امریکا نن د جمعې پر ورځ د درې زره قربانیانو په یاد د سپټمبر ۱۱مې بریدونو ۲۵مه کلیزه په داسې حال کې نمانځي، چې ډونالډ ټرمپ په پنټاګون او مرستیال یې جيډي وېنس په نیویارک کې د قربانیانو د یاد په ځانګړو مراسمو کې ګډون او ویناوې کوي.
د سپټمبر ۱۱مې په مناسبت د جمعې په ورځ د امریکا په بېلابېلو سیمو کې د قربانیانو د «یاد» مراسم ترسره کیږي. د راپورونو لهمخې، په دغو مراسمو کې به د قربانیانو نومونه ولوستل شي، د ګلونو ګېډۍ به کېښودل شي او د بریدونو د مهمو شېبو پر مهال به چوپتیا خپره شي.
همدارنګه د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ به په پنټاګون او مرستیال ولسمشر جيډي ونس به په نیویارک کې د سپټمبر یوولسمې په ملي یادغونډه کې ګډون وکړي.
راپورونه زیاتوي چې په نیویارک کې به سږ کال د لومړي ځل لپاره د هغو کسانو یاد هم ونمانځل شي چې د غبرګو برجونو له نړېدو وروسته یې زهرجنې دوړې تنفس کړې او کلونه وروسته د سرطان او نورو ناروغیو له امله مړه شول.
د سپټمبر یوولسمې بریدونو د افغانستان ترڅنګ د نړۍ پر سیاست هم ژور اغېز وکړ. امریکا د «ترهګرۍ پر وړاندې جګړه» پیل کړه، پر عراق یې برید وکړ او د سيایاې په پټو زندانونو کې یې د ترهګرۍ شکمن کسان بندیان او تر سختو پوښتنو لاندې ونیول. دغو بریدونو په امریکا کې هوايي سفرونه، امنیتي قوانین او د استخباراتي ادارو څارنه هم بدله کړه.
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر پر یوولسمه د القاعدې ۱۹ غړو څلور سوداګریزې الوتکې وتښتولې. دوې الوتکې یې په نیویارک کې د نړیوال سوداګریز مرکز له غبرګو برجونو او یوه یې واشنګټن ته څېرمه له پنټاګون سره وجنګوله.
څلورمه الوتکه د پنسلوانیا په یوه ډګر کې ولوېده. امریکايي چارواکي وايي الوتکه د واشنګټن پر لور روانه وه، خو مسافرو او د عملې غړو یې له تښتوونکو سره مقاومت وکړ.
له دغو بریدونو څو اونۍ وروسته امریکا د القاعدې د ځپلو او د اسامه بن لادن د موندلو لپاره پر افغانستان برید وکړ او دغې جګړې نږدې شل کاله دوام وکړ، زرګونه افغانان او بهرني سرتېري پکې ووژل شول او میلیونونه افغانان یې له خپلو مېنو بېځایه کړل.
امریکايي ځواکونو په ۲۰۱۱ کال کې د القاعدې مشر اسامه بن لادن په پاکستان کې وواژه، خو په افغانستان کې جګړه لس کاله نوره هم روانه وه. د امریکا وروستي ځواکونه د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له افغانستانه ووتل او طالبان له شل کلنې جګړې وروسته بیا واک ته ورسېدل.
د لاهور د کېنګ اډوارډ طبي پوهنتون محصلانو له دغه پوهنتونه د افغان محصلانو د اېستلو پرېکړې پرضد اعتراض کړی. د پاکستان د جماعت اسلامي د محصلانو څانګې ویلي، ګڼ شمېر محصلان په پوهنتون کې راټول شوي وو او د «افغان محصلانو جبري اېستل» یې غندلي دي.
د محصلانو ادارې ویلي، چې له اغېزمنو افغان محصلانو ملاتړ کوي او د هغوی د زدهکړو د دوام له حق څخه د دفاع لپاره به خپلو هڅو ته دوام ورکړي. کېنګ اډوارډ طبي پوهنتون له هغه لومړنیو بنسټونو څخه دی، چې د پاکستان د طبي شورا حکم یې عملي کړ او له افغان محصلانو یې غوښتي چې له پوهنتونه د وتلو اړوند اداري چارې بشپړې کړي.
د راپورونو له مخې، په دغه پوهنتون کې شاوخوا ۲۰ تر ۲۲ افغان محصلان د یادې پرېکړې له امله اغېزمن شوي چې د ځینو فراغت ته یوازې څو میاشتې پاتې دي.
دغه اعتراضونه داسې مهال کېږي، چې د پاکستان طبي شورا وايي د افغان محصلانو د وضعیت ارزونه د هغوی د تابعیت له امله نهده؛ بلکې د نوملیکنې، اسنادو او د کډوالۍ له وضعیت سره تړاو لري.
د پاکستان حکومت دغه پرېکړې په کور دننه او بهر پراخ غبرګونونه راپارولي دي. تر دې وړاندې د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند ویلي و، هغه افغان محصلان چې معتبره ویزې او قانوني اسناد لري کولای شي په دغه هېواد کې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
نوموړي په خپله خبري غونډه کې زیاته کړه، چې تراوسه افغانستان ته د ټولو افغان محصلانو د ستنولو په اړه پرېکړه نهده شوې.
د پاکستان طبي شورا د پنجشنبې په ورځ وویل، چې په دغه هېواد کې تر ۲۰۰ ډېر افغان محصلان د طب په څانګو کې زدهکړې کوي؛ خو اوسمهال یوازې ۲۲ کسان له دغه شورا سره ثبت دي.
