د طالبانو د سترې محکمې مرستیال ویاند منصورحمزه وايي، په تېرو پنځو کلونو کې د ښځو د حقونو اړوند ۱۱۸ زره او ۸۶۹ قضیو ته رسېدنه شوې ده. د نوموړي په وینا، په دې موده کې د ښځو د میراث او ملکیت ۱۲ زره او ۹۷۶ قضیې هم څېړل شوې دي.
د طالبانو د سترې محکمې مرستیال ویاند منصورحمزه ویلي، په همدې موده کې د ښځو د میراث په اړه د معلوماتو راټولولو او ثبتولو اړوند ۹ زره او ۲۱ نورې قضیې هم تر ارزونې لاندې دي.
حمزه زیاته کړې، د ښځو د ملکیت د تثبیت اړوند ۸ زره او ۷۵۰ قضیو ته رسېدنه شوې او د ښځو د میراث د اسنادو د پروسس او اړوندو قضايي اجراتو په برخه کې ۲۲ زره او ۷۰۳ موارد ثبت شوي دي.
د طالبانو سترې محکمې ټینګار کړی چې میراث، ملکیت، مهر، نفقه او نور هغه حقوق چې د اسلامي شریعت له مخې ښځو ته ټاکل شوي، د هغوی مسلم او ثابت حقوق دي.
نوموړيی زیاته کړي، محکمې مکلفې دي چې د ښځو د حقونو اړوند قضیو ته د اسلامي شریعت او نافذه قوانینو په رڼا کې په بشپړ دقت او بېطرفۍ سره رسېدنه وکړي.
دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د بشري حقونو نړیوالو سازمانونو، په ځانګړي ډول د ملګرو ملتونو اړوندو ادارو، په افغانستان کې د ښځو او نجونو د حقونو د وضعیت په اړه پرله پسې اندېښنه څرګنده کړې ده.
نړیوال بنسټونه وايي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ښځو پر زده کړو، کار، تګ راتګ او عامه ژوند د محدودیتونو له امله د هغوی اساسي حقونه له جدي ننګونو سره مخ شوي دي.
پنځه کاله وړاندې چې طالبان پر افغانستان واکمن شول، د پخوانیو افغان امنیتي او دفاعي ځواکونو ډېری غړي جلاوطنه شول چې اوس په ګاونډیو هېوادونو کې له ګڼو اقتصادي ستونزو، امنیتي اندېښنو او ناروښانه راتلونکي سره مخ دي.
افغانستان انټرنشنل پښتو په دغه راپور کې په جلاوطنۍ کې له یوشمېر پخوانیو پوځیانو سره د هغوی د وضعیت په اړه مرکې کړې دي. د ۲۰۲۱کال په اګسټ میاشت کې د افغانستان د امنیتي او دفاعي ځواکونو زرګونه غړي، افسران، د امنیې قوماندانان او نور امنیتي کارکوونکي د امنیتي اندېښنو له امله له هېواده جلاوطنه شول. د دوی ډېری برخه ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړې توګه ایران او پاکستان ته ولاړل.
هغه پوځیان چې کلونه یې د افغانستان د دفاع لپاره د امنیتي ځواکونو په لیکو کې خدمت کړی و، اوس له بېکارۍ، بېوزلۍ، کډوالۍ، امنیتي ګواښونو او د جبري ستنېدو له ګواښ سره مخ دي.
یوشمېر پخواني سرتېري وایي، چې په ایران او پاکستان کې د سختو اقتصادي او قانوني شرایطو له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي. د دوی په وینا، د پخواني نظام د امنیتي ځواکونو د غړو په توګه د نورو افغان کډوالو پرتله له ډېرو ګواښونو سره مخ دي. ځینې یې اندېښنه لري، چې که افغانستان ته بېرته ستانه کړل شي، ښايي ژوند او امنیت یې له ګواښ سره مخ شي.
د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) او نورو بنسټونو د راپورونو له مخې، یوشمېر پخواني افغان پوځیان چې له ایران، پاکستان او نورو هېوادونو افغانستان ته ستانه شوي، له مرموزو وژنو، نیونو او نورو امنیتي پېښو سره مخ شوي دي.
د پخوانیو پوځیانو شکنجه، نیونې او مرموزې وژنې
یوناما د ۲۰۲۳کال د اګست په ۲۲مه یو ځانګړی راپور خپور کړ، چې د ۲۰۲۱کال د اګست له ۱۵مې نېټې د ۲۰۲۳کال د جون تر ۳۰مې نېټې پورې موده رانغاړي. په دغه راپور کې د پخوانیو دولتي چارواکو او د افغان ملي دفاعي او امنیتي ځواکونو له پخوانیو غړو سره د چلند او د بشري حقونو سرغړونې ثبت شوې دي.
د یوناما د موندنو له مخې، په دې موده کې لږترلږه ۸۰۰ داسې پېښې ثبت شوې دي چې له محکمې پرته پهکې وژنې، خپلسرې نیونې، شکنجه، ناوړه چلند او جبري لادرکه کېدل شامل دي. له دې شمېرې څخه ۲۱۸ پېښې له محکمې پرته وژنې، ۴۲۴ د خپلسرو نیونو او توقیف، ۱۴۴ د شکنجې او ۱۴ د جبري لادرکه کېدو پېښې وې.
