رویټرز: د پاکستان حکومت د پارلمان له تایید پرته سعودي عربستان ته نور پوځیان لېږي

د پاکستان د مرکزي او چمن د سوداګرۍ خونې پخواني مشر او سوداګر انجنیر دارو خان اڅکزي افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل، چې په پاکستان کې پنجاب او سند ایالتونه هم کرنه او هم صنعت لري، خو په خېبر پښتونخوا او بلوچستان کې کرنه په ډېره کمه کچه ده او صنعت نږدې هېڅ نشته. دده په وینا، په دغو سیمو کې يوازينۍ سوداګري چې پاتې کېږي هغه له افغانستان سره تړلې ده.

هغه وویل: «له خدماتو راواخلئ، د رانیولو او خرڅلاو تر برخې پورې، او بیا تر هغه کس پورې چې مالونه منډیانو ته رسوي، د ټولو کار په ټپه درېدلی دی».

هغه زیاته کړه، چې د کرښې دواړو غاړو ته نږدې پرتو ټولو ولسونو اقتصادي ژوند هم پر کرښه له سوداګرۍ سره تړلی و، خو له نږدې یو کال راهیسې یې سوداګري او روزګارونه په ټپه ولاړ دي.

د دارو خان اڅکزي په وینا، د هېوادونو په کچه ښايي دغه تاوان وزغمل شي، خو د ولسونو په کچه دا ډېر لوی زیان دی.

د نوموړي په وینا: «د خېبر پښتونخوا او بلوچستان ډېر خلک بې‌کاره شوي، د هغوی پیسې په افغانستان کې بندې پاتې دي او په افغانستان کې هم عام خلک بې‌کاره او بې‌روزګاره شوي او د نورو سوداګریزو لارو په لټه کې دي او د دې زیان کچه دومره زیاته ده چې په اسانۍ بېرته پوره کېدای نه شي».

هغه وویل، چمن په ځانګړي ډول د لارو د بندښت له امله ډېر اغېزمن شوی دی، ځکه د ده په وینا، «چمن یوازې له افغانستان سره نه، بلکې د منځنۍ اسیا د سوداګرۍ دروازه هم ده».

د سوداګرۍ د بېرته پر ځای کولو په اړوند هغه وویل،چې سوداګر کولی شي سوداګري په لږ وخت کې بېرته پر ځای کړي او که د سوداګرۍ په برخه کې د دواړو لوریو کومې ستونزې وي، پر هغو هم خبرې کېدای شي، خو دده په وینا، له بده مرغه، «دواړه هېوادونه د سوداګرو خبرې اورېدو ته تيار نه دي».

هغه وايي، «دواړه هېوادونه نه غواړي سیاست له سوداګرۍ جلا کړي».

د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ او له دې لارې د ګټې ترلاسه کولو په اړه دارو خان اڅکزي وويل، چې پاکستان ته له افغانستان سره د تجارت له لارې نږدې یو نیم میلیارد ډالره عواید راتلل چې اوس نه راځي، او افغانستان ته هم په همدې ډول پنځه یا شپږ سوه میلیونه ډالره عواید ورتلل چې هغه هم نه ترلاسه کېږي.

هغه زیاته کړه، «په مطلقه کچه د پاکستان تاوان ډېر او د افغانستان کم دی، خو د سوداګرۍ د حجم په تناسب د افغانستان زیان ډېر زیات دی».

