کاناډایۍ شاعرې او لیکوالې ان کارسن د پنجشنبې په ورځ د ۲۰۲۶ کال د ادبیاتو نوبل جایزه وګټله. ددې جایزې ارزښت یو میلیون او ۲۰۰ زره ډالره دی. کارسن پر دې خبر حیرانه شوې او ویلي یې دي، چې «فکر کوم هغوی ټول لېوني دي».
کارسن چې د شعر، نثر، ډیالوګ او ژباړې ګډولو له امله له دودیزو ادبي ژانرونو سره د نه تړل کېدونکي سبک د مخترعې په توګه پېژندل کېږي، د پنجشنبې په ورځ د جایزې له اعلان وروسته وویل چې د دې خبر پر اورېدو حیرانه شوې ده. هغې د ایسلنډ له یوې راډیو سره په خبرو کې وویل: «فکر کوم، هغوی ټول لېوني دي».
نوموړې زیاته کړه چې ښايي د هغې د کتاب پر مخ د نوبل جایزې نښه ولګېږي.
شپږاویا کلنه کارسن په ټورنټو کې زېږېدلې او په ایسلنډ کې هم کور لري. د سویډن اکاډمۍ دایمي منشې انګرید کارلبرګ وویل چې کارسن د جایزې پر خبر ډېره حیرانه شوې وه او یوازې دومره وخت یې درلود چې ورته ووایي، اوس مهال په ایسلنډ کې ده او د باد غږ اوري.
د دې جایزې ارزښت دوولس میلیونه سویډني کرونه، چې شاوخوا یو اعشاریه دوه میلیونه ډالر کېږي، دی.
کارسن د لرغوني یوناني ادبیاتو د ژباړو له امله په پراخه کچه پېژندل کېږي او دغه ادبیات د هغې پر اثارو ژوره اغېزه لري.
د هغې یو مشهور اثر «د سره رنګ ژوندلیک» دی چې په ۱۹۹۸ کال کې خپور شوی.
د سویډن لیکوال او د جایزې د کمېټې غړي سټیو سمسندبرګ وویل چې ژانر د کتاب پلورونکو لپاره یو مفهوم دی چې د مخاطبانو د جلبولو او د کتابونو د پلورلو لپاره کارول کېږي، خو د ان کارسن کتابونه داسې یوه ځانګړې برخه جوړوي چې د بل چا له کتابونو سره په اسانه نه شي یوځای کېدای.
د معاصرو ادبیاتو نوې بڼې
د سویډن اکاډمۍ په خپله اعلامیه کې ویلي چې کارسن ته یې جایزه «د هغې د زړورو او نوښتګرو ادبي اثارو له امله ورکړې چې له کلاسیک دود سره یې په لوبیزه او نوې بڼه په خبرو کې د معاصرو ادبیاتو لپاره نوې لارې رامنځته کړې دي».
اکاډمۍ وايي، د کارسن ډېری ادبي اثار د کلمو له معنا او د نوې معنا د پیدا کولو له هڅې سره تړاو لري.
«د سره رنګ ژوندلیک» چې ډېری وخت د کارسن تر ټولو ستر اثر بلل کېږي، د کلاسیک ادبي دود د بیا ژوندي کولو وړتیا څرګندوي. اکاډمۍ ویلي چې په دې کتاب کې کارسن له پخوانیو پوښتنو سره بیا مخامخ شوې، لکه دا چې کله له داسې چا سره مینه کوې چې په پای کې به دې له منځه یوسي، څه پېښېږي؟
کارسن د معاصر ادبیاتو له سرچینو څخه هم ګټه اخیستې ده. هغې د مارسل پروست «د تېر وخت په لټه کې» اثر کې د راوي مارسل د مینې له کرکټرونو څخه د البرتین پر شخصیت خپل کتاب «د البرتین تمرین» لیکلی دی.
کارسن اووه کاله د پروست پر دې ستر اثر بوخته وه. هغې په ۲۰۱۶ کال کې له یوې کاناډایۍ راډیو سره په مرکه کې ویلي وو چې د کتاب له بشپړولو وروسته یې د تشې او خپګان احساس وکړ، نو ځکه یې «د البرتین تمرین» ولیکه، څو د دې کتاب لوستلو تجربه نوره هم وغځوي.