د یوناما د میاشتنیو راپورونو پر بنسټ د افغانستان انټرنشنل پښتو لهخوا راټول شوي معلومات ښيي، چې په ۲۰۲۴کال کې له جنورۍ څخه تر سپتمبر پورې د پخوانیو نظامیانو د بشري حقونو اړوند ۱۶۶ سرغړونې ثبت شوې دي. په دې کې ۱۴ د وژنې، ۳۰ د شکنجې او ۱۲۲ د خپلسرو نیونو پېښې شاملې دي.
همدارنګه د یوناما د راپورونو له مخې، په ۲۰۲۵کال کې له جنورۍ څخه تر دسمبر پورې ۱۳۹ ورته پېښې ثبت شوې دي، چې له ډلې یې د پخوانیو نظامیانو ۴۱ د وژنې، ۱۸ د شکنجې او ناوړه چلند او ۸۰ د خپلسرو نیونو پېښې دي.
یوناما د ۲۰۲۶کال له جنورۍ نه تر مارچ میاشتې پورې ۳۷ د بشري حقونو سرغړونې ثبت کړې دي. په دې لړ کې ۹ د شکنجې او ناوړه چلند، ۵ د سرتېرو د وژنې او ۲۳ د خپلسرو نیونو پېښې شاملې دي.
یوشمېر پخواني نظامیان ادعا کوي، چې د پخوانیو امنیتي ځواکونو د غړو د وژنې شمېر ښايي تر ثبت شویو شمېرو لوړ وي.
پخوانی پوځي شایق سنجني وایي، د طالبانو له واکمنېدو وروسته سلګونه پخواني پوځیان وژل شوي دي چې ښایي ډېرې دغه پېښې رسنیزې شوې نه وي. نوموړی وایي، طالبان لاهم په خپلو لیکو کې داسې کړۍ لري چې تمرکز یې د پیسو، وسلو او مهماتو پر ترلاسه کولو دی او د نیول شویو پخوانیو پوځیانو خلاف له سخت چلند کار اخلي.
د هغه په وینا، کله چې یو پخوانی پوځي ونیول شي، هڅه کېږي د شکنجې او فشار له لارې ترې د وسلو، مهماتو، مالي سرچینو او پخوانیو قوماندانانو په اړه معلومات ترلاسه کړي. نوموړی زیاتوي، چې اوسمهال د طالبانو په زندانونو کې ډېر بندیان د پخواني نظام امنیتي کسان دي.
د ۱۴۰۴کال د مرغومي په ۳مه اکرامالدین سریع چې د جمهوري نظام پرمهال یې په نورستان، تخار او بغلان ولایتونو کې د امنیه قوماندان په توګه دنده ترسره کړې وه، د ایران په پلازمېنه تهران کې ناپېژاندو وسلهوالو وواژه.
د طالبانو یوشمېر مخالفانو په دې پېښه کې د طالبانو د استخباراتو لاس ښکېل وباله؛ خو تراوسه داسې رسمي معلومات نهدي خپاره شوي چې دغه ادعا تایید کړي.
د جمهوري نظام لوړپوړي پوځي جنرال سمیع سادات هم وړاندې ویلي و، چې یوازې په تېرو درېیو میاشتو کې د ۱۸۴ پخوانیو سرتېرو د وژل کېدو پېښې ثبت شوې دي. د نوموړي په وینا، له دې ډلې ډېری یې له سختو شکنجو سره مخ شوي وو.
په همدې میاشت کې په خوست ولایت کې د جمهوري نظام پرمهال د ځانګړو ځواکونو (KPF) غړی ننګیالی مشهور په «لالو» چې له امریکا نه تازه ستون شوی و، د چنګاښ په ۲۸مه د خوست ښار د ۱۲ فامیلو په سیمه کې ووژل شو. همدارنګه حشمتالله چې د جمهوري نظام پرمهال د ۲۰۱ سېلاب قول اردو د څلورمې لوا د درېیم کنډک د تولۍ قوماندان و، د روان کال د غبرګولي په ۲۹مه په پروان ولایت کې ووژل شو.
د افغانستان انټرنشنل پښتو راټول شوي معلومات ښيي، چې په پاکستان کې هم یوشمېر پخواني افغان نظامیان وژل شوي او ځینې نور افغانستان ته تر جبري ستنېدو وروسته له نیونو او امنیتي اندېښنو سره مخ شوي دي.
پنځه پخواني افغان پوځیان روزي خان، رحمتالله، سمیعالله، اقا ولي او سردار ولي د ۲۰۲۵کال د اګست په ۱۶مه د پاکستان بلوچستان ایالت کې د ناپېژاندو وسلهوالو لهخوا وژل شوي. د هغوی پر بدن د مرمیو نښې لیدل شوې وې او وروسته یې جسدونه د برېښنا په ستنو ځړول شوي وو.
جنرال محمدعالم کوهیار چې د پنجشېر ولایت اوسېدونکی دی، د جمهوري نظام تر پرځېدو وروسته پاکستان ته تللی و. نوموړی له پاکستان نه تر جبري اېستلو وروسته د ۲۰۲۵کال په جولای میاشت کې د طالبانو استخباراتو ونیوه او تر اوسه د بګرام په زندان کې ساتل کېږي.