د یادې شورا په وینا، له دغه ۲۲ محصلانو له ډلې ۱۴ یې خپلې زدهکړې بشپړې کړې او اته نور به راتلونکی کال فارغ شي. د نورو ۱۷۶ افغان محصلانو د وضعیت د ارزونې بهیر لاهم روان دی او وروستی شمېر به د دغه بهیر تر بشپړېدو وروسته څرګند شي.
د پاکستان طبي شورا ټینګار کړی، چې په پاکستان کې د طب د زدهکړو لپاره د تابعیت پر بنسټ کوم بندیز نهشته. د یادې شورا په وینا، بهرني محصلان په هغه پوهنتونونو کې زدهکړې کولی شي چې د یادې شورا لهخوا تایید شوي وي؛ خو باید قانوني اسناد ولري.
خو شورا زیاته کړې، هغه محصلان چې له یادې شورا سره ثبت نهدي او لازم جوازونه نهلري؛ د پاکستان د طبي زدهکړو په نظام کې د قانوني او ثبت شویو بهرنیو محصلانو په توګه نهشي پېژندل کېدای.
دغه شورا همداراز ویلي، چې یوازې د طب سند لرل دا معنا نهلري، چې یو کس په پاکستان کې د استوګنې، دندې یا طبابت حق لري. د شورا په وینا، هغه فارغالتحصیلان چې غواړي په دغه هېواد کې کار وکړي باید د مسلکي جواز ترلاسه کولو او ثبت اړوند شرایط هم بشپړ کړي.
د یادې ادارې په وینا، له اغېزمنو محصلانو سره به په «درناوي» چلند وشي او د اداري چارو د بشپړولو او افغانستان ته د بېرته ستنېدو په برخه کې به ورسره همکاري وشي.
په همدې حال کې یوشمېر افغان محصلانو د لاهور عالي محکمې ته مراجعه کړې او د پاکستان د طبي شورا حکمونه یې ننګولي او د لغوه کېدو غوښتنه یې کړې ده.
په کېنګ اډوارډ طبي پوهنتون کې دغه اعتراض داسې مهال شوی، چې پاکستان په وروستیو میاشتو کې پر افغان محصلانو فشارونه زیات کړي او د افغان کډوالو د بېرته ستنولو او اېستلو بهیر یې چټک کړی دی.
په پاکستان کې د القاعدې د پخواني مشر اسامه بن لادن پر وژل کېدو ۱۵ کاله واوښتل. د سیمې ځايي اوسېدونکي لا هم د بن لادن مړینه نه مني او دا یوه «ډرامه بولي». د بن لادن پخوانی کور اوس په تش ډګر بدل شوی دی.
هرکال د سپتمبر ۱۱مې کلیزې په رارسېدو په ټوله نړۍ کې د پاکستان او افغانستان نومونه د نړۍوالو بحثونو مهمه موضوع ګرځي.
په امریکا کې د سپتمبر ۱۱مې تر بریدونو یوازې څو اونۍ وروسته متحده ایالاتو پر افغانستان برید وکړ او د طالبانو حکومت یې نسکور کړ؛ په داسې حال کې چې تر دغه بریدونو نږدې لس کاله وروسته امریکا د القاعدې تر ټولو مطلوب مشر اسامه بن لادن د پاکستان په اېبټاباد ښار کې د دغه هېواد د پوځ یوې مهمې اکاډمۍ ته نږدې د یو لړ عملیاتو پرمهال وواژه.
اسامه بن لادن له کلونو راهیسې د اېبټاباد په بلال ټاون کې ژوند کاوه. دا د ډېرو له تصوره بهر خبره وه، چې څنګه د نړۍ تر ټولو مطلوب کس کولی شي د اوږدې مودې لپاره یوې لویې پوځي اډې ته نږدې له خپلې کورنۍ سره ژوند وکړي.
په اېبټاباد ښار کې مېشت خبریال زبیر ایوب چې له تېرو څو کلونو راهیسې د پاکستان له ځایي رسنیو سره کار کوي، ښايي لومړنی عیني شاهد او سیمهییز خبریال و، چې د دغه عملیاتو پرمهال بلال ټاون ته تر ټولو وړاندې رسېدلی و.
زبیر ایوب افغانستان انټرنشنل ته د یادې پېښې په اړه ویلي، د هغه کور په اېبټاباد ښار کې بلال ټاون ته نږدې دی؛ د شپې شاوخوا اته بجې وې هغه په کور کې و، چې ناڅاپه یې د چورلکې زورور غږ واورېد.
هغه وویل، کله چې له کوره ووت نو له لرې یې د اېبټاباد په اسمان کې درې چورلکې ولیدې؛ هغه د چینوک چورلکې وې، چې خورا لوړ او وېروونکی غږ یې لاره. هغه وايي: «زه لاهم له پېښې ناخبر وم. ما فکر کاوه، چې ښایي کوم لوړپوړی پوځي چارواکی هلته راغلی وي او دغه الوتکې هغې خواته روانې وي».
نوموړي زیاته کړه، لږ وروسته یو چا هغه ته د بلال ټاون څخه زنګ وواهه او خبر یې ورکړ چې دلته چورلکه پرېوتې ده. هغه وایي: «د دغه خبر په اورېدو سملاسي د بلال ټاون خوا ته روان شوم. په دې موده کې ما د اور وژنې یو موټر هم ولیده، چې د پېښې ځای ته روان و».
