چې دغه کچه پنځه میلیارده ډالرو ته لوړه کړي.
د اړیکو د بیا رغولو وړاندیز
منصور احمد خان وايي، سره له دې چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ کړکېچ پراخ شوی، اوسنی وضعیت کولای شي د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د بیا رغولو لپاره پر یوه فرصت بدل شي.
هغه وړاندیز کوي، چې دواړه هېوادونه دې یوازې پر جیوپولیټیکو سیالیو تمرکز نهکوي، بلکې پر تاریخي، تمدني او ولسي اړیکو دې ټینګار وکړي او د باور فضا دې رامنځته کړي.
خان له طالبانو غواړي، چې د پاکستان امنیتي اندېښنې جدي وګڼي او اجازه ورنهکړي چې د افغانستان خاوره د پاکستان پر وړاندې وکارول شي او نوموړی همداراز له پاکستانه هم غواړي، چې خپله تګلاره له یوې یوازې امنیتي او پوځي تګلارې څخه سیاسي تعامل ته واړوي.
طالبانو په وار وار ویلي، چې هېچاته اجازه نهورکوي، چې افغان خاوره د بل هېواد پر ضد وکاروي او د پاکستان امنیتي ستونزې یې د دغه هېواد کورنۍ ستونزه بللې ده.
له کړکېچه د وتلو درې لارې
د پاکستان پخوانی سفیر د اړیکو د بیا رغولو لپاره د همکاریو درې لارې وړاندیز کوي:
لومړی: د دواړو هېوادونو د حکومتونو ترمنځ دې په لوړه کچه، یعنې د لومړي وزیرانو یا بهرنیو چارو د وزیرانو په کچه، مخامخ سیاسي خبرې پیل شي.
دویم: د ډیورند کرښې د سمبالښت، د کرښې هاخوا د ترهګرۍ د مخنیوي او د خلکو او سوداګرۍ د تګ راتګ د اسانتیا لپاره دې ګډې ادارې او ګډ کاري چوکاټونه جوړ شي.
درېیم: افغانستان او پاکستان دې له سیمهییزو هېوادونو سره خپلې همکارۍ پیاوړې کړي، څو د ټاپي، کاسا-۱۰۰۰ او د ازبکستان–افغانستان–پاکستان د اوسپنې پټلۍ په څېر لویې سیمهییزې پروژې عملي شي.
منصور احمد خان زیاتوي، د دې بهیر د پیل لپاره لازمه نهده، چې حتمي بهرنی منځګړیتوب وشي، خو که دواړه هېوادونه په یوازې ځان د خبرو د بیا پیلولو توان ونهلري، نو د چین، افغانستان او پاکستان درې اړخیز نوښت او د چین د ارومچي د خبرو په چوکاټ کې هڅې کولای شي د کړکېچ په کمولو کې مرسته وکړي.
د افغانستان او پاکستان د اړیکو راتلونکی
په کابل کې د اسلاماباد دغه پخوانی سفیر د خپلې مقالې په پای کې ټینګار کوي، چې افغانستان او پاکستان د خپل جغرافیایي موقعیت له امله د سویلي اسیا، منځنۍ اسیا او اوراسیا د نښلولو په برخه کې مهم رول لري.
د هغه په باور، دواړه هېوادونه باید د اړیکو د سمولو اوسنی فرصت له لاسه ورنهکړي او د دوامدارې مقابلې پر ځای باید د ترهګرو او وسلهوالو ډلو پر وړاندې ګډې مبارزې، د سوداګرۍ او ترانزیټ د پراختیا او د سیمهییزو پروژو د پلي کېدو لپاره ګډ کار وکړي.
خان باور لري، چې د جیوپولیټیکې سیالۍ پر بنسټ له اړیکو څخه اقتصادي همکاریو ته اوښتل او تاریخي او تمدني اړیکو ته پاملرنه کولای شي د سویلي اسیا، منځنۍ اسیا او اوراسیا ترمنځ د سوداګرۍ او ترانزیټ د نویو لارو د رامنځته کېدو لپاره زمینه برابره کړي.
د پاکستان د جمعیت علمای اسلام مشر فضلالرحمان وايي،پاکستان د جوړېدو له هغو درېیو اساسي موخو د شریعت، اقتصاد او ولسواکۍ له ډلې په هېڅ یوه کې یې هم بریالی نهدی. د بلوچ یووالي کمېټې مشرې ماهرنګ بلوچ بیا بلوچستان کې پر روانو عملیاتو په نیوکو سره د پاکستان دولت پر «نسلوژنې» تورن کړی
مولانا فضل الرحمن د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) په اسلاماباد کې د خپل ګوند د غونډې پر مهال وویل، د پاکستان د جوړېدو په اړه درې بېلابېل تصورونه موجود وو، یو دا چې په هېواد کې به د قران او سنت نظام عملي کېږي، بل دا چې پاکستان به له اقتصادي پلوه خپلواک وي او درېیم دا چې هېواد به ډیموکراټیک نظام ولري.