په کور دننه د پخوانیو سرتېرو څارنه سخته شوې
یوشمېر پخواني نظامیان چې لاهم په افغانستان کې ژوند کوي وایي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له امنیتي اندېښنو، احتمالي نیونو، اقتصادي ستونزو او د راتلونکي په اړه له ناروښانه وضعیت سره مخ دي.
افغانستان انټرنشنل د باوري سرچینو په حواله د روان کال د چنګاښ په ۳۰مه راپور خپور کړی، چې په سویلي ولایتونو، په ځانګړې توګه کندهار، هلمند او روزګان کې د پخوانیو نظامیانو د څار او معلوماتو راټولولو بهیر پراخ شوی دی.
د سرچینو په وینا، طالبانو د دغو ولایتونو د پخوانیو نظامیانو نوملړونه جوړ کړي او د استخباراتو، امنیه قوماندانۍ، ولایت مقام، احصایې ادارې، امر بالمعروف او نورو ادارو د استازو په ګډون ګډپلاوي د دغو معلوماتو پربنسټ د هغوی وضعیت څاري.
په جوړو شویو نوملړونو کې د پخوانیو نظامیانو نومونه، کورنۍ، اصلي او اوسني استوګنځایونه، د اړیکو شمېرې او پخوانۍ دندې ثبت شوې دي. دغه څار تمرکز تر ډېره د ملي پولیسو، سیمهییزو پولیسو او د ملي امنیت د پخوانیو ځانګړو ډلو پر غړو دی.
د طالبانو سیمهییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې یوازې په کندهار کې له پنځو ولسوالیو څخه ۳۴۰۰ پخواني نظامیان په دغه نوملړ کې شامل دي.
د سرچینو په وینا، په همدې تړاو تېره میاشت د طالبانو استخباراتو په کندهار کې له یوشمېر پخوانیو نظامیانو سره ناسته درلوده او هغوی ته یې وویل، چې له کندهار نه بهر خپل سفرونه محدود کړي او بل ولایت ته د تګ پرمهال اړوندو ادارو ته خبر ورکړي. په دې ناسته کې ځینو پخوانیو نظامیانو ته خبرداری هم ورکړل شوی که په پاکستان کې مېشت د دوی خپلوان د طالبانو پر ضد فعالیت وکړي، ځمکې او ملکیتونه به یې ضبط شي او د کورنیو پر وړاندې به یې اقدامات وشي.
طالبانو دغه اقدام وروسته له هغه وکړ، چې د بلوچستان په ځینو سیمو کې د دوی د مخالفانو د ځای پرځای کېدو رپوټونه ورکړل شول.
راپورونه ښيي، هغه لوړپوړي نظامي چارواکي چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته له افغانستان نه وتلي؛ پر کورونو او نورو جایدادونو یې طالبانو قبضه کړې او د هغوی بانکي حسابونه یې هم کنګل کړي دي.
یوشمېر پخواني نظامیان چې لاهم په دولتي ادارو کې دندې ترسره کوي وایي، چې د طالبانو تر واک لاندې ادارو کې د پرېکړو په کچه د ګډون فرصت نه لري او ډېری وخت یوازې په تخنیکي او مسلکي برخو کې ترې ګټه اخیستل کېږي.
د دوی په وینا، پخواني نظامیان د ادارو په رهبرۍ او لوړپوړو مدیریتي بستونو کې حضور نه لري او د پالیسۍ جوړونې او مهمو پرېکړو په برخو کې ورته ونډه نه ورکول کېږي.
په ایران او پاکستان کې پخواني نظامیان
د افغانستان د پخوانیو امنیتي ځواکونو یو شمېر سرتېري، چې واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته ایران او پاکستان ته تللي وایي، چې هلته هم له ګڼو اقتصادي، حقوقي او امنیتي ستونزو سره مخ دي.
په ایران کې مېشت پخوانی قوماندان شایق سنجني افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې شاوخوا ۴۳زره پخواني افغان نظامیان اوس مهال په ایران کې ژوند کوي. د هغه په وینا؛ په دې ډله کې ښځینه نظامیانې هم شاملې دي.
سنجني وایي، چې په ایران کې مېشت پخواني نظامیان له ګڼو اقتصادي، حقوقي او امنیتي ستونزو سره مخ دي. هغه پخواني نظامیان چې د استوګنې قانوني اسناد نه لري، د جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي.
نوموړی اندېښنه څرګندوي، چې که دغه کسان افغانستان ته ستانه کړل شي، ښايي د نیولو، پوښتنو ګروېږنو، امنیتي فشارونو، شکنجې او هدفي بریدونو له ګواښ سره مخ شي.
نوموړی وایي، د پناه غوښتنې او درېیمو هېوادونو ته د لېږد له لارې د ډېرو پخوانیو نظامیانو هڅې تراوسه بې پایلې پاتې دي. هغه زیاتوي، « د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ هم د دوی وضعیت او دوسیو ته کافي پاملرنه نه ده کړې».