په سويلي بلوچستان کې د اېف سي د معلوماتو له مخې، دغه کسان د ۱۵ جلا عملیاتو پرمهال نیول شوي دي. د دوی په وینا، یاد عملیات په تربت، دشت، پنجګور، دالبندین او ماشکېل سیمو کې شوي دي.
اېف سي ادعا کړې، چې د افغان کډوالو لویه برخه په ناقانونه توګه پاکستان ته داخلېږي او وروسته د قاچاق کوونکو له لارې ایران او اروپا ته د تګ هڅه کوي.
بل لور ته د بلوچستان د کیچ ولسوالۍ د دشت سیمې یو اوسېدونکي عبدالله افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې د نوشکي، چاغۍ، پنجګور او تربت ترمنځ د افغانانو د ناقانونه لېږد لپاره یوه منظمه شبکه فعاله ده.
د هغه په وینا، هره ورځ لسګونه افغانان له نوشکي او چاغۍ نه پنجګور او بیا د کیچ ولسوالۍ اړوندو سیمو ته انتقالېږي. عبدالله وايي، په هر موټر کې شاوخوا ۲۵ کسان لېږدول کېږي او له کیچ څخه د ګوادر د جیوني ساحلي سیمې او د تمپ ولسوالۍ د مند ردیګ سرحدي سیمو پر لور وړل کېږي.
د نوموړي په وینا، له کیچ ولسوالۍ نه د ګوادر جیوني ساحلي سېمې کنټانۍ او د تمپ ولسوالۍ مند ردیګ سیمه ته د یوه کس د لېږد لګښت په بېلابېلو پړاوونو کې له شپږو تر اتو زرو پاکستانۍ کلدارو پورې وي؛ خو د موټر د ټول سفر لګښت شاوخوا یو نیم لک روپیو ته رسېږي.
هغه ادعا کوي، چې د قاچاق پرمهال د لارې د څار لپاره ځانګړي کسان هم ګومارل کېږي. د عبدالله په وینا، لومړی دوه یا درې موټر د لارې د وضعیت معلومولو لپاره مخکې ځي او وروسته نور موټر حرکت کوي.
هغه وايي، کله چې دغه کسان د ګوادر د جیوني سیمې ته ورسېږي، له موټرو ښکته کېږي او بیا په کوچنیو ډلو کې پر موټرسایکلونو ساحلي سیمو ته انتقالېږي، چې له هغه ځایه په وړو کښتیو ایران ته اوړي.
عبدالله زیاتوي، چې د تمپ ولسوالۍ د مند ردیګ له سیمې بیا افغانان په غرنیو لارو ایران ته لېږدول کېږي. نوموړي ادعا کړې، چې د دغه بهیر پرمهال له ځینو ځايي امنیتي کسانو سره هم همغږي ترسره کېږي.
د هغه په وینا، د خلکو د لېږد پرمهال وخت ناوخت امنیتي ځواکونه د قاچاق کوونکو پر موټرو ډزې هم کوي چې له امله یې مرګ‌ژوبله هم رامنځته کېږي. عبدالله وایي، اوس‌مهال د ګوادر د جیوني ساحلي لار او د تمپ ولسوالۍ د مند ردیګ سرحدي سیمه هغه مهم مسیرونه دي چې له لارې یې افغانان په ناقانونه توګه ایران ته اوړي.

په قاچاقي لارو د تګ کیسه
د کوټې اوسېدونکی شهزاد وایي، له کوټې نه تر ترکیې پورې یې په قاچاقي لارو ۱۲ ورځې سفر کړی او دغه سفر یې د ژوند له سختو تجربو څخه و. هغه افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، په دې موده کې یې ځان د ژوند او مرګ ترمنځ احساسوه.
شهزاد وایي، قاچاق کوونکو لومړی دی او لس ملګري یې له کوټې نه د بلوچستان پنجګور ولسوالۍ ته انتقال کړل. د هغه په وینا، له پنجګور وروسته یې د پنجګور له «پروم» سیمې څخه له نورو افغان مساپرو سره یو ځای په «دوه هزار» نومي ایراني موټر کې سپاره کړل او د ایران د سیستان او بلوچستان ایالت سراوان سیمې ته یې انتقال کړل.
هغه وایي، قاچاق کوونکو داسې موټر کې چې یوازې د لسو کسانو د سفر لپاره مناسب و شاوخوا ۳۰ کسان سپاره کړي وو. شهزاد زیاتوي، چې په دغه موټر کې د شاوخوا شپږو ساعتونو لپاره د حرکت کولو توان هم محدود و او مساپر له سختې ستړیا او تنګښت سره مخ وو.
د هغه په وینا، له پاکستان نه تر ایران پورې سفر ورته «مرګونی» تمام شوی و. هغه وایي، بدن یې د دښتو له دوړو ډک شوی و او د تندې له امله یې شونډې وچې او چاودلې وې.
شهزاد وایي، له سراوان نه یې بیا په یوه بس کې تهران ته سفر وکړ. د هغه په وینا، کله به چې د ایران امنیتي ځواکونو پوسته رانږدې شوه، قاچاق کوونکو به دوی د بس په لاندې برخه کې، هغه ځای ته چې د مساپرو کالي او نور توکي اېښودل کېږي پټول.
هغه وایي، په دې ځای کې ساه اخیستل ډېر ستونزمن وو او مساپر له سختو شرایطو سره مخ وو. شهزاد زیاتوي، چې له تهران وروسته یې د ترکیې پولې ته څېرمه د ماکو غرونو پر لور سفر وکړ. د هغه په وینا، کله چې ماکو غرونو ته ورسېدل، قاچاق کوونکو ورته وویل چې له دې ځایه وروسته باید پلي سفر وکړي.
د شهزاد په وینا، هغه مهال پر ماکو غرونو ډېره واوره پرته وه او هوا ډېره سړه وه؛ خو مساپر اړ وو چې خپل سفر ته دوام ورکړي. هغه وایي، ځینې ملګري یې د سختې یخنۍ له امله ناروغه شول او د غره په بېلابېلو برخو کې یې پرتې جامې هم ولیدې. د هغه په وینا، قاچاق کوونکو ورته ویلي وو دغه جامې د هغو مساپرو دي چې د لارې په اوږدو کې مړه شوي دي.
شهزاد وایي، له ۱۲ ورځني سفر وروسته کله چې د ترکیې خاورې ته ورسېدل، د دغه هېواد سرحدي ځواکونو ونیول او بېرته یې ایراني چارواکو ته وسپارل. هغه وایي، په دغه سفر کې یې هم پیسې له لاسه ورکړې او هم له سختو ستونزو سره مخ شو. د شهزاد په وینا، دغه سفر یې د ژوند له لویو تېروتنو څخه و.
شهزاد وایي: «زه به خپل دښمن ته هم دا مشوره ورنه کړم، چې په قاچاقي لارو سفر وکړي».
هغه زیاتوي، چې د سفر له سختیو سربېره، د قاچاق کوونکو له ناوړه چلند سره هم مخ وو او قاچاق کوونکو به ترې په زور پیسې اخیستې او ورسره به یې بد چلند کاوه.

