ترکیې، قطر، پاکستان او اندونیزیا په دوحه کې د «بدر» په نوم د دفاعي همکاریو تړون لاسلیک کړی، چې له مخې به یې د پوځي تولید، روزنې، څېړنې او پراختیا په برخو کې همکاري پراخوي، دفاعي وړتیاوې پیاوړې کوي او د امنیت د ټینګښت لپاره ګډ کار کوي.
ترکیې د دفاع وزارت ویلي، ترکیې، قطر، پاکستان او اندونیزیا د چهارشنبې په ورځ په دوحه کې د دفاعي همکاریو د پیاوړتیا او دفاعي وړتیاوو د لوړولو تړون لاسلیک کړ.
د دغه وزارت په خبرپاڼه کې راغلي، څلورو هېوادونو د «بدر هوکړه لیک» په نوم تړون د همکاریو د لا پراخولو او ګډو ملګرتیاوو د پیاوړتیا لپاره د خپلې لېوالتیا د څرګندولو په موخه لاسلیک کړی دی.
د ترکیې د دفاع وزارت ویلي، دغه تړون له اقتصادي پلوه هم د پام وړ ارزښت لري او موخه یې د پوځي تولید په برخه کې د همکاریو پراخول، د پوځي وړتیاوو لوړول او د پوځي تخنیکي روزنې، څېړنې او پراختیا په برخو کې د ګډ کار اسانتیا برابرول دي.
د ترکیې د دفاع وزارت زیاته کړې، د هر هېواد د پوځي تولید له ځانګړو وړتیاوو څخه په ګټې اخیستنې سره به دا تړون د همکاریو او یوځای کار کولو زمینه برابره کړي، د دفاعي صنعت وړتیاوې به پیاوړې کړي او د متحدو او دوستو هېوادونو اړتیاوو ته د ځواب ویلو وړتیا به لوړه کړي.
ترکیه، چې د ناټو دویم لوی پوځ لري او پیاوړی دفاعي صنعت یې جوړ کړی، د ایران د جګړې پر مهال دقطر په ګډون د خلیج له هېوادونو سره د هغوی د دفاعي وړتیاوو په پیاوړتیا کې مرسته کوي.
ترکیه په قطر کې پوځي اډه هم لري.
ترکیې د اګست په میاشت کې له اټومي وسلو لرونکي پاکستان او سعودي عربستان سره د متقابلې دفاع تړون هم لاسلیک کړی و. د دغه تړون له مخې، پر یوه لوري برید پر ټولو لورو برید ګڼل کېږي.
په داسې حال کې چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي، اوس هغه وخت رارسېدلی چې اوکراین جګړې ته د پای ټکی کېږدي؛ د امریکا ځانګړی استازی سټیو وېټکاف به د چهارشنبې په ورځ (د تلې په ۲۹مه) د روسیې له ولسمشر ولادیمیر پوتین سره وګوري.
وېټکاف د سېشنبې په ورځ د اوکراین له ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي سره هم لیدلي دي. یوه امریکايي چارواکي د سېشنبې په ورځ (د تلې ۲۸مه) د ناروې په پلازمېنه اوسلو کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ځانګړو استازو سټیو وېټکاف او جېرډ کوشنر او د اوکراین د ولسمشر ولودیمیر زېلېنسکي ترمنځ خبرې «ګټورې» بللې دي.
د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، دغه امریکايي چارواکي ویلي، اوکراین په اوسلو کې د خبرو پرمهال نوي نظرونه او وړاندیزونه وړاندې کړي دي. د نوموړي په وینا، په دغه خبرو کې چې د ناروې او فنلنډ مشرانو، د اروپا استازو او د ناټو چارواکو هم ګډون درلود؛ له روسیې سره د تعامل لپاره د یوې ګډې تګلارې د جوړولو په برخه کې «د پام وړ پرمختګ» شوی دی.
دغه چارواکي د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، خبرې د سولې د یوه هر اړخیز چوکاټ پر مهمو برخو متمرکزې وې. په دغه برخو کې د اوکراین لپاره امنیتي تضمینونه، تر جګړې وروسته اقتصادي پلان او د اروپا پراخ امنیتي جوړښت شامل وو.
د نوموړي په وینا، وېټکاف به هڅه وکړي چې د روسیې، اوکراین او امریکا ترمنځ د مستقیمو درېاړخیزو خبرو او همداراز د پراخو څواړخیزو مذاکراتو لپاره زمینه برابره کړي. زېلېنسکي له واشنګټن سره د اړیکو بیارغولو لپاره اوسلو ته سفر کړی او هلته یې د امریکا له ځانګړو استازو سره لیدلي دي.
