د پاکستان پوځ وایي په پښتونخوا کې یې پوځي عملیات استخباراتي بڼې ته اړولي

پاکستان تحریک انصاف ګوند په خپل رسمي ایکس‌پاڼه کې په یوه خپاره کړي ویډیویي بیان کې پر وفاقي حکومت او ځواکمنو دولتي ادارو تور پورې کړی، چې د خیبر پښتونخوا د وېشلو او د پخوانیو قبایلي سیمو د جلا کولو له لارې یې دغه سیمې یو ځل بیا د وسله‌والو ډلو په واک کې ورکړې دي.

په بیان کې، چې د پنجشنبې په ورځ خپور شوی، ویل شوي چې وسله‌والو ډلو هېڅکله د پخوانیو قبایلي سیمو له خیبر پښتونخوا سره د یوځای کېدو، هلته د پرمختګ، د پولیسو د نظام او قضايي ادارو د جوړېدو غوښتنه نه لرله؛ خو د ګوند په وینا، اوسنیو واکمنانو د بېړني حالت او والي د واکمنۍ په نوم دغه سیمې له ملي بهیر څخه جلا کړې او وسله‌والو ته یې د فعالیت لپاره یو ځل بیا خوندي ډګر برابر کړی دی.

تحریک انصاف د خیبر پښتونخوا د ګورنر راج، د بېړني حالت د اعلان او د دغه ایالت د خپل منتخب حکومت د واکونو د محدودولو احتمال هم د امنیتي اړتیاوو پر ځای سیاسي اقدام بللی دی. ګوند وايي، نه د عمران خان او تحریک انصاف له واکه لرې کول او نه هم د پخوانیو قبایلي سیمو له صوبايي واک څخه ایستل او په مستقیم ډول د وفاق تر ادارې لاندې راوستل، د بیړنیو اداري تدبیرونو په توګه توجیه کېدای شي.

په بیان کې راغلي چې د تحریک انصاف او عمران خان د ولسي ملاتړ کمزوری کول او پر ایالت د ګورنر راج په څېر لارو د کنټرول ټینګول یوازې سیاسي سیالي نه ده، بلکې د ګوند په باور، دا د یوه منتخب حکومت، د صوبايي خپلواکۍ او د پخوانیو قبایلي سیمو د خلکو له حقونو سره تړلې مسله ده. ګوند ادعا کړې چې دغه حکومت د قبایلي اصلاحاتو لپاره د ژمنه شویو میلیاردونو روپیو د بودیجې او د سیمې د خلکو د اساسي او اقتصادي حقونو په اړه له جوړجاړي سره مخالفت کړی دی.

تحریک انصاف همداراز ادعا کړې چې د ترهګرۍ د له منځه وړلو شعار د غیرمعمولي پرېکړو د توجیه لپاره کارول شوی او د امنیت ټینګښت د پوځي مشرانو اصلي لومړیتوب نه دی. د ګوند په وینا، د سلیمان غرونو، وزیرستان، مهمند او نورو پخوانیو قبایلي سیمو د مسو، سرو زرو، یورانیمو او نورو نادرو معدني زېرمو خپلول د دغو پرېکړو تر شا اصلي موخه ده.

بلخوا، د پاکستان تحریک انصاف مشر ګوهر علي خان د مشرانو جرګې په غونډه کې ویلي چې د پارلماني چارو او په خیبر پښتونخوا کې د روان سیاسي وضعیت له امله د خلکو ترمنځ منفي برداشت رامنځته کېږي.

په همدې غونډه کې د تحریک انصاف پارلماني مشر سید علي ظفر د «پواینټ اف ارډر» له لارې پر حکومت نیوکه کړې او ویلي یې دي چې په خیبر پښتونخوا کې د بېړني حالت او ګورنر راج د لګولو له لارې اساسي قانوني ضمانتونه کمزوري کېږي. نوموړي ټینګار کړی چې سیاسي وضعیت هر ډول وي، اساسي بشري حقونه نه شي ځنډول کېدای او نه هم پرې جوړجاړی کېدای شي.

شوکت‌الله خان، د خیبر پښتونخوا پخوانی والي و، نوموړي دا څرګندونې له افغانستان انټرنېشنل-پښتو سره په ځانګړې مرکه کې کړې دي. هغه ویلي، د سیمه‌ییز استازیتوب او پراختیا شورا د دولت له خوا جوړه شوې اداره ده او د فعالیتونو تګلاره به یې د دولت له پالیسۍ سره سم ټاکل کېږي.

د نوموړي په وینا، شورا د ترهګرۍ د پای ته رسولو لپاره دولت ته مشورې ورکولی شي، خو د عملي اقداماتو پرېکړه د دولت په واک کې ده او شورا به د هماغې پرېکړې له مخې عمل کوي.

د پخوانیو خبرو اترو په اړه، چې د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) له استازو سره د پخوانیو حکومتونو پر مهال شوې وې، شوکت‌الله خان ویلي، دا خبرې اترې واقعا ترسره شوې وې، خو د وسله‌والو غوښتنې دومره سختې وې چې ښايي د دولت لپاره یې منل ممکن نه وو.