نوموړي د دره ادم خېل په بازار کې د لاریون ګډونوالو ته په وینا کې ویلي، دوی د هغه پالیسیو پر ضد درېږي چې د خیبر پښتونخوا او د خلکو پر ضد پلي کېږي. سهیل اپریدي وویل، دوی نه وېریږي او د هرې هغې تګلارې مخالفت به کوي چې د خلکو د وینې تویېدو لامل کېږي.
هغه حکومت تورن کړ، چې د عمران خان د درملنې او قانوني حقونو په اړه د محکمو پرېکړې نه عملي کوي. د نوموړي په وینا، د پاکستان سترې محکمې د عمران خان د درملنې په اړه حکم صادر کړی؛ خو «ځینې ځواکمنې کړۍ» د محکمې پرېکړو ته درناوی نه‌کوي.
اپریدي وویل، عمران خان کوم جرم نه‌دی کړی او د پاکستان د راتلونکي لپاره مبارزه کوي. هغه له خلکو غوښتي، چې د عمران خان په ملاتړ له لاریون سره یوځای شي.
نوموړي وویل: «دا یوازې د یوه ایالت موضوع نه‌ده؛ بلکې د هر پاکستاني مسله ده». بل لور ته، د جمعیت علمای اسلام (ف) مشر مولانا فضل‌الرحمان حکومت ته سپارښتنه کړې، چې د پی‌ټي‌ای د لاریون مخه ونه نیسي.
هغه له رسنیو سره په خبرو کې وویل، چې سوله‌ییز احتجاج د ټولو سیاسي ګوندونو ډیموکراتیک حق دی او حکومت باید د تحریک انصاف د سوله‌ییز لاریون په اړه د هغوی پر خبرو باور وکړي.
تحریکت انصاف ګوند په اسلام‌اباد کې د هر ډول غونډو د مخنیوي لپاره د مرکزي حکومت له خبرداري او اقداماتو سره، سره خپل لاریون ته دوام ورکړی. لاریون کوونکي له زندانه د تحریک انصاف ګوند بنسټګر او د پاکستان د پخواني لومړي وزیر عمران خان د خلاصون غوښتنه کوي.
مولانا فضل‌الرحمان زیاته کړه، چې سیاسي ستونزې باید د خبرو له لارې حل شي او د هېواد ټول سیاسي ځواکونه باید د یوه ګډ ملي اجنډا لپاره کار وکړي.
د سنا د اپوزېسیون مشر علامه راجا ناصر عباس هم ویلي، چې پاکستان له سختو ستونزو سره مخ دی او سیاسي ګوندونه باید د هېواد د کړکېچونو د حل لپاره ګډ دریځ غوره کړي.
د سهیل اپریدي په مشرۍ کاروان هڅه کوي د اکتوبر تر ۸مې پورې خیراباد ته ورسېږي. خیراباد له پنجاب سره پر پوله پروت دی. ټاکل شوې، چې د خیبر پښتونخوا سر وزیر به هلته د لاریون د راتلونکو اقداماتو په اړه اعلان وکړي.
په همدې حال کې د پاکستان تحریک انصاف مخکښ اسد قیصر ویلي، ګوند به خپل احتجاج په سوله‌ییز ډول روان ساتي او تر هغې به دوام ورکړي چې اساسي قانوني غوښتنې یې ونه منل شي.
اسد قیصر ادعا کړې، چې په بند کې د عمران خان، د هغه د مېرمنې او خویندو د ساتلو ترڅنګ د ګوند تر ۲زره ډېر غړي هم په زندانونو کې دي. هغه همداراز فدرالي حکومت تورن کړی، چې خیبر پښتونخوا ته د اساسي قانون له مخې ټاکل شوې مالي او اداري ونډه نه ورکوي او د امنیتي ستونزو په حل کې خپل مسوولیتونه نه ترسره کوي.
قیصر ټینګار کړی، چې پی‌ټي‌ای د پاکستان د پرمختګ مخالفه نه‌دی؛ بلکې غواړي هېواد د قانون، اساسي قانون او ولسي واکمنۍ پر اساس اداره شي.