هغې ویلي وو: «تاسو فکر کوئ چې له پروست وروسته ژوند دوام کوي، خو هر څه ډېر خړ ښکاري.»
کارسن هغه مهال د سوک وهنې تمرین پیل کړ چې اویا کلنه وه، ځکه د پارکینسن ناروغي یې تشخیص شوې وه. سوک وهنه د درملنې د یوې مرستندویه لارې په توګه یادیږي، ځکه د لاس او سترګو د همغږۍ او د فعالیتونو د پرلهپسې ترتیب په ساتلو کې مرسته کوي.
هغې په ۲۰۲۴ کال کې په ډنمارک کې د لويزیانا ادبي فستیوال پر مهال په یوه مرکه کې د دې ناروغۍ له امله د خپل لاسي لیک د تغییر په اړه ویلي وو چې کله ناکله د خپل بد لاسي لیک له امله د شرم احساس کوي او ټولې فقرې ړنګوي.
کارسن په کاناډا او متحده ایالاتو کې په پوهنتونونو کې د کلاسیکو ادبیاتو تدریس کړی او ویلي یې دي چې ځان تر ادبي شخصیت سربېره یوه بصري هنرمنده هم ګڼي.
هغې په یوه مرکه کې ویلي وو چې د شعر جوړول د یوه شي د جوړولو په څېر ګڼي او تل یې شعرونه تر متنونو ډېر د انځورونو په توګه تصور کړي، خو داسې انځورونه چې د ژبې له لارې په فزیکي توګه هم تجربه کېدای شي.
کارسن وايي، شعر ښايي د اوږدو لیکنو په پرتله له چټک عصري ژوند سره ډېر برابر وي. هغې د پنجشنبې په ورځ له یوې ایسلنډۍ راډیو سره وویل چې شعر ښايي اوس مهال له نثر څخه ډېر ګټور وي، ځکه چټک دی او خلک تل په بیړه کې دي.
خو کله چې د نوبل کمېټې له هغې څخه د الهام د سرچینو په اړه وپوښتل، هغې د لرغوني یونان شاعر هومر یاد کړ، چې د «اودیسه» حماسي اثر لیکوال دی.
کله چې ترې وپوښتل شول چې د کلاسیکو کیسو بیا تفسیر شوي بڼې یې ښايي د نن ورځې مخاطبانو لپاره څه اهمیت ولري، هغې وویل: «زه فکر نه کوم چې زه له اهمیت سره علاقه لرم».
په ایسلنډ او نیویارک کې خپل کور
کارسن او د هغې مېړه، هنرمند رابرټ کري، له ۲۰۰۸ کال وروسته د ایسلنډ د بانکي سقوط پر مهال لومړی ځل دې هېواد ته ولاړل او ورو ورو یې هلته د اوسېدو وخت زیات کړ.
کارسن په ۲۰۲۳ کال کې له یوې ایسلنډۍ مجلې سره په خبرو کې ویلي وو چې دوی هلته له خلکو سره اشنا شول او خلک یې خوښ شول.
هغه له ۲۰۲۲ کال راهیسې د ایسلنډ تابعیت هم لري.
د هغې مېړه ویلي چې ایسلنډ له هغو دوو ځایونو څخه یو دی چې له لومړۍ ورځې ورته د کور په څېر برېښېده. بل ځای نیویارک ښار و، هغه هم په ۱۹۷۰مو کلونو کې.
د ادبیاتو نوبل جایزه د سږکال د نوبل له جایزو څخه څلورمه وه چې دا اونۍ اعلان شوه. تر دې مخکې د طب، فزیک او کیمیا جایزې اعلان شوې وې. د سولې نوبل جایزه به د جمعې په ورځ په اوسلو کې اعلان شي.
د نوبل جایزې د سویډني دینامیت جوړونکي او سوداګر الفریډ نوبل په وصیت بنسټیزه شوې او له ۱۹۰۱ کال راهیسې ورکول کېږي.
کارسن، چې سږکال د نوبل جایزې له احتمالي ګټونکو څخه ګڼل کېده، اوس د الکساندر سولژنیتسین، الیس منرو او ارنېسټ هېمینګوې په څېر مشهورو ادیبانو ترڅنګ د دې جایزې د ګټونکو په نوملړ کې شامله شوه. د تېر کال د ادبیاتو نوبل جایزه هنګري لیکوال لاسلو کراسنوهورکای ګټلې وه.