نوموړي د پوښتنې په توګه مطرح کړې چې «اوس اسلامي نظام، د شریعت مطابق ژوند، اقتصادي خوشحالي او یا ډیموکراټیک نظام، د دغو درېیو مواردو له اړخه د پاکستان نننی وضعیت مطالعه کړئ»؟
د جمعیت علمای اسلام مشر وویل، چې د پاکستان هېڅ یوه اساسي موخه د دغه هېواد د وګړو لپاره په بشپړه توګه نهده پوره شوې او د ده په وینا، د شریعت غوښتونکي، د اقتصادي پرمختګ پلویان او د ولسواکۍ غوښتونکي ټول له محرومیت او ناهیلۍ سره مخ دي.
هغه په ډاګه کړه، چې د پاکستان حکومت د دیني عالمانو لپاره د هېواد په سیاست کې د ځای ځایګي د محدودولو هڅه کوي او ټینګار یې وکړ، چې د ده ګوند به له خپلې سیاسي مبارزې لاس وانهخلي.
فضل الرحمن وویل: «موږ نظریاتي خلک یو او د خپلو نظریاتو لپاره تاریخ لرو، زموږ تر شا دوه سوه کلن تاریخ دی».
نوموړي د خپلو سیاسي مخالفینو پر تاریخ هم نیوکه وکړه او ادعا یې وکړه، چې د هغوی تاریخ له «انګرېزانو سره غلامۍ او خوشامد» سره تړلی دی.
د جمعیت علمای اسلام مشر دا هم ویلي، چې د دین د «سرلوړۍ» لپاره مبارزه د دوی ماموریت دی او زیاته کړې یې ده: «د مولوي کار څه دی؟ یا د امت امامت کول، یا د خلکو جنازې کول. موږ د قوم د امامت طریقه هم زده ده او ستاسو د جنازو د لمانځه طریقه هم».
په همدې ورځ د بلوچ یووالي کمېټې مشره ډاکټر ماهرنګ بلوچ چې اوس په زندان کې ده د بلوچستان د امنیتي وضعیت په اړه په خپله اېکسپاڼه ویلي، پاکستان له تېرو اوو لسیزو راهیسې پر بلوچ ولس واک چلوي او د نوموړې په وینا، د «دوامدار ظلم» له لارې یې پر بلوچستان د خپل واک د ساتلو هڅه کړې ده.
ماهرنګ بلوچ ادعا کړې، چې په بلوچستان کې د امنیت په نوم ګرځبندیزونه، پوځي عملیات، جبري ورکېدنې او ډلهییزې وژنې عادي شوې دي.
هغې ویلي: «موږ د دولت هر هغه سیاست ردوو چې د بلوچ ماشومانو، ښځو او عادي وګړو ژوند له خطر سره مخ کوي او د هغوی مړینه یوازې د جانبي زیان په توګه ګڼي».
هغې ادعا کړې، چې د وړمې شپې په ترڅ کې په سوراب کې د پاکستاني جنګي الوتکو د بمباریو له امله د ماشومانو په ګډون ۲۷ کسان وژل شوي یا ټپیان شوي دي. خو د پاکستاني چارواکو د معلوماتو له مخې، په سوراب کې د چهارشنبې په ورځ (د زمري ۲۱مه) د یوه موټر بم برید له امله درې ملکي وګړي او اته وسلهوال وژل شوي او ورسره جوخت په عملیاتو کې لس وسلهوال هم وژل شوي دي.
د بمبارۍ او ۲۷ کسانو د مرګژوبلې په تړاو د ماهرنګ بلوچ ادعا په خپلواکه توګه نهده تایید شوې. هغې د سوراب د پېښې په اړه زیاته کړې: «که یو دولت د کورونو او مېشتو سیمو د بمبارۍ له امله د ماشومانو په ګډون د لسګونو ملکي وګړو ډلهییزه وژنه عادي عملیات وګڼي، نو دا پوځي عملیات نه، بلکې نسلوژنه ده».
ماهرنګ بلوچ له بلوڅ ولس څخه غوښتي، چې د سوراب د پېښې پر وړاندې چوپ پاتې نهشي او د خپلو خلکو د ژوند او مال د ساتنې لپاره اعتراض او مقاومت وکړي. هغې ټینګار کړی: «زموږ بقا په مقاومت کې ده».
د فضل الرحمن او ماهرنګ بلوچ څرګندونې په داسې وخت کې دي، چې بلوچستان له اوږدې مودې راهیسې د پاکستان د امنیتي ځواکونو او بلوڅ بېلتونپالو ډلو ترمنځ د وسلهوالو نښتو او سیاسي کړکېچونو شاهد دی. د پاکستان حکومت بلوڅ وسلهوالې ډلې د ترهګرو په توګه یادوي، خو بلوڅ سیاسي او مدني فعالان د امنیتي عملیاتو، جبري ورکېدنو او د بشري حقونو د سرغړونو ادعاوې مطرح کوي.