د هغه په وینا: «کله چې زه د اسامه کور ته ورسېدم، ومې لیدل چې د هغه د کور دروازه ماته شوې وه، د وېرې فضا خوره وه. ګڼ خلک راټول وو، یوه چورلکه راپرېوتې وه چې له هغې د اور لمبې او لوګي پورته کېدل؛ په داسې حال کې چې دوه نورې چورلکې لږې لرې ولاړې وې، د پېښې ځای ته نږدې د پاکستان د پوځي اکاډمۍ (PMA) د وخت قوماندان جنرال راحیل شریف (چې وروسته د پاکستان د پوځ مشر شو) ولاړ و او له بل افسر سره یې خبرې کولې، چې دا زموږ چورلکه نهده».
د خبریال په وینا، تر هغه وخته پورې هیڅوک نه پوهېدل او نه هم امنیتي چارواکو چا ته ویل چې یادې چورلکې د چا دي، د چا پر ضد عملیات شوي او څوک یې موخه و. هغه وویل، ټوله شپه په سیمه کې پاتې شو او خپلې رسنۍ ته یې د چورلکې د پرېوتو راپور ورکړ؛ خو ځایي چارواکو له څه ویلو ډډه کوله.
هغه وایي، د سهار شاوخوا شپږ بجې د امريکا د وخت ولسمشر بارک اوباما په يوه ويډيويي پیغام کې اعلان وکړ چې د امريکا ځانګړو ځواکونو اسلاماباد ته نږدې په اېبټاباد ښار کې د یو لړ عملياتو پرمهال د القاعدې مشر اسامه بن لادن وژلی دی.
د هغه په خبره، د امريکا د ولسمشر دغه اعلان له يوې حيرانتيا کم نه و، په څو شېبو کې دغه خبر د نړۍوالو او ځایي رسنيو سرټکی شو او د پاکستان نوم په دې ډول یادېده چې د نړۍ لومړی نمبر «ترهګر» هلته وژل شوی دی.
هغه وړاندې وایي، تر دغه عملياتو وروسته اېبټاباد ښار د څو مياشتو لپاره د ټولې نړۍ د پاملرنې مرکز پاتې شو؛ څو ورځې وروسته ګڼو نړۍوالو رسنیو له اېبټاباد ښاره راپورونه وړاندې کول.
تر عملیاتو ۱۵کاله وروسته؛ د اسامه بن لادن استوګنځی په تش ډګر بدل شوی
د اېبټاباد تر عملياتو ۱۵ کاله تېر شوي؛ خو نن هم دغه سيمه د بن لادن د ودانۍ په نوم پېژندل کېږي. د پاکستان حکومت تر دغه عملياتو څو ورځې وروسته دغه پیاوړې ودانۍ ونړوله.
نن ورځ هلته ودانۍ نهشته، خو اوس په دغه ځای کې تش ډګر ليدل کېږي چې ماښام مهال ماشومان پهکې کرېکټ کوي. خو د ودانۍ ځینې پاتې شوني او د هغې د پیاوړو ستنو نښې لاهم هلته پر ځمکه لیدل کېږي.
ځایی خلک وايي، چې دغه ځمکه اوس د عوایدو د ریاست ملکیت ګرځېدلې. د پاکستان حکومت لاتراوسه په دغه تش ډګر کې د ودانۍ جوړولو په اړه پرېکړه نهده کړې.
یادې ځمکې ته نږدې یو ځایي اوسېدونکي وویل، څه موده وړاندې د بلال ټاون اوسېدونکي د اېبټاباد کمېشنر ته ورغلي وو او له هغه یې غوښتنه کړې وه چې په دې غونډۍ کې د نجونو لپاره یو ښوونځی جوړ کړي؛ خو کمېشنر دغه وړاندیز ونه مانه.
وروسته د سیمې ځینو ځوانانو هلته د لوبو د ډګر جوړولو غوښتنه وکړه؛ خو دغه وړاندیز هم ونه منل شو او اوس ویل کېږي، چې د پاکستان حکومت هلته د دولتي کارکوونکو لپاره د کورونو جوړولو پلان لري؛ خو تراوسه یې عملي بڼه نهده لیدل شوې.
د یادې سیمې اوسېدونکي وايي، له هغه وخت راهیسې چې بن لادن ووژل شو د نړۍ له ګوټ، ګوټ څخه د رسنیو استازي وخت ناوخت یادې سیمې ته ورځي او له هغه ځایه ځانګړي راپورونه چمتو کوي.
په تېرو پنځلسو کلونو کې د اسامه کمپاونډ شاوخوا ګڼ نوي کورونه جوړ شوي او هلته د ځمکې بیې هم د پخوا پرتله د پام وړ لوړې شوې دي. ځایي اوسېدونکي وايي، چې په یاده سیمه کې له تېرو څو کلونو راهیسې ډېر پرمختګ شوی، سړکونه او کوڅې پخې شوې، په عصري بڼه کورونه جوړ شوي چې له امله یې اوس دا په یوې عصري سیمه بدله شوې ده.
د اسامه بن لادن ګاونډیان د هغه وژنه «ډرامه» بولي
د ۱۵ کلونو په تېرېدو د بلال ښار اوسېدونکي لاهم نه مني، چې ګواکې اسامه بن لادن دې په دغه سیمه کې وژل شوی وي. ډېری ځايي خلک یاده پېښه د امریکا او پاکستان ګډه «ډرامه» بولي.
د ځايي خبریال زبیر ایوب په وینا، هغه څو ځله د اسامه کمپ غونډۍ ته تللی دی؛ خو لاهم خلک د هغه مړینه نه مني. د هغه په وینا، ګڼ خلک په دې باور دي چې د پېښې پرمهال اسامه په خپل استوګنځي کې نه و.