د زېلېنسکي او ټرمپ اړیکې په وروستیو میاشتو کې ترینګلې شوې دي. دغه وضعیت له هغه وروسته رامنځته شوی، چې ټرمپ له مسکو سره د اړیکو د نږدې کولو هڅې پیل کړې. کییف شکایت کړی، چې واشنګټن ورسره د حیاتي پوځي مرستو او استخباراتي معلوماتو شریکول درولي دي.
زېلېنسکي د اوسلو له غونډې او د امریکا د بهرنیو چارو له وزیر مارکو روبیو سره تر ټیلیفوني خبرو وروسته په یوې خبري ناسته کې وویل، چې اوکراین ته یو ځل بیا د روسیې د توغندیزو بریدونو په اړه مخکیني خبرداري رسېږي.
هغه وویل: «اوس دغه سیستم بېرته فعال شوی او ډېر ښه کار کوي». زېلېنسکي زیاته کړې، چې له امریکا سره یې د ناټو تړون د پنځمې مادې په څېر د امنیتي تضمینونو په اړه خبرې کړې دي. د ناټو تړون د پنځمې مادې له مخې، پر یوه غړي هېواد برید د ټولو غړو هېوادونو پر وړاندې برید ګڼل کېږي.
هغه وویل: «له امریکايي لوري مننه کوم، چې یو ځل بیا یې ټینګار وکړ دغه امنیتي تضمینونه به پیاوړي او باوري وي». زېلېنسکي یو ځل بیا ټینګار وکړ، چې اوکراین غواړي د اوکراین، روسیې او امریکا د مشرانو په ګډون په درېاړخیزه غونډه کې د جګړې د پای ته رسولو پر مهمو موضوعاتو خبرې وشي.
ټرمپ د سېشنبې په ورځ له اوکراین وغوښتل، چې د جګړې د پای ته رسولو لپاره له روسیې سره یوې هوکړې ته ورسېږي. هغه وویل، مسکو هم غواړي دغه هوکړه وروستۍ شي.
ټرمپ خبریالانو ته وویل: «اوکراین باید وغواړي چې دغه جګړه پای ته ورسوي.» هغه په غیرمستقیم ډول دا هم وویل، چې روسیه د جګړې په ډګر کې برلاسی لري.
روسیې په داسې حال کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د منځګړیتوب وړاندیز کړی چې تر دې وړاندې د څو هېوادونو هڅو د دواړو لورو د ترینګلتیا په کمولو کې څرګنده پایله نه ده لرلې.
خو له طالبانو سره د مسکو نږدې اړیکې، له امریکا سره د پاکستان اړیکې او د روسیې د فشار محدودې وسیلې دا پوښتنه راپورته کوي چې ایا مسکو کولای شي د طالبانو او اسلاماباد په محاسبو کې بدلون راولي؟
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا له دوام سره، روسیې د دواړو لورو ترمنځ د منځګړیتوب هڅې پیل کړې دي. تېره اوونۍ د روسیې د بهرني استخباراتو ادارې مشر کابل ته او د دغه هېواد د کورنیو چارو وزیر اسلاماباد ته سفرونه وکړل. له دغو لیدنو وروسته، په اسلاماباد کې د روسیې سفیر اعلان وکړ چې مسکو د پاکستان او طالبانو ترمنځ د ترینګلتیا د کمولو لپاره منځګړیتوب ته چمتو دی. د هغه په وینا، دا موضوع اسلاماباد ته د روسیې د کورنیو چارو وزیر د سفر پر مهال هم مطرح شوې وه.
د روسیې له خوا د منځګړیتوب لپاره د چمتووالي له اعلان سره سره، اسلاماباد تر اوسه د مسکو د منځګړیتوب د رسمي بهیر پیل نه دی تایید کړی. د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند، سجاد حیدر خان، د پنجشنبې په ورځ، د میزان په ۲۴مه وویل چې د دواړو لورو ترمنځ د منځګړیتوب لپاره د روسیې له کوم رسمي نوښت څخه خبر نه دی.
هغه زیاته کړه چې پاکستان د ترینګلتیا د کمولو لپاره د خپلو ملګرو هېوادونو د هڅو هرکلی کوي، خو دا ډول هڅې باید د پام وړ پایلې ولري؛ په دې کې د طالبانو له خوا د هغو وسلهوالو ډلو پر وړاندې عملي او د تایید وړ اقدامات هم شامل دي چې د افغانستان له خاورې پر پاکستان بریدونه او فعالیتونه کوي.