د پاکستان او ناروې د بهرنیو چارو وزیرانو د ترهګرۍ له ټولو بڼو سره پر مبارزې ټینګار کړی او افغانستان کې یې د ترهګرو ډلو د موجودیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده. طالبانو په دې تړاو لا تراوسه څه غبرګون نهدی ښودلی، خو تر دې مخکې یې ویلي، چې افغان خاوره د بل هېواد پر ضد نه کارول کېږي.
د پاکستان او ناروې د بهرنیو چارو وزیرانو د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) په یوې ګډې اعلامیې کې همداراز په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو حالت د اندېښنې وړ بللی دی.
دا ګډه اعلامیه په اسلاماباد کې د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار او د ناروې د بهرنیو چارو وزیر اسپن بارت ایدې تر لیدنې وروسته خپره شوې ده.
دواړو لورو ټینګار کړی، چې له ترهګرۍ سره مبارزه باید د نړیوالو قوانینو او د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پرېکړهلیکونو له مخې ترسره شي او د افغانستان خاوره باید د نورو هېوادونو د ګواښلو یا برید لپاره ونه کارول شي.
د پاکستان او ناروې په ګډه اعلامیه کې، پرته له دې چې د کومې ځانګړې ډلې نوم واخیستل شي، په افغانستان کې د «ترهګرو ډلو» د حضور په اړه اندېښنه څرګنده شوې ده. دواړو هېوادونو ټینګار کړی، چې افغانستان باید د نورو هېوادونو د ګواښلو پر مرکز بدل نهشي.
اسلاماباد څو ځله طالبان تورن کړي، چې تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ بېلتونپالو ډلو ته یې پناه ورکړې او د فعالیت زمینه یې ورته برابره کړې ده. پاکستان وایي، دغه ډلې د بریدونو د طرحه او ترسره کولو لپاره د افغانستان له خاورې ګټه اخلي.
طالبانو بیا تل دغه ادعاوې رد کړي او په وار وار یې نړۍوالو او په ځانګړې توګه ګاونډیانو ته ډاډ ورکړی، چې هېچا ته اجازه نهورکوي، چې افغان خاوره د بل هېواد پر ضد وکاروي او همداراز یې څرګنده کړې، چې د پاکستان امنیتي ستونزې د دغه هېواد کورنۍ مسئله ده.
ناروې هم پر پاکستان د امنیتي ګواښونو په تړاو د تاوتریخوالي د کمولو، د امنیتي اندېښنو د هواري او د نړیوالو قوانینو د مراعاتولو له هڅو ملاتړ کړی دی.
د بشري حقونو د وضعیت په اړه اندېښنه
پاکستان او ناروې د خپلې ګډې اعلامیې په بله برخه کې په افغانستان کې د «بشري حقونو د وضعیت د خرابېدو» په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
پاکستان او ناروې ویلي، چې طالبانو د ښځو او نجونو بنسټیزې ازادۍ په پراخه کچه محدودې کړي او هغوی یې له زدهکړو او په ټولنیز ژوند کې له ګډون څخه بېبرخې کړې دي.
دواړو هېوادونو په افغانستان کې د بیان د ازادۍ او د رسنیو د فعالیتونو د محدودېدو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړې ده.
ناروې له هغو اروپایي هېوادونو څخه دی، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته یې له دې ډلې سره خپلې مستقیمې اړیکې ساتلې دي. دغه هېواد په تېرو کلونو کې د افغانستان په تړاو د خبرو اترو کوربه پاتې شوی او له طالب استازو سره یې لیدنې کړې دي. ناروې د افغانستان په اړه په ډیپلوماټیکو هڅو کې هم ونډه اخیستې ده.
د ۲۰۲۲ کال په جنورۍ کې ناروې طالب استازي اوسلو ته وربللي وو، څو د ناروې له چارواکو، د لوېدیځو هېوادونو له استازو او د افغانستان د مدني ټولنې له یو شمېر غړو سره خبرې وکړي.
د ناروې د بهرنیو چارو وزارت هغه مهال ویلي وو، چې دغه اړیکې د دې هېواد د هغو هڅو یوه برخه ده، چې موخه یې د خبرو اترو لپاره د زمینې برابرول، د ثبات ملاتړ او په افغانستان کې د یوه ټولشموله حکومت د رامنځته کېدو لپاره مرسته کول دي.
ناروې ټینګار کړی، چې له طالبانو سره یې اړیکې د دې ډلې د په رسمیت پېژندلو یا مشروعیت ورکولو په معنا نهدي، خو دغه هېواد له طالبانو سره د خبرو د دوام ملاتړ کړی، څو د بشري حقونو، د ښځو د حقونو او په افغانستان کې د روان وضعیت په اړه خپلې اندېښنې له دې ډلې سره شریکې کړي.
د ناروې د بهرنیو چارو وزیر اسپن بارت ایدې د چهارشنبې په ورځ (د زمري۲۱مه) اسلاماباد ته تللی وو.