په پاکستان کې مېشت یوه پخواني پوځي او «په جلاوطنۍ کې د افغانستان د خلکو عالي شورا» د رهبرۍ غړي افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې دامهال یو شمېر پخواني افغان نظامیان په پاکستان کې هم مېشت دي.
د نوموړي په وینا، له یادې شورا سره تر ۲۰۲۲کال وروسته شاوخوا ۱۵۰۰ پخواني نظامیان ثبت شوي، چې نږدې ۵۰ یې ښځې دي. هغه وایي، چې له دغو کسانو یوشمېر هغه له پاکستان نه اېستل شوي او ځینې نور ایران، تاجکستان، ترکیې، متحده عربي اماراتو او نورو هېوادونو ته تللي دي.
هغه ادعا کوي، چې په پاکستان کې د مېشتو پخوانیو نظامیانو اصلي شمېر تر ثبت شوېو شمېرو ډېر لوړ دی، خو دغه شمېر یوازې هغه کسان ښيي چې د دوی د شورا له خوا ثبت شوي دي.
په پاکستان کې میشت پخواني نظامیان هم د نورو افغان کډوالو په څېر له اقتصادي، حقوقي او امنیتي ستونزو سره مخ دي. د کار نشتوالی، اقتصادي ستونزې او روغتیايي خدمتونو ته محدود لاسرسی د دوی له مهمو ستونزو څخه دي.
د یادې شورا غړي وایي، پخواني نظامیان په پاکستان کې هم ځان بشپړ خوندي نه احساسوي. نوموړي په ۲۰۲۵کال کې د بلوچستان پېښه یاده کړه، چې شپږ پخواني افغان نظامیان د ناپېژاندووسلهوالو له خوا پهکې وژل شوي وو.
هغه زیاتوي، چې په افغانستان کې د پخوانیو نظامیانو د نیونو، ورکېدلو او وژنو راپورونه او له پاکستان نه د افغان کډوالو د جبري ستنولو بهیر د دوی امنیتي اندېښنې نورې هم زیاتې کړې دي.
هغه زیاتوي، چې که پخواني نظامیان افغانستان ته ستانه شي، ښايي د نیول کېدو، شکنجې، ورکېدو او هدفي وژنو له ګواښونو سره مخ شي.
پخوانۍ ښځینه سرتېرې
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ښځې د نظامي برخو په ګډون د دولت په ډېرو ادارو کې له دندو لرې شوې او یوازې په محدودو برخو کې د کار اجازه ورکړل شوې ده.
د پخوانیو ښځینه نظامیانو له ډلې یوشمېر داسې ښځې هم شته، چې د خپلو کورنیو سرپرستي ور ترغاړې ده، خو د دندې له لاسه ورکولو او د عایداتي سرچینو له منځه تلو له امله له جدي اقتصادي ستونزو سره مخ شوې دي.
پخوانۍ ښځینه سرتېرې وایي، چې د امنیتي اندېښنو ترڅنګ بېکاري، کډوالي، ټولنیز محدودیتونه او د طالبانو بندیزونو د دوی ژوند لا ستونزمن کړی دی.
یوې پخوانۍ ساتنمنې چې د جمهوریت پرمهال یې د افغانستان په یوه سویلي ولایت کې دنده ترسره کوله، افغانستان انټرنشنل پښتو ته د امنیتي اندېښنو له امله د نوم نه ښودلو په شرط وویل، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ شوې ده او اوس په یوه ښځینه روغتون کې د صفاکارې په توګه کار کوي.
هغه وایي، چې له خپل مسلک او دندې سره یې ډېره مینه لرله، خو اوس د خپلو اولادونو د نفقې برابرولو لپاره اړه ده، چې د صفاکارۍ دنده ترسره کړي.
د ملي امنیت یوه پخواني افسر افغانستان انټرنشنل پښتو ته د خپلې یوې پخوانۍ ښځینه همکارې په اړه ویلي، چې نوموړې د تېرجمهوري نظام پر مهال د لومړۍ بریدمنې په رتبه کې دنده ترسره کوله، خو اوس له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ ده.
د نوموړي په وینا، دغه ښځینه افسره څه موده مخکې سخته ناروغه وه، خو د درملنې مالي توان یې نه درلود. هغه وایي، چې د ځینو پخوانیو همکارانو له لارې یې د درملنې لپاره په چنده ورته پیسې ټولې کړې.
دغه پخوانی افسر وایي، د اندېښنې وړ موضوع دا ده چې هغه امنیتي کارکوونکي په ځانګړې توګه ښځې چې د پخواني نظام پر مهال یې د کار زمینه او مسلکي درناوی درلود، اوس داسې حالت سره مخ دي چې د خپل پخواني مسلک او هویت له امله حتا روغتیايي خدمتونو ته هم په ډاډه زړه لاسرسی نه شي موندلی.
هغه زیاتوي، چې د وېرې فضا د دې لامل شوې چې ډېری پخواني نظامي کارکوونکي په ښکاره د خپلې تېرې دندې په اړه خبرې ونه کړي.