دا هڅه په داسې وخت کې کېږي چې روسیې په دې وروستیو کې د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ غونډه کوربهتوب کړې وه. دغه غونډه د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ډیپلوماتیکو اختلافونو له امله بېپایلې پای ته ورسېده او ګډونوال یې ونه توانېدل چې ګډه اعلامیه خپره کړي.
سره له دې، د طالبانو په اړه د مسکو دریځ تر ډېره د دې ډلې له دریځ سره نږدې پاتې شوی دی. روسي چارواکو د هغه څه ستاینه کړې چې دوی یې د طالبانو له خوا د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه بولي، او له دې ډلې سره یې د ملاتړ او همکارۍ پر اړتیا ټینګار کړی دی.
د افغانستان لپاره د پاکستان پخواني ځانګړي استازي، آصف دراني، په یوه مقاله کې د مسکو فارمټ غونډې په پای کې د روسیې دریځ د طالبانو د نړیوال مشروعیت د پراخولو او په نړیوال ډګر کې د دې ډلې د دریځ د پیاوړتیا لپاره د مسکو د لېوالتیا نښه بللې ده.
روسیه اندېښنه لري چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د جګړو دوام به په افغانستان او سیمه کې ناامني پراخه کړي او د منځنۍ اسیا هېوادونو امنیت به هم له ګواښ سره مخ کړي. په ورته وخت کې، داسې ښکاري چې د دغو ترینګلتیاوو د ریښو په اړه د مسکو لیدلوری تر یوه بریده د طالبانو له دریځ سره نږدې دی. طالبان ادعا کوي چې پاکستان د لوېدیځو هېوادونو په ملاتړ هڅه کوي پر دې ډلې فشار راوړي، خو داسې روښانه شواهد نشته چې روسیه دې هم دا ادعا منلې وي.
د روسیې د منځګړیتوب هڅې وروسته له هغې پیل شوې چې د ترکیې، سعودي عربستان، قطر او چین هڅې د دواړو لورو ترمنځ د ترینګلتیا په کمولو کې د پام وړ پایلې ته ونه رسېدې. پوښتنه دا ده چې ایا مسکو کولای شي له خپلو سیاسي امکاناتو څخه په ګټې اخیستو دغه کړکېچ مات کړي، او که د روسیې نوې هڅه به هم له هغو خنډونو سره مخ شي چې پخواني منځګړي یې له بریا پاتې کړي دي؟
مسکو د طالبانو ترڅنګ
د روسیې د منځګړیتوب په اړه یوه اساسي پوښتنه دا ده چې دغه هېواد تر کومه بریده بېطرفه دی او څومره کولای شي د دواړو لورو پر محاسبو اغېز وکړي. مسکو له طالبانو سره خپلې اړیکې پراخې کړې دي او لومړنی هېواد دی چې د طالبانو اداره یې په رسمیت پېژندلې ده. دا نږدېوالی ښايي د طالبانو مشرانو ته د روسیې لاسرسی اسانه کړي، خو په ورته وخت کې د منځګړي په توګه د مسکو پر رول د پاکستان باور محدودولای شي.
په مسکو کې د معاصر افغانستان د مطالعاتو مرکز مشر، عمر نثار، وایي چې روسیه له طالبانو سره نږدې ده او هڅه کوي پر پاکستان فشار راوړي. هغه افغانستان انټرنشنل ته ویلي: «روسیې د طالبانو اړخ نیولی دی. د روسیې موخه پر پاکستان فشار راوړل دي».
نثار همداراز ویلي چې داسې ښکاري مسکو د پاکستان د لومړي وزیر، شهباز شریف، له دریځه ناخوښ دی. د هغه په وینا، شریف د امریکا د ملاتړ د ترلاسه کولو لپاره مسکو ته خپل سفر څو ځله ځنډولی دی.
دا لیدلوری ښيي چې د مسکو او اسلاماباد ترمنځ سیاسي اختلافونه ښايي د منځګړیتوب پر بهیر اغېز وکړي. روسیه له طالبانو سره نږدې اړیکې لري، خو د شهباز شریف حکومت له امریکا سره نږدې اړیکې ساتي. دا وضعیت ښايي د روسیې او پاکستان ترمنځ د همکارۍ زمینه محدوده کړي، که څه هم له واشنګټن سره د اسلاماباد اړیکې په یوازې ځان له مسکو سره د پاکستان دریځ نه ټاکي.
د افغانستان په چارو کې د پاکستان پخواني استازي، آصف دراني، هم په یوه مقاله کې د طالبانو په اړه د روسیې پر تګلارې نیوکه کړې ده. هغه لیکلي چې مسکو د افغانستان په اړه د خپلو غونډو په بهیر کې له خپلو لومړنیو موخو واټن اخیستی دی.