د عملیاتو په اړه د پاکستان پر ناخبرۍ نیوکې
تر یادو عملیاتو څو ورځې وروسته په پاکستان کې د څه مودې لپاره په دې اړه بحث روان و، چې ایا د پاکستان استخباراتي ادارو د دغه عملیاتو په اړه معلومات لرل او که دوی ته په دې اړه هیڅ معلومات نه و ورکړل شوي؟
په اېبټاباد کې مېشت خبریال رشید جاوېد وویل، هغه فکر کاوه دا شونې نهده چې دومره لوی عملیات یوې پوځي اډې ته نږدې ترسره شي او د پاکستان امنیتي ادارې ترې ناخبره وي.
هغه وایي، داسې راپورونه هم شته چې په دربان سیمه کې امریکایي چورلکو ته تېل رسول شوي وو چې ظاهرا دا په ګوته کوي چې حکومت ښایي د پېښې په اړه لا دمخه خبر و.
له بلې خوا د پاکستان حکومت هغه وخت ټینګار کاوه، چې د دغه عملیاتو په اړه هیڅ معلومات نهلري؛ خو له پېښې وروسته د پاکستان پر حکومت سختې نیوکې وشوې او نیوکه کوونکو یاد عملیات د پاکستان حکومت یوه لویه امنیتي تېروتنه بللې وه.
تر پراخو نیوکو وروسته د پاکستان حکومت د دغه هېواد د سترې محکمې قاضي جاوېد اقبال په مشرۍ د اېبټاباد کمېسیون په نوم د یوه څېړنیز کمېسیون له جوړولو خبر ورکړ. دغه کمېسیون د پېښې په اړه قضايي څېړنه وکړه او ۳۳۶ مخیز راپور یې چمتو کړ؛ خو د کمېسیون راپور تراوسه نهدی رسنیز شوی.
د اسامه بن لادن تر وژنې وروسته بدلونونه
پوښتنه دا ده، چې په تېرو پنځلسو کلونو کې په پاکستان کې کوم بدلونونه راغلي دي، د اسامه بن لادن مړینې القاعدې او اړوندو پوځي سازمانونو ته یې څومره لوی زیان واړاوه؟
د دفاعي چارو شنونکی او د پېښور پوهنتون استاد حسین شهید سهروردي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د اسامه بن لادن مړینه د القاعدې شبکې او نورو اړوندو سازمانونو لپاره یوه لویه ضربه وه.
هغه وويل، چې د اسامه وژنې د القاعدې ملا ماته کړه او د داعش سازمان بنسټ يې کېښود. د حسين شهيد په وينا، په اېبټاباد کې د القاعدې د مشر راڅرګندېدل د پاکستان لپاره لوی «شرم» و؛ ځکه نوموړی هغه مهال هغه د نړۍ لومړی نمبر «ترهګر» و او ټوله نړۍ د هغه په لټه کې وه.
د هغه په وینا، تر دغه عملياتو وروسته پاکستان د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې په برخه کې هم ځینې ګامونه پورته کړل، د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې څانګه (CTD) جوړه شوه او په ټول هېواد کې د ترهګرو پر وړاندې عمليات ګړندي شول.
په پېښور کې مېشت خبریال محمود جان بابر وايي، د اسامه بن لادن تر وژنې وروسته د القاعدې شبکې ځواک خورا کمزوری شوی چې په پاکستان کې پر وسلهوالو سازمانونو یې هم اغېز کړی دی.
هغه وایي، چې په دغه هېواد کې ګڼ پوځي سازمانونو په بېلابېلو ډولونو له القاعدې سره تړاو لاره؛ خو اوس دغه سازمانونه خورا کمزوري شوي او د عامو خلکو په منځ کې یې ملاتړ پېکه شوی دی.
د اسلامي همکاریو سازمان مشر محمد بن عبدالکریم العیسی وایي چې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي او د هغوی د انساني درناوي د له منځه وړلو لپاره هېڅ ډول پلمه او توجیه نشته.
العیسی د وږي میاشتې په ۱۷مه په جده کې د «د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي په مخنیوي کې د دیني مشرانو ونډه» په نوم د نړیوالې غونډې پر مهال وویل، دیني مشران باید هغه تورونه چې د ښځو د مقام په اړه اسلام ته منسوبېږي، په څرګندو دلیلونو او هر اړخیز ډول ځواب کړي.
د اسلامي نړۍ د همکارۍ سازمان مشر له دیني عالمانو وغوښتل چې د ښځو د ستونزو په اړه د یوه هر اړخیز علمي اثر د چمتو کولو او بېلابېلو ژبو ته د ژباړلو لپاره ګډ کار وکړي.
هغه ټینګار وکړ چې هر هغه تاوتریخوالی چې د ښځې جسمي یا روحي درناوی تر پښو لاندې کوي، هېڅ ډول دیني مشروعیت او خونديتوب نه لري.
العیسی زیاته کړه چې د شریعت په نوم د تاوتریخوالي توجیه کول او یا هغه اسلام ته منسوبول پر الله تعالی تهمت لګول دي.
د هغه دا څرګندونې په داسې وخت کې کېږي چې د اسلامي نړۍ په ګڼو هېوادونو کې ښځې لا هم له ټولنیزو او اقتصادي محدودیتونو سره مخ دي.