د روسیې د بهرنیو چارو وزیر په مسکو کې د ختیځ تیمور د بهرنیو چارو له وزیر سره په ګډه خبري ناسته کې ټینګار کړی، چې د بیان د خپرولو او توپیرونو د ناکامۍ سره، سره دا باید په یوه تراژیدي بدله نه‌شي؛ ځکه د دغه ننګونو ریښې د وړاندوینې وړ وې.

د لاوروف په وینا، اوس‌مهال د طالبانو او پاکستان ترمنځ جدي کړکېچ لاهم پرځای دی چې اصلي لامل یې د داعش ډلې او د هغې د اړوندو څانګو حضور دی. هغه وویل، چې دغه ډلې په افغانستان او پاکستان کې بریدونه او ناامني رامنځته کوي.

لاوروف زیاته کړه، د دغه وضعیت تر ټولو مهم درس دا دی چې له سیمې بهر هېوادونه باید د دغه جیوپولیټیک چارو کې له لاسوهنې ډډه وکړي. د روسیې د بهرنیو چارو وزیر د داعش د رامنځته کېدو موضوع په تېر وخت کې پر عراق د امریکا له برید سره هم وتړله او ویې ویل، چې دغه ترهګریزه ډله وروسته د نړۍ نورو سیمو ته هم پراخه شوه.
هغه همداراز ادعا وکړه، چې په لیبیا کې د ناټو له مداخلې وروسته هم نوې ترهګرې ډلې رامنځته شوې دي. لاوروف د خپلو خبرو پر دوام ډاډ څرګند کړ، چې هم طالبان او هم پاکستان د خپلو اړیکو عادي کولو ته لېواله دي او مسکو هم د دغه بهیر ملاتړ کوي.

تر دې وړاندې د افغانستان لپاره د روسیې د ولسمشر ځانګړي استازي ضمیر کابلوف اعلان کړی و، چې د مسکو فارمټ ۸مه غونډه د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اختلافاتو له امله د ګډې اعلامیې له تصویب پرته پای ته ورسېده او مسکو په دې اړه خواشینې څرګنده کړه.

کابلوف څرګنده کړه، چې د ګډې اعلامیې د وروستي متن چمتو کولو پرمهال د طالبانو او پاکستان د پلاوو ترمنځ اختلاف رامنځته شو؛ ځکه طالبانو باور درلود چې د سږکال په متن کې افغانستان د «ترهګرۍ په برخه کې» له حده ډېر یاد شوی دی.

د نوموړي په وینا، د طالبانو دغه دریځ مسکو ته د حیرانتیا وړ و؛ ځکه د تېرکال د ناستې په وروستۍ اعلامیه کې هم ورته عبارتونه کارول شوي وو. خو طالبانو استدلال کاوه، چې د افغانستان او پاکستان د دوه‌اړخیزو اړیکو وضعیت له تېرکال راهیسې بدل شوی او له همدې امله د اعلامیې په سږني متن کې د دغه برخې شاملول نور ورته د منلو وړ نه‌دي.