دراني د مسکو فارمټ غونډې پر بهیر د نیوکې پر مهال لیکلي چې دغه غونډه د سیمې د هېوادونو د امنیتي اندېښنو له څېړلو لرې شوې او د «له طالبانو سره د تعامل او جوړجاړي» پر یوې وسیلې بدله شوې ده.
دا نیوکه د پاکستان د سیاسي کړیو د یوې برخې اندېښنې څرګندوي؛ هغوی له طالبانو سره د روسیې نږدېوالی د اختلافونو د حل لاره نه، بلکې د دې ډلې د دریځ د پیاوړتیا یو عامل ګڼي. په ورته وخت کې، پاکستان په نړیوالو غونډو کې تل هڅه کړې چې طالبان د ترهګرۍ ملاتړي او د افغانستان خاوره یو نړیوال ګواښ وښيي او د طالبانو له ادارې سره د تعامل او د هغې د رسمیت پېژندلو مخه ونیسي.
په همدې حال کې، ځینې پاکستاني شنونکي باور لري چې له واشنګټن سره د شهباز شریف او عاصم منیر نږدې اړیکو د اسلاماباد پر سیمهییزو محاسبو اغېز کړی دی. په پاکستان کې دا نظر هم مطرح شوی چې د دغه هېواد د پخواني لومړي وزیر عمران خان مسکو ته سفر، چې د اوکراین پر وړاندې د روسیې له برید لږ مخکې ترسره شوی و، له لوېدیځ سره د هغه د اړیکو په خرابېدو کې ونډه لرلې ده.
ولې ښايي روسیه د دواړو لورو په جوړجاړي کې بریالۍ نه شي؟
له طالبانو سره د روسیې سیاسي نږدېوالی په دې معنا نه دی چې مسکو به وکولای شي دا ډله د خپلو سیاستونو بدلون ته اړ کړي. د پاکستان په اړه هم ورته محدودیتونه شته. منځګړیتوب هغه وخت پایله ورکولای شي چې منځګړی له ښکېلو لورو سره د اړیکو ترڅنګ داسې وسیلې هم ولري چې هغوی همکارۍ ته وهڅوي یا د اختلافونو د دوام لګښت پرې لوړ کړي.
د افغانستان د پخواني حکومت یوه لوړپوړي چارواکي افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې «شونې نه ده روسیه د طالبانو او پاکستان په اوسنیو دریځونو کې د پام وړ بدلون راولي، ځکه د دواړو لورو پر وړاندې اغېزمنې وسیلې، لکه هڅوونکي امتیازونه، د فشار اهرمونه او د مخنیوي امکانات، په واک کې نه لري.»
دغه چارواکي، چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، د طالبانو او پاکستان ترمنځ اختلاف «ژور» او د دواړو لورو غوښتنې «متضادې» بللې دي.
د هغه په وینا، طالبان نه اراده لري او نه هم توان چې له خپلو پخوانیو متحدانو څخه لاس واخلي. په مقابل کې، پاکستان له طالبانو تمه لري چې لکه څنګه یې د افغانستان د اسلامي جمهوریت په نسکورولو کې ونډه لرله، چې پاکستان یې خپل سیال باله، اوس دې تحریک طالبان پاکستان هم له منځه یوسي؛ هغه ډله چې اسلاماباد یې خپل دښمن ګڼي.
دغه پخواني چارواکي ویلي: «دا به ډېره ستونزمنه وي چې روسیه د دواړو لورو په محاسبو او سیاستونو کې بنسټیز بدلون راولي».
د هغه په اند، د روسیې رول تر ډېره د سیاسي سپارښتنو او منځګړیتوب تر کچې محدود دی، نه دا چې د دواړو لورو ستراتیژیکې محاسبې بدلې کړي. هغه ویلي: «د روسیې رول به تر ډېره د یوه نصیحت کوونکي په کچه پاتې شي، نه د محاسبو د بدلوونکي په توګه.»
د طالبانو او پاکستان اختلاف یوازې د ډیپلوماتیکو ناسمپوهاویو پایله نه ده. اسلاماباد له طالبانو غواړي چې د تحریک طالبان پاکستان پر وړاندې اقدام وکړي، خو طالبانو تر اوسه د پاکستان د غوښتنو په اړه بل دریځ خپل کړی دی. تر هغه چې دواړه لوري د دې امنیتي مسئلې په اړه یوې هوکړې ته ونه رسېږي، یوازې ډیپلوماتیکې لیدنې ښايي د اړیکو مسیر بدل نه کړای شي.