خو په ټولو هېوادونو کې وضعیت یو شان نه دی. ځینو حکومتونو په وروستیو کلونو کې د زدهکړو او د کار په بازار کې د ښځو د ونډې د زیاتولو لپاره یو شمېر بدلونونه راوستي دي.
افغانستان په دې برخه کې له نورو هېوادونو جلا حالت لري.
افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې په رسمي ډول پکې د نجونو او ښځو پر منځنیو او لوړو زدهکړو بندیز لګېدلی او ښځې د کار له بازار څخه هم تر ډېره لرې کړل شوې دي.
له مصر تر پاکستانه؛ د کار په بازار کې د ښځو لږه ونډه
د کار په بازار کې د ښځو ونډه د هغوی د اقتصادي ځایګۍ د معلومولو له مهمو کچو څخه ګڼل کېږي.
په ۲۰۲۵ کال کې په منځني ختیځ او شمالي افریقا کې یوازې شاوخوا ۱۹ تر ۲۰ سلنې د کار عمر لرونکو ښځو په کاري ځواک کې ونډه لرله، په داسې حال کې چې د نارینهوو ونډه له ۷۰ سلنې زیاته وه.
په جنوبي اسیا کې هم یوازې شاوخوا یوه پر درېیمه برخه ښځې د کار بازار ته ننوتې دي.
د «اکونومېسټ» اوونیزې په وینا، په ډېرو اسلامي هېوادونو کې د کار په ځواک کې د ښځو ونډه ټیټه ده.
د ۲۰۲۵ کال د شمېرو له مخې، ښځو د مصر د کاري ځواک شاوخوا ۲۰ سلنه، د پاکستان ۲۲ سلنه، د اردن ۱۹ سلنه، د ایران ۱۶ سلنه او د عراق ۱۳ سلنه جوړوله.
په افغانستان کې بیا د ښځو ونډه یوازې شاوخوا ۶،۸ سلنه وه.
د ښځو د کاري ونډې ټیټوالی یوازې د قوانینو پایله نه ده.
د ماشومانو پالنه، د خوندي ترانسپورټ نشتوالی، کورنی فشار او د ښځو د ونډې په اړه دودیز باورونه هم د دې لامل کېږي چې ښځې د کار بازار ته په پراخه کچه داخلې نه شي.
د منځني ختیځ، شمالي افریقا او جنوبي اسیا په ځینو برخو کې دغه دودیز باورونه لا هم د ښځو پر ژوند اغېز لري.
په ځینو ټولنو کې ان د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی هم د خلکو له یوې برخې سره د منلو وړ بلل کېږي.
په هند کې نږدې ۴۰ سلنې ښځو ویلي چې په ځینو شرایطو کې مېړه حق لري خپله مېرمن ووهي.
دا کچه په هند کې له ۴۰ سلنې زیاته او په افریقايي هېواد مالي کې شاوخوا ۷۰ سلنې ته رسېږي.
د دې حالت زیانونه یوازې ټولنیز نه دي.
د ښځو له کار بازار څخه ایستل لوی اقتصادي زیان هم لري.
نړیوال بانک اټکل کړی چې د ښځو د کار پر وړاندې د خنډونو له منځه وړل په ډېرو هېوادونو کې د هر وګړي عاید شاوخوا ۲۰ سلنه لوړولی شي.
سعودي عربستان؛ د ښځو د زیاتې ونډې یوه بېلګه
په یو شمېر اسلامي هېوادونو کې بیا وضعیت بل ډول روان دی.
سعودي عربستان د دې بدلون یوه څرګنده بېلګه ده.
په دغه هېواد کې په وروستیو کلونو کې د ښځو اقتصادي ونډه په چټکۍ زیاته شوې او په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۳۴ سلنې ته رسېدلې ده.
«اکونومېسټ» لیکلي چې خبره په پای کې یوازې د ښځو پر جامو یا تګ راتګ پورې نه محدودېږي.
مهمه پوښتنه دا ده چې ایا ښځې زدهکړې کولی شي، کار کولی شي، عاید ترلاسه کولی شي او د خپل ژوند په اړه خپله پرېکړه کولی شي که نه.
افغانستان بیا د اسلامي نړۍ د ډېرو نورو هېوادونو پر خلاف په بل لوري روان دی.
طالبانو د ۱۴۰۰ لمریز کال په زمري کې واک ته له بېرته رسېدو وروسته پر ښځو او نجونو پراخ محدودیتونه ولګول.
نجونې له شپږم ټولګي پورته له رسمي زدهکړو بې برخې شوې او ښځو ته هم په پوهنتونونو کې د زدهکړې اجازه نه ورکول کېږي.
د یونیسف د شمېرو له مخې، د طالبانو له بېرته واکمنېدو راهیسې له ۲،۶ میلیونو څخه ډېرې افغانې نجونې له منځنیو زدهکړو بې برخې شوې دي.
ملګري ملتونه اټکل کوي چې شاوخوا ۳،۸ میلیونه له اوو تر ۱۸ کلونو عمر لرونکې نجونې له ښوونځي بهر پاتې دي.
محدودیتونه یوازې تر زدهکړو نه دي محدود شوي.
ښځې د کار له بازار، عامه ژوند او د ټولنې له ډېرو فعالیتونو څخه هم لرې کړل شوې دي.
د ملګرو ملتونو د ښځو د ادارې د اټکل له مخې، نږدې ۸۰ سلنه ځوانې افغانې ښځې نه زدهکړې کوي، نه کار کوي او نه هم د مسلکي وړتیاوو د زدهکړې په کوم بنسټ کې ګډون لري.