د برېتانیا ګارډین ورځپاڼې راپور ورکړی، د جمهوري نظام پرمهال د افغانستان د پولیسو یو افسر چې په یوې ځانګړې قطعه کې یې هم دنده ترسره کړې او د برېتانیا د دفاع وزارت د معلوماتو تر افشا کېدو وروسته د طالبانو له لوري څو ځله ګواښل شوی هم دی، د بیا مېشتېدو غوښتنه یې رد شوې ده.
حمید (مستعار نوم) د خپلې دندې پرمهال د خدمت له امله ګڼ ستاینلیکونه هم ترلاسه کړي، چې د برېتانیا د لوړپوړو چارواکو لاسلیکونه هم پرې شته. نوموړی د هغو شاوخوا ۱۸زره او ۷۰۰ افغانانو په ډله کې شامل دی، چې شخصي معلومات یې په ۲۰۲۲کال کې د برېتانیا د دفاع وزارت د یوه چارواکي لهخوا د معلوماتو د ناڅاپي افشا کېدو په پایله کې خپاره شول.
حمید وايي، له یادې پېښې وروسته د طالبانو له لوري څو ځله ورته ګواښونه شوي دي. د دغه ګواښونو په لړ کې یوه ویډیو هم شته چې پهکې یو وسلهوال کس د طالبانو د بېرغ لاندې ناست دی او حمید ته ګواښ کوي، چې هغه به تعقیب کړي. دغه کس د حمید د پخوانیو فعالیتونو او تګ راتګ په اړه د معلوماتو لرلو ادعا هم کوي.
سره له دغه ګواښونو، د برېتانیا د دفاع وزارت د حمید د بیا مېشتېدو غوښتنه رد کړې ده. حمید د جولای په ۳۱مه د خپلې غوښتنې د رد پرېکړه ترلاسه کړې. په پرېکړه کې ویل شوي، نوموړي داسې کافي شواهد نهدي وړاندې کړي چې وښيي هغه له کومې برېتانوۍ دولتي ادارې سره کار کړی دی.
نوموړي ته د یادې پرېکړې پر وړاندې د بیاکتنې لپاره ۲۸ ورځې وخت ورکړل شوی دی. حمید وايي، د خپلې پخوانۍ دندې او له برېتانوي ادارو سره د همکارۍ په اړه یې ټول اسناد وړاندې کړي دي. هغه زیاتوي، د هغه ګڼ پخواني همکاران چې په همدې اداره کې یې ورته دندې ترسره کړې وې برېتانیا ته انتقال شوي دي.
هغه وايي:« دا زما لپاره ډېره دردونکې ده، ځکه ما د خپلې دندې د ثابتولو لپاره ټول اسناد وړاندې کړي دي. سربېره پر دې زما ډېر پخواني همکاران چې په همدې اداره کې یې ورته دندې ترسره کړې وې، برېتانیا ته انتقال شوي دي».
حمید ټینګار کوي، چې د معلوماتو تر افشا کېدو وروسته یې ژوند په بشپړه توګه بدل شوی او اوس د نیول کېدو یا د طالبانو له لوري د هدف ګرځېدو له وېرې سره ژوند کوي. هغه وايي: «زه په خوندي ډول د کار لپاره له کوره بهر نه شم وتلی. تل په دې وېره کې یم چې څوک مې وپېژني یا مې هدف وګرځوي».
د نوموړي په وینا، د امنیتي اندېښنو له امله اړ شوی چې په پټه ژوند وکړي او په دې توګه یې خپل ثابت عاید هم له لاسه ورکړی دی. اوس یې مېرمن په کور کې د وړو کارونو له لارې د کورنۍ د لګښتونو برابرولو هڅه کوي.
حمید وايي:« دا زموږ د کورنۍ یوازینۍ عایداتي سرچینه ده او بیا هم موږ یوازې د ژوند د تېرولو لپاره له سختو ستونزو سره مخ یو». هغه زیاتوي، چې د کلونو وېرې، بېباورۍ او اقتصادي ستونزو د هغه او د مېرمنې پر رواني حالت یې هم سخت اغېز کړی دی.
حمید وايي: «زه غواړم چې زما قضیه د شواهدو پر بنسټ په عادلانه توګه بیا وڅېړل شي». د برېتانیا د دفاع وزارت یوه ویاند وايي، د افغانانو د بیا مېشتېدو هره غوښتنه په جلا توګه ارزول کېږي.
حمید پوښتنه کوي، چې ایا تر هغې انتظار وباسي ترڅو طالبان یې ونیسي، شکنجه یې کړي یا یې ووژني او هغه مهال به یې خدمت او امنیتي ګواښ په رسمي توګه ومنل شي. د برېتانیا حکومت وايي، د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې نږدې ۳۹زره افغان نارینه، ښځې او ماشومان د بېلابېلو پروګرامونو له لارې برېتانیا ته انتقال شوي دي.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ د روانو ترینګلتیاوو او د افغان محصلینو د ویزو د تمدید په برخه کې د اوږدمهاله ځنډ له امله، په پاکستان کې زرګونه افغان محصلین له جدي ستونزو او د خپلو زدهکړو د دوام په اړه له اندېښنو سره مخ دي.