سره له دې چې د مسکو امکانات محدود ښکاري، د منځګړیتوب بهیر ته د روسیې د ننوتلو څرنګوالی هم مهم دی. روسیې په تېر یوه کال کې څو ځله د طالبانو او پاکستان ترمنځ پر منځګړیتوب ټینګار کړی، خو دواړو لورو دغو غوښتنو ته پام نه دی کړی.
په کابل کې یوه لوړپوړي کارپوه افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې روسیه د طالبانو په غوښتنه دې بهیر ته ورګډه شوې ده. د هغه په وینا، طالبانو تر دې مخکې هم له ترکیې، چین او قطر څخه غوښتنه کړې وه چې له پاکستان سره د ترینګلتیا د کمولو او د اختلافونو د حل لپاره مرسته وکړي، خو دغو هڅو د دواړو لورو د اړیکو د ښه کېدو لامل نه شو.
په کابل کې د طالبانو یوې نږدې څېرې هم د روسیې د هڅو د پایلهورکوونکې کېدو په اړه شک څرګند کړی دی.
هغه افغانستان انټرنشنل ته ویلي: «فکر نه کوم چې د روسیې منځګړیتوب به پایله ورکړي. که روسیه اغېز لرلای، تر ټولو مخکې به یې په دې منځګړیتوب کې ګام اخیستی وای.»
دا څرګندونې ښيي چې ان د طالبانو ځینې نږدې کسان هم د اختلافونو په حل کې د روسیې پر وړتیا شک لري. خو له مسکو څخه د طالبانو غوښتنه ښايي دا وښيي چې دغه ډله غواړي له روسیې سره له خپلو نږدې اړیکو څخه په ګټې اخیستو د پاکستان فشار راکم کړي.
اسلاماباد تر کومه بریده خبرو ته چمتو دی؟
د پاکستان د خبریال طاهر خان په اند، د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا حل په پای کې د کابل او اسلاماباد پر پرېکړو پورې تړلی دی، نه یوازې د بهرنیو قدرتونو پر نوښتونو. هغه په پاکستان کې سیاسي فضا ته په اشارې ویلي: «څه چې زه په پاکستان کې وینم، دا هېواد نور له طالبانو سره خبرو او غونډو ته لېوالتیا نه لري.»
د طاهر خان په وینا، طالبان او پاکستان د یو بل غوښتنو ته پام نه کوي او په پاکستان کې امنیتي وضعیت هم کړکېچن دی.
د امنیتي تشې په اړه د روسیې اندېښنه
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا په اړه د روسیې اندېښنه یوازې د دواړو هېوادونو ترمنځ پر اړیکو محدوده نه ده. مسکو په وروستیو کلونو کې د افغانستان او منځنۍ اسیا په هېوادونو کې د ناامنۍ د پراخېدو پر مخنیوي ټینګار کړی دی. د جګړو دوام ښايي په سیمه کې بېثباتي زیاته او د روسیې په شاوخوا کې امنیتي وضعیت لا پېچلی کړي.
له بلې خوا، طالبانو په وار وار ادعا کړې چې پاکستان په افغانستان کې د ناامنۍ د رامنځته کولو پروژه له لوېدیځو هېوادونو څخه ترلاسه کړې ده. دا ادعا له اسلاماباد سره د اختلافونو د ریښو په اړه د طالبانو د سیاسي روایت یوه برخه ده.
په کابل کې یوه لوړپوړي کارپوه افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې «طالبانو په دې وروستیو کې د خپلو مخالفانو د مهارولو په اړه د ایران، روسیې او چین غوښتنې رد کړې او له پاکستان سره یې شخړه د پلمې په توګه وړاندې کړې ده.»
په حقیقت کې، د طالبانو او پاکستان اختلاف د مسکو لپاره یوازې د دوو لورو ترمنځ کړکېچ نه دی، بلکې په افغانستان کې د امنیتي ګواښونو په اړه له پراخو اندېښنو سره هم تړاو لري. روسیه ښايي وغواړي د منځګړیتوب له لارې هم د جګړې د پراخېدو مخه ونیسي او هم طالبان وهڅوي چې د سیمهییز امنیت په برخه کې لا ډېره همکاري وکړي.
منځګړیتوب که د کړکېچ مدیریت؟
د روسیې او منځنۍ اسیا د چارو کارپوه، غوث جانباز، باور لري چې مسکو کولای شي د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا په کمولو کې رول ولوبوي، خو د دواړو لورو د جوړجاړي لپاره د هغوی د اړ کولو وړتیا او نفوذ محدود دی.