په ځوانو نارینهوو کې دا کچه شاوخوا ۲۰ سلنه ده.
د ښځو پر وړاندې دا محدودیتونه اقتصادي زیان هم لري.
ملګرو ملتونو اټکل کړی چې د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۶ کلونو ترمنځ پر ښځو لګېدلو محدودیتونو د افغانستان اقتصاد ته شاوخوا ۹۲۰ میلیونه ډالره زیان اړولی دی.
بندیزونه اوس روغتیايي برخې ته هم رسېدلي دي.
د ۲۰۲۴ کال له ډسمبر راهیسې د ښځو لپاره د طب، نرسنګ او قابلهګۍ زدهکړې هم منع شوې دي.
یونیسف خبرداری ورکړی چې که دا حالت دوام وکړي، افغانستان به تر ۲۰۳۰ کال پورې د شاوخوا ۲۰ زره ښځینه ښوونکو او له پنځو زرو څخه د زیاتو ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
کله چې د طالبانو یو چارواکی ښځې «کمعقلې» بولي
په داسې حالت کې د طالبانو د ځینو چارواکو څرګندونو هم څو ځله غبرګونونه راپارولي دي.
د طالبانو لپاره د جوزجان والي عبدالله سرحدي په دې وروستیو کې یوې هغې ښځې ته چې غوښتل یې له خپل تاوتریخجن مېړه څخه بېله شي، «بېعقله» او «کمعقله» ویلي دي.
هغه تر دې وړاندې هم ویلي وو چې د ښځو ښوونځي ته تګ هغوی «بدبخته» کوي او «سترګې یې وځي».
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد هم په حکومتي ادارو کې د ښځو شتون د «فسادونو» د رامنځته کېدو لامل بللی او ویلي یې دي چې د ښځو د زدهکړو موضوع لا هم «شرعي حل» ته اړتیا لري.
د سپټمبر ۱۱مې له خونړیو بریدونو ۲۵ کاله وروسته، یو شمېر شنونکو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې خبرداری ورکړی چې القاعده شبکه که څه هم د پخوا په پرتله کمزورې شوې، خو دا ډله افغانستان کې یو ځل بیا د خپل ځواک رغولو په هڅه کې ده او ښايي راتلونکي کې یو ځل بیا لویدیځ غافلګیره کړي.
دوی ویلي چې طالبان په هېڅ حالت کې له القاعدې څخه خپل ملاتړ نه پرېکوي.
مایکل کوګلمن، د اتلانټیک شورا د جنوبي اسیا د څېړنو لوړپوړي څېړونکي، ولید فارس، څېړونکي او د ډونالډ ټرمپ د ټاکنیز کمپاین پخواني سلاکار، او عمر شریفي، د افغانستان په امریکايي پوهنتون کې د انسانپوهنې استاد، په هغه «تالار» خپرونه کې چې د پنجشنبې په ورځ خپره شوه، د القاعدې د ګواښ د راتلونکي په اړه خبرې وکړې.
القاعده؛ کمزورې شوې، خو بیا د ځواک په راټولولو بوخته ده
مایکل کوګلمن وویل چې القاعده د تېر په پرتله کمزورې شوې، خو د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې لا هم خوندي پناه ځای لري.
هغه خبرداری ورکړ چې د القاعدې ګواښ باید کم ونه ګڼل شي.
د کوګلمن په وینا، دا ډله د خپلو وړتیاوو د بېرته پیاوړې کولو په هڅه کې ده او په سیمه کې له ځینو نورو فعالو ډلو، په ځانګړي ډول د پاکستان له طالبانو او د ازبکستان له اسلامي غورځنګ سره اړیکې لري.
کوګلمن زیاته کړه چې طالبان ان د پوځي ګواښونو پر وړاندې هم چمتو نه دي چې له خپلو ملېشهيي او ترهګرو ملګرو ډلو لاس واخلي.
د هغه په وینا، طالبان هڅه کوي له القاعدې سره خپلې اړیکې، که څه هم په پټه، وساتي.
خو هغه په عین حال کې وویل چې په اوسنیو شرایطو کې د القاعدې ګواښ د داعش خراسان او د پاکستان د طالبانو په پرتله لږ دی.
د کوګلمن په وینا، امریکا اوس مهال طالبان خپل مستقیم امنیتي ګواښ نه ګڼي، خو القاعده او داعش لا هم د امریکا د امنیتي ګواښونو په نوملړ کې شامل دي.
ولید فارس خبرداری ورکړ چې القاعده ښايي یو ځل بیا امریکا غافلګیره کړي.
هغه وویل چې د دې ډلې نوی نسل په افغانستان کې دننه د روزنې او پراختیا په حال کې دی.
طالبان؛ له یاغیتوبه تر حکومتولۍ
عمر شریفي، د انسانپوهنې استاد، وویل چې طالبان له یوې یاغي ډلې څخه د یوه ناکام دولت پر لور روان دي.
هغه وویل چې طالبان لا هم د ښوونځیو جوړولو او د هغه څه د دوام هڅه کوي چې ده یې د ځوانانو «مغز مینځل» وبلل.
د شریفي په وینا، طالبان هڅه کوي د اسلام په اړه خپله ایډیالوژیکه لیدلوري پر ټولنې وتپي.
شریفي د ۲۰۰۷ او ۲۰۲۱ کلونو د شمېرو پر بنسټ وویل چې په تر ټولو ښه حالت کې یوازې ۱۴ سلنه خلکو د طالبانو له ایډیالوژیک پیغام څخه ملاتړ کاوه.