افغان محصلین وايي، د ویزو د ترلاسه کولو او غځولو بهیر له اوږدې مودې راهیسې له ستونزو سره مخ دی چې له امله یې د دوی زدهکړې، استوګنه او ورځنی ژوند اغېزمن شوی دی. ځینې محصلین د نیول کېدو او له پاکستان نه د اېستل کېدو وېره هم لري.
د افغان محصلینو د ټولنې مشر صدیق شریعتي افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، په پاکستان کې شاوخوا ۳زره افغان محصلین د علامه اقبال سکالرشیپ له لارې او نږدې ۴زره نور په شخصي لګښت په بېلابېلو پوهنتونونو او کالجونو کې زدهکړې کوي.
د افغان محصلینو د ویزو د ترلاسه کولو او غځولو بهیر له یو کال څخه د ډېرې مودې راهیسې په عملي ډول له ځنډ سره مخ دی. صدیق شریعتي وايي، شاوخوا ۸۰۰ محصلینو د ویزې ترلاسه کولو یا غځولو لپاره غوښتنلیکونه سپارلي؛ خو تراوسه یې په اړه کومه څرګنده پایله نهده ورکړې، د ویزو له پای ته رسېدو وروسته د ځینو محصلینو سیمکارتونه بند شوي او ځینې نور په لیلیو کې د استوګنې له ستونزو سره مخ شوي دي.
د افغان محصلینو د ټولنې د مشر په وینا، د پاکستاني چارواکو لهخوا د افغانانو پر وړاندې د روانو اقداماتو پرمهال ځینې هغه محصلین هم نیول شوي چې ویزې یې پای ته رسېدلې وې.
یوشمېر محصلین تر نیول کېدو وروسته د تورخم او چمن له لارې افغانستان ته ستانه کړل شوي دي. د افغان محصلینو استازو په دې اړه د طالبانو کونسلګرۍ او اړوندو چارواکو سره خبرې کړې؛ خو تر اوسه د یادې ستونزې لپاره دایمي حل نهدی موندل شوی.
صدیق شریعتي د یوې پېښې یادونه هم وکړه او ویې ویل، په اسلاماباد کې دوه افغانې محصلینې د ویزې د مودې له پای ته رسېدو وروسته نیول شوې وې. دواړه محصلینې له څه مودې بند وروسته خوشې شوې؛ خو وروسته بیا له ستونزو سره مخ شوې او په پای کې له پاکستان نه واېستل شوې. له دغه محصلینو یوه په شپږم او بله په اتم سمستر کې وه.
افغان محصلین وايي، د ویزو ستونزې د دوی پر زدهکړو هم مستقیم اغېز کړی دی. له بلې خوا هغه افغان محصلینې چې له پاکستان نه افغانستان ته ځي، د بېرته ستنېدو او د خپلو زدهکړو د دوام په برخه کې له جدي ستونزو سره مخ دي.
صدیق شریعتي وايي، د دغه وضعیت له امله د افغان محصلینو ترمنځ د دوی د راتلونکي او زدهکړو په اړه جدي اندېښنې او رواني فشار زیات شوی دی. هغه له دواړه خواوو غوښتي، چې افغان محصلین دې د پاکستان او افغانستان له سیاسي او دیپلوماتیکو اختلافاتو څخه جلا وساتل شي، د ویزو د ورکړې او غځولو بهیر دې بېرته عادي حالت ته راوګرځي او محصلینو ته دې اجازه ورکړل شي چې خپلې زدهکړې بشپړې کړي.
د پکتیا ولایت اوسېدونکې نرګس بيبي هم له هغه افغان محصلینو څخه ده، چې غواړي په پاکستان کې خپلې زدهکړې بشپړې کړي او وروسته افغانستان ته ستنه شي. نرګس بيبي افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، پلان یې دا و چې په پاکستان کې خپلې زدهکړې بشپړې کړي او افغانستان ته ستنه شي؛ خو د اوسنیو ستونزو له امله یې راتلونکی له ناروښانه حالت سره مخ شوی دی.
هغې وویل:« ما غوښتل په پاکستان کې خپلې زدهکړې بشپړې کړم، بیا افغانستان ته ستنه شم او خپلې وړتیاوې د خپل هېواد او خلکو لپاره وکاروم. خو له بده مرغه زما زدهکړې نیمګړې پاتې شوې او اوس وېره لرم چې زما هڅې او راتلونکي پلانونه هم نیمګړي پاتې شي».
نرګس بيبي وايي، ډېری افغانې محصلینې له ورته ستونزو سره مخ دي او د هغې خويندې، د کاکا او ماما لوڼې هم په پاکستان کې زدهکړې کوي؛ خو د ویزو او نورو ستونزو له امله یې زدهکړې اغېزمنې شوې دي.
هغې له نړۍوالې ټولنې وغوښتل، چې په افغانستان کې د نجونو د زدهکړو ستونزې ته جدي پاملرنه وکړي. نوموړې له طالبانو هم غوښتي، چې د نجونو او ښځو پر زدهکړو لګېدلي محدودیتونه پای ته ورسوي او هغوی ته د زدهکړو د دوام زمینه برابره کړي.