هغه ویلي: «د پاکستان پر امنیتي محاسبو او د کابل پر پوځي پرېکړو د روسیې نفوذ محدود دی».
روسیه ښايي د ډیپلوماتیکو اړیکو له لارې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا په کمولو او د خبرو اترو په دوام کې مرسته وکړي، خو یوې تلپاتې هوکړې ته رسېدل د دواړو لورو په امنیتي دریځونو کې بدلون ته اړتیا لري. تر اوسه د داسې بدلون نښې نه لیدل کېږي او د طالبانو او پاکستان ترمنځ جګړې او اختلافونه لا هم مخ په زیاتېدو دي.
د قطر، ترکیې، چین او سعودي عربستان د پخوانیو هڅو تجربه هم ښيي چې یوازې د یوه بهرني منځګړي شتون د اختلافونو د حل لپاره بسنه نه کوي. دغو څلورو هېوادونو له طالبانو او پاکستان سره نږدې اړیکې لري.
د قطر نړیوالو همکاریو په چارو کې د دولت وزیرې مریم بنت علي بن ناصر المسند ویلي، د افغانستان راتلونکی باید د یوه ټولشموله سیاسي بهیر له لارې وټاکل شي، چې مشري یې خپله افغانان وکړي. هغې ټینګار کړی، چې په دغه بهیر کې باید د افغانستان حاکمیت، خپلواکۍ او ځمکنۍ بشپړتیا ته درناوی وشي.
مریم المسند دغه څرګندونې د سېشنبې په ورځ، د تلې په ۲۸مه، په دوحه کې د افغانستان د همغږۍ ډلې په غونډه کې کړې دي. دغه غونډه د اکتوبر له ۲۰مې تر ۲۱مې پورې په دوحه کې جوړېږي.
د قطر د بهرنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې د نوموړې له قوله ویل شوي، چې افغانستان تر بل هر وخت ډېرې دوامدارې نړیوالې همکارۍ، روښانه لومړیتوبونو او عملي همغږۍ ته اړتیا لري.
هغې ویلي، دوحه تل پر دې باور ده چې پېچلې او ستونزمنې مسئلې باید د خبرو اترو له لارې حل شي. نوموړې د دوحې مذاکراتو ته په اشارې ویلي، چې قطر د خبرو اترو او مخکینۍ ډیپلوماسۍ پر بنسټ د سولهییزو حللارو ملاتړ کوي.
قطر له ۲۰۱۳ کال راهیسې په دوحه کې د طالبانو د سیاسي دفتر کوربه دی او د طالبانو او لوېدیځو هېوادونو ترمنځ د منځګړي رول هم لوبوي. دغه هېواد د ملګرو ملتونو تر مشرۍ لاندې د دوحې د بهیر کوربهتوب هم کوي.
د قطر د نړیوالو همکاریو وزیرې ویلي، چې د دوحې بهیر له افغانستان سره د منظمې او همغږې نړیوالې همکارۍ لپاره یو چوکاټ برابر کړی دی.
د هغې په وینا، افغانستان له خپل سیمهییز چاپېریال او د نړیوالې ټولنې له ننګونو جلا نه شي ګڼل کېدای؛ ځکه د دغه هېواد ثبات نه یوازې د افغانانو، بلکې د سیمهییز امنیت، اقتصادي اړیکو او نړیوالې سولې لپاره هم مهم دی.
قطر: افغانستان له پراخو بشري اړتیاوو سره مخ دی
مریم المسند ویلي، چې افغانستان له ګڼو فشارونو سره مخ دی او په دغه هېواد کې بشري اړتیاوې خورا پراخې دي.
هغې زیاته کړې، چې اقتصادي بېثباتۍ پر کورنیو، ټولنو او سوداګریزو فعالیتونو منفي اغېز کړی او د کډوالو بېرته ستنېدو او بېځایه کېدو دغه فشارونه نور هم زیات کړي دي.
د نوموړې په وینا، د بشري مرستو بودیجه په څرګند ډول کمه شوې، خو د روغتیا، تغذیې، زدهکړو، اوبو او خوړو خوندیتوب په برخو کې د خلکو اړتیاوې لا هم ډېرې دي.
هغې ټینګار کړی، چې د افغانستان د وضعیت د ښه کولو لپاره د مرستندویه هېوادونو، ملګرو ملتونو، نړیوالو مالي بنسټونو، سیمهییزو سازمانونو او د مرستو د پلي کوونکو ادارو ترمنځ نږدې همغږۍ ته اړتیا ده.