د هغه په باور، طالبان د خلکو له پراخ ملاتړ څخه برخمن نه دي.
ولید فارس بیا د طالبانو اوسنی ثبات په افغانستان کې د واک د بدلون لپاره د یوې څرګندې او ځانګړې تګلارې نشتوالي ته منسوب کړ.
هغه وویل چې امریکا له افغان ولس او پخواني افغان حکومت سره «خیانت» کړی او افغان ولس هم په هغه څه نه پوهېده چې روان وو.
فارس همداراز په منځني ختیځ کې له جهادي ډلو سره د امریکا د احتمالي همغږۍ په اړه خبرداری ورکړ او دا کار یې «ډېر خطرناک» وباله.
خو کوګلمن ټینګار وکړ چې د نن ورځې د افغانستان حالت له ۲۰۰۱ کال سره توپیر لري او داسې کوم شواهد نشته چې وښيي طالبان به په نږدې راتلونکي کې له واکه وغورځول شي.
د طالبانو پر ضد مقاومت؛ د نړۍ له ملاتړ پرته
مایکل کوګلمن وویل چې امریکا د طالبانو مخالفې ډلې خپل متحدان نه ګڼي او نړیواله ټولنه هم له دغو ډلو سره د مرستې لېوالتیا نه لري.
د هغه په وینا، تر هغه چې له بهر څخه ملاتړ نه وي، په لنډ مهال کې د وسلهوال یا سیاسي مقاومت له لارې په افغانستان کې د واک د بدلون هیله کمه ده.
په دې خپرونه کې کارپوهانو په ټولیز ډول پر دې نظر ټینګار وکړ چې له افغانستانه د امریکا وتل او له طالبانو سره د مقابلې لپاره د یوې څرګندې تګلارې نشتوالی د دې لامل شوی چې ترهګرې ډلې خپلو فعالیتونو ته دوام ورکړي او طالبان خپل واک لا ټینګ کړي.
د دوی په وینا، که څه هم د نن ورځې وضعیت د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو مخکې د افغانستان له حالت سره بنسټیز توپیرونه لري، خو په افغانستان کې د القاعدې او نورو ترهګرو ډلو شتون لا هم د سیمې او لویدیځ لپاره یوه امنیتي اندېښنه ده.
د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو پنځه ویشت کاله وروسته لا هم د اصلي طرحه کوونکي خالد شیخ محمد دوسیه وروستۍ پرېکړې ته نه ده رسېدلې.
د امریکا یوه نظامي قاضي د ۱۴۰۷ لمریز کال د غبرګولي ۱۶مه د خالد شیخ محمد او درې نورو تورنو کسانو د محاکمې د پیل لپاره ټاکلې ده، خو د دې دوسیې تېر بهیر ښيي چې ښايي دا نېټه هم وروستۍ نه وي او محاکمه یو ځل بیا وځنډېږي.
خالد شیخ محمد په ۲۰۰۳ کال کې په پاکستان کې ونیول شو. هغه څو کاله د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (سيایاې) په پټو بندخونو کې وساتل شو او په ۲۰۰۶ کال کې د ګوانتانامو بندخونې ته ولېږدول شو.
نوموړی او څو نور تورن کسان په ۲۰۱۲ کال کې په رسمي ډول پر جرمونو تورن شول، خو له هغه وخت راهیسې د دوی دوسیه تر ډېره د محاکمې له پیل مخکې په پړاو کې پاتې ده.
هغه اعتراف چې له دوسیې لرې شو
امریکايي څېړنیز بنسټ «سوفان» د پنجشنبې په ورځ په یوه مطلب کې لیکلي چې د دې دوسیې د اوږدېدو یو له مهمو لاملونو څخه د هغو شواهدو پر سر شخړه ده چې د سيایاې د سختو پوښتنو او پلټنو پر مهال تر لاسه شوي دي.
خالد شیخ محمد د سيایاې په بند کې د سختو پلټنو له بېلابېلو لارو سره مخ شوی و. په دغو لارو کې ۱۸۳ ځله د اوبو په وسیله د ډوبېدو یا د ډوبېدو د احساس ورکولو عمل هم شامل و.
همدا چاره وروسته د هغه د دوسیې له مهمو حقوقي ستونزو څخه وګرځېده.
د امریکا د قوانینو له مخې، هغه اعترافونه او خبرې چې د شکنجې له لارې تر لاسه شوې وي، په محکمه کې د شواهدو په توګه نه شي کارېدلی.
د جورج ډبلیو بوش حکومت د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته د سختو پلټنو ځینې لارې، چې د اوبو په وسیله د ډوبېدو د احساس ورکول هم پکې شامل وو، «پرمختللې پلټنیزې لارې» بللې وې او هڅه یې کوله وښيي چې دا کړنې له قانوني پلوه شکنجه نه بلل کېږي.
په دې وروستۍ مهمه بدلون کې، د دې دوسیې پوځي قاضي مایکل شراما د روان کال په اګست کې پرېکړه وکړه چې خالد شیخ محمد په ۲۰۰۷ کال کې د امریکا د فدرالي پلټنو ادارې، افبيای، مامورینو ته کړې څرګندونې په محکمه کې نه شي کارول کېدای.
قاضي ویلي چې دغه خبرې په خپله خوښه نه وې شوې، بلکې د سيایاې د بند پر مهال د شکنجې او سخت فشار تر اغېز لاندې ترې اخیستل شوې وې.
قاضي همداراز ویلي چې خالد شیخ محمد ته د چوپ پاتې کېدو او د وکیل د لرلو د حق په اړه معلومات نه وو ورکړل شوي.