نرګس بيبي د پاکستان له حکومته هم غوښتي، چې په پاکستان کې د افغان محصلینو د ویزو د ورکړې او غځولو بهیر اسانه کړي؛ څو هغوی خپلې زدهکړې بشپړې او په راتلونکي کې د خپلې ټولنې او هېواد لپاره خدمت وکړي.
افغان محصلین وايي، چې د ویزو ترلاسه کولو او غځولو بهیر له اوږدې مودې راهیسې له ځنډ سره مخ دی؛ خو د پاکستان حکومت تراوسه نهده روښانه کړې چې د دغه ځنډ اصلي لامل څه دی او د ویزو د غځولو بهیر به کله بېرته عادي حالت ته راوګرځي.
د نورستان لپاره د طالبانو د استخباراتو درېیو مسوولینو ۷ ورځې مخکې پر څو نورستاني نجونو د جنسي تیري هڅه کړې وه، خو په هغه وخت کې یې دغه تور رد کړی وو، خو یاد کسان نن یو ځل بیا د ورته هڅې په تړاو د ځايي اوسېدونکو له لوري نیول شوي او دا ځل یې پر خپل جرم اعتراف کړی دی.
د تېرې اونۍ د یکشنبې په ورځ (د زمري ۱۸مه) د نورستان د مرکز پارون اړوند په پشکي کلي کې د طالبانو د استخباراتو د ولایتي مشر قاري ضیاءالحق یاسر درېیو کارکوونکو د سیند پر غاړه پر څو نورستاني نجونو چې پر خپلو جامو مینځلو بوختې وې، د جنسي تېري هڅه کړې وه، خو د نجونو له مقاومت سره مخ شول او بیا د سیمې د خلکو او یادو کسانو تر منځ شخړه رامنځته شوې وه.
په نورستان کې ښځې په سنتي ډول تر ډېره په ځمکو کې د کرکیلې چارې مخته وړي او د جامو مینځلو لپاره له کورونو بهر د ویالو او سیند غاړو ته ځي.
د نورستان د استخباراتو د کارکوونکو د همدې هڅې په تړاو د افغانستان انټرنشنل- پښتو له لوري د راپور له خپرېدو وروسته د طالبانو ولایتي ادارې پر یادې پيښې د پردې اچولو لپاره ادعا کړې وه، چې یاد طالب مسوولین سیند ته د کبانو د نیولو لپاره تللي وو، خو دا چې د کبانو نیول منع دي، نو د سیمې له خلکو سره شخړه رامنځته شوې وه.
ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې یاد ۳ طالب مسوولین نن (یکشنبه د زمري ۲۵مه) بیاځلي په پشکي کلي له ځايي نجونو سره د جنسي تېري د هڅو پر مهال د ځايي اوسېدونکو له لوري نیول شوي دي.
یاد کسان چې سهیل احمد، قاري همدرد او قاري اسرار نومېږي، د پشکي کلي د اوسېدونکو له لوري تر نیول کېدو وروسته د یاد کلي شورا ته خپل جرم منلی او د ناغې په توګه یې د پسونو د وروړلو ژمنه کړې ده.
سهیل احمد د نورستان ولایت لپاره د طالبانو د استخباراتو د جاسوسۍ ضد مدیریت مرستیال، قاري همدرد د یاد ریاست د شاهراه امر او قاري اسرار د یاد ریاست د تحلیل د تجزیې مدیریت مرستیال دی.
سرچینه وايي، د یادې شورا مشرتابه د نیول شویو کسانو غږیز اعتراف او همداراز وسلې او هویتي کارتونه اخیستي او په یوه ویډیويي کلپ کې د اعتراف پر اخیستلو یې ټينګار درلود، خو یادو طالب مسوولینو له دې چارې انکار کړی، خو بیا هم شورا د پېښې د څېړنې او یادو نجونو ته د عدالت غوښتنه لري.
سرچینه وايي: «شورا غوښتل له مجرم طالب مسوولینو په یوه ویډیويي کلپ کې اعتراف واخلي، خو یادو نیول شویو کسانو په عذر او زارۍ او همداراز د تضمین په توګه خپل هویتي کارتونه او وسلې شورا ته کېښودې».
د شورا مشرتابه یادو طالب مسوولینو ته په خطاب کې ویلي: «تاسو اصلا د بښلو کار نهدی کړی، که عادي کس داسې کار وکړي، نو موږ به ووایو چې لنډغر وو، خو تاسو له داسې یوه ارګان څخه یئ، چې د افغانستان په سطح دا استخبارات چې دي یو پاک ارګان دی، له دې تمه کېږي، چې افغانستان جوړ کړي».
یادو نیول شویو طالب مسوولینو د خپل جرم په منلو سره یادې شورا ته ویلي: «له موږ اشتباه شوې ده. له ویډیويي کلپ اخیستلو تېر شئ. دا سلاح او کارتونه دلته پرېږدو، خو له ویډیو اخیستلو تېر شئ. که تضمین غواړئ ضیاالله [د نورستان لپاره د طالبانو د استخباراتو مشر قاري ضیاءالحق یاسر] به راشي او تضمین به وکړي. موږ دا هر څه منو. که ۱۰ غویان غواړئ راوړ یې، خو له ویډیو اخیستلو تېر شئ».