سره له دې روسي چارواکو ټینګار کړی، چې د ګډې اعلامیې نه تصویبېدل به د مسکو فارمټ د فعالیت مخه ونه نیسي او دغه میکانیزم به د سیمه‌ییزې همکارۍ د همغږۍ لپاره د یوه چوکاټ په توګه خپلو فعالیتونو ته دوام ورکړي.

د مسکو فارمټ ۸مه ناسته کې د روسیې، پاکستان، ایران، هند، چین، قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان او ازبکستان ځانګړو استازو او چارواکو ګډون کړی و. بلاروس او مصر هم په دغه ناسته کې د مېلمنو په توګه ګډون کړی و.

ایمل ولي خان د مریم نواز د هغو دریځونو په غبرګون کې چې د خیبر پښتونخوا له امنیتي وضعیت سره تړاو لري، پوښتنه کړې چې کله د جنرال ضیاالحق د واکمنۍ پر مهال «دولت» د افغان جهاد لپاره د بنسټونو او جوړښتونو په رامنځته کولو بوخت و، ایا د دغې ملي پالیسۍ پرېکړې خیبر پښتونخوا کولې؟

هغه په خپلو څرګندونو کې د پاکستان د پنجاب ایالت د جهنګ ولسوالۍ یادونه کړې او ویلي یې دي، کله چې په ۱۹۸۵ کال کې د «سپاه صحابه پاکستان» ډله په جهنګ کې جوړه شوه، ایا جهنګ هغه مهال د خیبر پښتونخوا برخه وه؟

د اروپايي ټولنې د پناه غوښتنې ادارې د ۲۰۲۶ کال په راپور کې هم راغلي چې «سپاه صحابه پاکستان» په ۱۹۸۵ کال کې د پنجاب په جهنګ ولسوالۍ کې جوړه شوې وه. د راپور له مخې، وروسته له دې ډلې سره تړلې «لشکر جهنګوي» هم رامنځته شوه.

ایمل ولي خان پوښتنه کړې چې کله له سپاه صحابه څخه «لشکر جهنګوي» رامنځته شوه، ایا دا د خیبر پښتونخوا د خلکو «جوړښت» و؟

هغه همداراز د پنجاب پر ځینو سیاستوالو نیوکه کړې او پوښتنه یې کړې چې کله دغو سیاستوالو له ممنوعه وسله‌والو ډلو له مشرانو سره انتخاباتي تفاهمونه کول، ایا په دغو پرېکړو کې د چارسدې خلکو کوم رول درلود؟

د امریکا د سولې انسټیټیوټ په یوه راپور کې هم راغلي چې سپاه صحابه پاکستان په ۱۹۸۵ کال کې په جهنګ کې رامنځته شوه او وروسته ترې «لشکر جهنګوي» په ۱۹۹۰مو کلونو کې د وسله‌والې څانګې په توګه راووته. په دغه راپور کې د ځینو پنجاب مېشتو سیاستوالو او د دغې ډلې د مشرانو ترمنځ د انتخاباتي اړیکو ادعاوې هم شوې دي.

ایمل ولي خان ویلي، کله چې د پاکستان د تېرو شاوخوا څلوېښتو کلونو د ملي امنیتي پالیسیو پایلې د پنجاب تر پولو ورسېدې، نو دا پوښتنه مطرح کېږي چې ولې باید خیبر پښتونخوا د دغو ستونزو د اصلي ګواښ په توګه وبلل شي.

هغه ټینګار کړی چې د ناامنۍ په اړه باید د پاکستان د تېرې امنیتي تګلارې او د بېلابېلو سیمو د خلکو د ونډې ترمنځ توپیر وشي، او د یوې سیمې ټول خلک باید د هغو پرېکړو مسوول ونه بلل شي چې په ملي کچه شوې دي.

ایمل ولي خان د خیبر پښتونخوا د امنیتي وضعیت په اړه له دې وړاندې هم څرګندونې کړې دي. د روان کال په جولای کې هغه له د جمعیت علما اسلام مشر مولانا فضل الرحمان سره په لیدنه کې د خیبر پښتونخوا او بلوچستان د امنیتي وضعیت په اړه خبرې کړې وې او دواړو لورو د وضعیت د ښه کولو لپاره د اغېزمنو اقداماتو پر اړتیا ټینګار کړی و.