دغه پرېکړه د څارنوالانو کار لا ستونزمنوي، ځکه چې د ۲۰۰۷ کال اعترافونه او څرګندونې د دوی له مهمو شواهدو څخه وې.
خو فدرالي څارنوالان وایي چې دوی نور شواهد هم لري. په دغو شواهدو کې د ټیلیفوني اړیکو ریکارډونه او مالي معلومات شامل دي چې د دوی په وینا، له القاعدې سره د خالد شیخ محمد اړیکې او د الوتکو د تښتولو د پلان په تړاو د هغه ونډه څرګندوي.
د امریکا پوځي څارنوالانو پرېکړه کړې چې د دغو اعترافونو د له منځه وړلو پر پرېکړه اعتراض ونه کړي.
دوی اندېښنه لري چې که پر دې پرېکړه بیاکتنه وغواړي، نو د ۲۰۲۸ کال په جون کې د ټاکل شوې محاکمې نېټه به یو ځل بیا وځنډېږي.
هغه هوکړه چې بېرته لغوه شوه
د دې دوسیې بهیر په ۲۰۲۴ کال کې د یوه وخت لپاره دې پړاو ته ورسېد چې داسې ښکارېده، ښايي قضیه پای ته نږدې شوې وي.
خالد شیخ محمد او دوو نورو تورنو کسانو د امریکا له دفاع وزارت سره یوې هوکړې ته رسېدلي وو.
د دې هوکړې له مخې، که دوی خپل جرمونه ومني، نو د مرګ پر سزا به د تل لپاره په بند محکومېدل.
خو د هغه وخت د امریکا دفاع وزیر لوید اسټن دغه هوکړه لغوه کړه.
له دې سره دوسیه بېرته د محاکمې پر لور ولاړه او د مرګ د سزا امکان هم یو ځل بیا مطرح شو.
د نوموړي پرېکړې د دې دوسیې حقوقي شخړې لا اوږدې کړې.
تر دې مخکې ټاکل شوې وه چې محاکمه په ۲۰۲۱ کال کې ترسره شي، خو دا پلان عملي نه شو.
اوسني قاضي د څارنوالانو هغه غوښتنه هم رد کړې چې غوښتل یې محاکمه د ۲۰۲۷ کال په جنوري کې پیل شي.
قاضي ویلي چې دا مهالوېش عملي او له واقیعت سره برابر نه دی.
ولې دا دوسیه دومره اوږده شوه؟
د «سوفان» څېړنیز بنسټ په وینا، د دې دوسیې د پېچلتیا یوه مهمه برخه دې حقوقي پوښتنې ته ورګرځي چې هغه شواهد چې د شکنجې یا سخت فشار له لارې تر لاسه شوي، ایا په محکمه کې د کارولو وړ دي که نه.
د امریکا حکومت خالد شیخ محمد د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو له اصلي طرحه کوونکو څخه ګڼي.
په دغو بریدونو کې نږدې درې زره کسان ووژل شول.
خو د لومړنیو پلټنو پر مهال د شکنجې کارولو د شواهدو د اعتبار او په محکمه کې د هغوی د کارولو په اړه جدي پوښتنې راولاړې کړې دي.
همدا ستونزې دي چې د دې دوسیې د محاکمې بهیر یې له کلونو راهیسې اوږد کړی دی.
اوس د ۲۰۲۸ کال د جون پنځمه د محاکمې د پیل لپاره ټاکل شوې ده.
خو د محاکمې تر پیل مخکې باید ګڼ حقوقي پړاوونه بشپړ شي او له همدې امله لا هم د دې امکان شته چې محاکمه یو ځل بیا وځنډېږي.
د قربانیانو د کورنیو ۲۵ کلنه تمه
د دې دوسیې ځنډ د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو د نږدې درې زره قربانیانو لپاره ځانګړی اهمیت لري.
د دغو قربانیانو ډېری کورنۍ له پنځه ویشتو کلونو راهیسې د تورنو کسانو د محاکمې او وروستۍ پرېکړې په تمه دي.
د قربانیانو د کورنیو ځینې زاړه غړي اندېښنه لري چې ښايي د دې دوسیې تر بشپړېدو مخکې د هغې وروستۍ پایله ونه ویني.
د محاکمې لپاره د نوې نېټې ټاکل کېدل دغو کورنیو ته یو ځل بیا هیله ورکوي، خو د دې دوسیې تېر تاریخ ښيي چې لا هم په ډاډ سره نه شو ویلی چې محاکمه به په ۲۰۲۸ کال کې ترسره شي.
د خالد شیخ محمد دوسیه د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې په نوم د شکنجې د کارولو له حقوقي پایلو څخه یوه څرګنده بېلګه ده.
د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته امریکا یو شمېر شکمن کسان له خپل هېواده بهر ونیول او د سختو پلټنو لاندې یې ونیول.
خو څو کاله وروسته همدا کړنلارې د دغو بریدونو د تورنو کسانو د محاکمې پر وړاندې له مهمو خنډونو څخه وګرځېدې.
په دې توګه، د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو پنځه ویشت کاله وروسته، یوازې دا پوښتنه نه ده چې خالد شیخ محمد به کله محاکمه کېږي.
تر دې مهمه پوښتنه دا ده چې ایا هغه دوسیه چې له کلونو راهیسې له شکنجې، لانجمنو شواهدو، لغوه شویو هوکړو او اوږدو حقوقي شخړو سره مخ ده، بالاخره به یوې وروستۍ پرېکړې ته ورسېږي او که نه.