سرچینې ویلي، یادو طالب مسوولینو د شورا د جرګې په وروستیو کې ګواښ وکړ، که دا عذر یې ونهمنل شي، نو بیا به په خپل زور دا مسئله حل کړي او له بیا له جرګې وتلي دي.
د نورستان د مرکز پارون خلک او په ځانګړې توګه یاده کلیوالي شورا مجرم کسانو ته د سزا ورکړې غوښتنه لري.
د اروپايي پارلمان غړې هانا نیومن وايي، اروپا له افغانستان او طالبانو سره د تعامل لپاره روښانه او اغېزمنه تګلاره نه لري. هغې زیاته کړې چې د بشري او پراختیايي مرستو کمول به یوازې او یوازې د افغان ولس وضعیت لاپسې خراب کړي.
نیومن له «فرانکفورتر روندشاو» رسنۍ سره په یوه مرکه کې ویلي، له افغانستان سره د امریکايي مرستو نږدې بشپړ بندېدل د دغه هېواد د بشري مرستو په برخه کې تر ټولو ستر کمښت و. د هغې په وینا، امریکا پخوا د افغانستان شاوخوا ۴۰ سلنه مرستې برابرولې، خو د ۲۰۲۵ کال له پیل وروسته دغه مرستې نږدې په بشپړ ډول ودرول شوې.
هغې ویلي، له دې وروسته نورو مرستهکوونکو هېوادونو هم د مرستو کچه راکمه کړې، خو د دې وضعیت لپاره کومه نوې او ستراتېژیکه تګلاره نه ده جوړه شوې.
د جرمني مرستې هم کمې شوې
نیومن د جرمني د اقتصادي همکاریو او پراختیا وزارت د افغانستان لپاره د بودجې کمېدل د اندېښنې وړ بللي دي.
د هغې په وینا، دغه وزارت په ۲۰۲۲ کال کې افغانستان ته شاوخوا ۱۸۷ میلیونه یورو ځانګړي کړي وو، خو په ۲۰۲۵ کال کې دا اندازه نږدې ۵۰ میلیونو یورو ته راکمه شوې ده.
هغې ټینګار کړی چې همدا مرستې د هغو بنسټونو د ساتنې لپاره اړینې دي چې په افغانستان کې د شلو کلونو نړیوالې مداخلې پر مهال رامنځته شوي او له ملاتړ څخه برخمن وو.
«له مرستو سره طالبان نه بدلېږي»
هانا نیومن وايي، باید دا تمه پرېښودل شي چې بشري یا پراختیايي مرستې به طالبان بدل کړي.
هغې ویلي: «موږ باید له دې نظره تېر شو چې د بشري یا پراختیايي مرستو له لارې طالبان بدلولی شو. تېرو پنځو کلونو وښوده چې هغوی نه بدلېږي».
د نوموړې په وینا، د نړیوالې ټولنې موخه باید دا وي چې په افغانستان کې هغه بنسټونه او ظرفیتونه له منځه ولاړ نه شي چې په راتلونکي کې د طالبانو له واک وروسته د یوه نوي افغانستان د جوړولو لپاره اړتیا ورته شته.
هغې د ښځو سازمانونه، د ښځو سوداګریز بنسټونه، خپلواکې رسنۍ، د نجونو او ځوانو ښځو لپاره د راډیو او انټرنېټ له لارې د زدهکړو پروګرامونه، د بشري حقونو د مدافعینو فعالیتونه او له هېواده بهر د افغانانو هڅې د مهمو برخو په توګه یادې کړې دي.
د مرستو اوسنی سیستم له واقعیتونو سره برابر نه دی
د اروپايي پارلمان دغه استازې وايي، د افغانستان لپاره د مرستو په برخه کې یوه بله ستونزه دا ده چې د تمویل اوسنی سیستم د دغه هېواد له واقعیتونو سره سمون نه لري.
د هغې په وینا، د طالبانو له لارې د پیسو نه لېږدول سم اقدام دی او ډېری مرستې د نړیوالو سازمانونو له لارې رسېږي؛ خو دغه سازمانونه له مرستندویه بنسټونو څخه د رسمي ثبت، بانکي حساب او د لګښتونو د اسنادو غوښتنه کوي.
نیومن وايي، هغه افغان بنسټونه چې په پټه فعالیت کوي، د امنیتي شرایطو له امله دغه غوښتنې نه شي پوره کولی او له همدې کبله ګڼ مهم، خو کوچني بنسټونه له مرستو بېبرخې پاتې کېږي.
هغې زیاته کړې چې یو شمېر هغه افغان نادولتي بنسټونه هم له هېواده بهر فعالیت کوي چې پخوا یې په افغانستان کې کار کاوه، خو ځکه یې مالي ملاتړ بند شوی چې اوس په افغانستان کې رسمي حضور نه لري.
د نیومن په وینا، د رسنیو او انلاین زدهکړو پروګرامونه، سره له دې چې له افغانستانه بهر اداره کېږي، لا هم په دغه هېواد کې خلکو ته خدمت کولی شي؛ خو د اروپايي مرستو اوسنی سیستم د دې واقعیتونو له مخې په کافي اندازه نه بدلېږي.