د قطر د دولت وزیرې ویلي، چې مرستې باید په شفاف، ځوابویونکي او بشري اصولو برابر ډول وړاندې شي. هغې زیاته کړې، چې افغانان باید د هغو ادارو د هڅو د نه همغږۍ او متضادو تګلارو له امله زیان ونه ویني، چې د دوی د مرستې لپاره فعالیت کوي.
مریم المسند ډاډ ورکړی، چې قطر به د خپلو ملي ادارو او له ملګرو ملتونو او نړیوالو شریکانو سره د نږدې همکارۍ له لارې د افغانستان د بشري او پرمختیايي هڅو ملاتړ ته دوام ورکړي.
هغې ویلي، د دغو مرستو اساسي موخه باید تر ټولو اړمنو خلکو ته د مرستو رسول وي، چې ښځې او ځوانان هم پکې شامل دي؛ ځکه دغه ډلې د افغانستان د ټولنیز او اقتصادي راتلونکي په جوړولو کې مهم رول لري.
نوموړې ټینګار کړی، چې د افغانستان د همغږۍ ډله باید د دوحې د بهیر د پرمختګ د ساتلو لپاره هڅې وکړي او ډاډ ترلاسه کړي، چې افغانستان د نړیوالو لومړیتوبونو په سر کې پاتې شي.
د هغې په وینا، تخنیکي همکاري باید د پراخ سیاسي بهیر ترڅنګ پر مخ ولاړه شي، نه دا چې د هغه ځای ونیسي.
مریم المسند په پای کې ویلي، چې د افغانستان د همغږۍ ډلې له غونډې باید د ګډو لومړیتوبونو د روښانه کولو، د عملي همکاریو د پیاوړتیا او د افغانانو پر وړاندې د ژمنو د نوي کولو لپاره ګټه واخیستل شي.
د کینیا یوې محکمې د مذهبي ډلې مشر پاول مکینزي او ۳۰ نور کسان د ۱۹۰ ماشومانو او یوه بالغ کس د وژنې په تور مجرمان وپېژندل. څارنوالان وايي، مکینزي خپلو پیروانو ته امر کړی و چې د نړۍ تر پای مخکې جنت ته د تلو او له عیسی مسیح سره د لیدو په باور ځانونه او ماشومان وږي وساتي.
دسکای نیوزد راپور له مخې، قاضي ډایانا موچاشي د مومباسا په عالي محکمه کې ددغه مذهبي مشر پر ضد د دوشنبې په ورځ حکم صادر کړ. د قضیې په تړاو ټولو ۳۱ تورنو د وژنې تورونه رد کړي وو، خو محکمې ټول مجرم وپېژندل. د هغوی د سزا په اړه پرېکړه به د نومبر په میاشت کې وشي.
قاضي ویلي، د مکینزي د «ښه خبرونو نړیوالې کلیسا» پیروان د شاکاهولا ځنګل ته تر کډه کېدو مخکې هم له خپلې خپلواکۍ بېبرخې شوي وو او د هغه پر لارښوونو یې بشپړه تکیه لرله.
موچاشي ویلي: «کله چې دوی شاکاهولا ځنګل ته کډه کېدل، ډېرو یې د خپلواک فکر او ځانباورۍ احساس له لاسه ورکړی و. دوی ځانونه بېوسه او د هغه پر هر امر متکي احساسول. قربانیانو خپلې شخصي پولې له لاسه ورکړې وې او د مکینزي له مشورې پرته یې هېڅ کار نه شو کولای.»
د قاضي په وینا، د ډلې پیروان دومره تر رواني اغېز لاندې راغلي وو چې کله مکینزي خپلو ماشومانو ته د واکسین لګولو او د رسمي یا بل هر ډول کار کولو مخالفت وکړ، هغوی یې له پوښتنې پرته ومنله. هغې زیاته کړې چې ماشومان د لوږې له لارې د مرګ پرېکړه په خپله نه شوای کولای، ځکه د داسې پرېکړې لپاره یې قانوني وړتیا نه لرله.
د قربانیانو ډېری ماشومان د شپږو او لسو کلونو ترمنځ وو او تر ټولو کوچنی یې یوازې څو میاشتنی و.
څارنوالانو ویلي، مکینزي په شاکاهولا ځنګل کې پر خپل شاوخوا ۸۰۰ جریبه ملکیت د سختې لوږې لړۍ تنظیم کړې وه، څو پیروان یې د نړۍ تر پای مخکې جنت ته ولاړ شي. د دوی په وینا، د مرګ یوه منظمه لړۍ موجوده وه چې لومړی به ماشومان، ورپسې تنکي ځوانان، ښځې او په پای کې نارینه مړه کېدل.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۳ کال راهیسې د کینیا په ساحلي کیلِفي سیمه کې د شاکاهولا ځنګل ډلهییزو قبرونو څخه تر ۴۰۰ ډېر جسدونه موندل شوي دي.
د کینیا د بشري حقونو ملي کمېسیون په ۲۰۲۴ کال کې د مړو رسمي شمېر ۴۲۹ ښودلی و. د جسدونو د موندلو عملیاتو د پراخې بشري غمیزې او د مذهبي ډلو د څارنې په اړه پوښتنې راپورته کړې دي.
مکینزي، چې پخوا ټکسي چلوونکی و، د ۲۰۲۳ کال په اپرېل کې تر هغه وروسته ونیول شو چې چارواکو ته د ډلې د فعالیتونو په اړه خبر ورکړل شو او د ځینو پیروانو د ژغورلو هڅې پیل شوې.
نوموړی د ترهګرۍ اړوند جرمونو، غیرقانوني وژنو او شکنجې له نورو تورونو سره هم مخ دی.
له ایران سره د پاکستان د سوداګریزو لارو له بندېدو وروسته په دغه هېواد کې د اوبلنو ګازو د یوه کیلوګرام بیه په تېره یوه اوونۍ کې ۱۰۰ پاکستانۍ کلدارې لوړه شوې ده. د اوبلنو ګازو سوداګر وايي، له ۴۵۰۰ ټنو څخه پر زیاتو ګازو بار لارۍ د ایران په خاوره کې بند پاتې دی.
د مایع ګازو د بازارموندنې ټولنې مرستیال مشر محمد علي حیدر افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي چې د سوداګریزو لارو تړل کېدو او د وارداتو په تګلاره کې بدلونونو د مایع ګازو پر وارداتو او بازار ته پر رسولو اغېز کړی دی.
نوموړي ویلي، د ګازو د رسد د کمېدو له امله په بازار کې د بیو د لوړېدو اندېښنې زیاتې شوې دي.
د محمد علي حیدر په وینا، د پاکستان د سوداګرۍ وزارت د اکتوبر په ۱۶مه له ایران سره د سوداګرۍ په اړه د پخوانیو اسانتیاوو د بېرته اخیستو پرېکړه وکړه. له دې وروسته د ایران سره د مهمو سرحدي لارو سوداګري ودرول شوه.
د ګازو د سوداګرو په وینا، که سرحدي لارې ژر بېرته خلاصې نه شي او د ګازو واردات عادي حالت ته راونه ګرځي، د مایع ګازو بیې ښايي نورې هم لوړې شي. دوی په ځانګړي ډول د ژمي له رارسېدو سره د ګازو د تقاضا د زیاتېدو او په بازار کې د کمښت د رامنځته کېدو په اړه اندېښنه ښيي.
محمد علي حیدر له حکومته غوښتي چې د مایع ګازو نرخونه دې د میاشتني نرخ ټاکلو پر ځای هره اوونۍ اعلان کړي.
د هغه په وینا، په دې توګه به د نړیوالو بازارونو د بیو بدلون او د وارداتو د لګښتونو زیاتوالی یا کموالی په وخت په نرخونو کې حساب شي.
اوس مهال د پاکستان د تېلو او ګازو تنظیموونکې ادارې د مایع ګازو رسمي نرخونه په میاشتني ډول اعلانوي. د سوداګرو په باور د نرخونو د اعلان دا طریقه د نړیوالو بیو او د رسد د لګښتونو له چټکو بدلونونو سره سمون نه خوري.
د صنعت د اړوندو سرچینو د اټکل له مخې، پاکستان په کال کې نږدې دوه میلیونه ټنه مایع ګازو کاروي او د اړتیا یوه لویه برخه یې له وارداتو پوره کېږي.
د ایران له لارې د ګازو د لېږد ګډوډېدل له همدې امله د پاکستان د انرژۍ پر رسد مستقیم اغېز لرلای شي.
په پاکستان کې ډېری کورنۍ، هوټلونه او واړه کاروبارونه د پخلي او نورو اړتیاوو لپاره مایع ګازو کاروي په ځانګړي ډول هغه سیمې چې د طبیعي ګازو د نلونو شبکه نه لري. د دې مایع ګازو د بیو لوړېدل د دغو کورنیو او کاروبارونو پر لګښتونو نور فشار هم زیاتوي.
تر اوسه حکومت د مایع ګازو د نرخونو د ورځني یا اوونیز اعلانولو په اړه د سوداګرو غوښتنې ته رسمي ځواب نه دی ورکړی.
سوداګر وايي، د سرحدي لارو پرانیستل او د وارداتو عادي کول د رسد د ثبات او د بیو د کنټرول لپاره مهم دي.