شوکت‌الله خان ویلي، سیمه‌ییزه استازیتوب او پراختیا شورا د خیبر پښتونخوا د هغو ۱۲ ولسوالیو لپاره جوړه شوې چې د ترهګرۍ او تندلارۍ له امله اغېزمنې شوې دي. د هغه په وینا، شورا لا بشپړه شوې نه ده او په راتلونکي پړاو کې به د دغو ولسوالیو له ټولو تحصیلونو څخه استازي ورزیات شي؛ وروسته به یې رسمي فعالیتونه پیل شي.

هغه منلې چې په اوسني جوړښت کې د ښځو استازیتوب نشته او دا یوه جدي نیمګړتیا ده. نوموړي ویلي، هڅه کوي د قبایلي ولسوالیو فعالې ښځې د شورا غړې کړي، څو د ښځو ستونزو ته هم پام وشي. هغه همداراز ویلي، غواړي په شورا کې د مذهبي لږکیو استازیتوب هم تضمین شي.

د شوکت‌الله خان په وینا، د شورا درې اساسي موخې د سولې ټینګښت، د سیمې پراختیا او د خلکو د محرومیتونو له منځه وړل دي.

نوموړي د قبایلي سیمو د اوږدمهاله پرمختیايي محرومیتونو یادونه کړې او ویلي یې دي چې د پاکستان له جوړېدو راهیسې دغو سیمو ته د پام وړ پراختیايي کارونه نه دي شوي. هغه زیاته کړې چې د خیبر پښتونخوا څلور جنوبي ولسوالۍ هم له سخت وروسته‌والي سره مخ دي او فدرالي حکومت هڅه کوي په دغو سیمو کې بنسټیزې پراختیايي پروژې پلې کړي.

د هغه په باور، د خلکو د ژوند د شرایطو ښه کېدل او د سیمې اقتصادي پرمختګ به د وسله‌والو ډلو نفوذ کم کړي او د امنیت په ټینګښت کې به مرسته وکړي.

شوکت‌الله خان هغه ادعاوې رد کړې چې ګواکې د ۱۲ ولسوالیو د ادارې د فدرالي حکومت تر مستقیم کنټرول لاندې راتلو خیبر پښتونخوا په دوو برخو وېشلی او د پخوانیو قبایلي سیمو د جلا کېدو لاره یې هواره کړې ده.

هغه ویلي، د قبایلي سیمو له خیبر پښتونخوا سره ادغام د پاکستان د اساسي قانون د ۲۵م تعدیل له مخې شوی او بېرته بدلول یې هم یوازې د اساسي قانون د تعدیل له لارې ممکن دي.

نوموړي د اضطراري حالت د نافذولو په اړه ویلي چې دا اقدام د اساسي قانون له مخې شوی او د هغه په وینا، غیرقانوني نه دی. هغه زیاته کړې چې د اضطراري حالت د دوام پرېکړه د فدرالي حکومت په واک کې ده.

شوکت‌الله خان ویلي، په تېرو وختونو کې په قبایلي ولسوالیو کې د فساد بېلابېل ریکارډونه ثبت شوي وو، خو د هغه په وینا، اوسنی حکومت د فساد پر وړاندې د صفر زغم پالیسي لري.

هغه ټینګار کړی چې د پراختیايي پروژو په وېش او پلي کولو کې به شخصي خوښې او ناخوښې په پام کې نه نیول کېږي، بلکې ټولې پروژې به د وړتیا او ټاکلو معیارونو له مخې عملي کېږي.

د اکتوبر په درېیمه اوونۍ کې د پاکستان مرکزي حکومت، چې د جنرالواکۍ تر سیوري لاندې فعالیت کوي، په پښتونخوا ایالت کې بېړنی حالت اعلان کړ. د بېړني حالت اعلان په دغه ایالت کې ایالتي اسمبلۍ معطله کړه او د عمران خان د ګوند، یعنې پاکستان تحریک انصاف، هغه حکومت یې ړنګ کړ چې د لومړي وزیر سهیل اپریدي په مشرۍ یې فعالیت کاوه. د ایالت اداري او اجرائیوي واک والي فیصل کنډي ته وسپارل شو، چې په پېښور کې د مرکزي حکومت استازی دی.

تر ټولو مهمه دا ده چې د مرکزي حکومت د یوه اجرائیوي امر له مخې د پښتونخوا دولس ولسوالۍ له دغه ایالته بېلې او سمدستي د مرکزي حکومت تر واک لاندې راوستل شوې. د ۲۰۱۹ کال تر ادغام مخکې، د ډیورنډ کرښې ته نږدې پرتې اووه پخوانۍ قبایلي ولسوالۍ د انګرېزي استعمار له وخته د هند او وروسته د پاکستان د مرکزي حکومتونو تر واک لاندې وې. د تازه پرېکړې له مخې، دغه دولس ولسوالۍ به نور د ایالت د لومړي وزیر تر واک لاندې نه وي، بلکې چارې به یې د مرکزي حکومت د استازي، یعنې د ایالت د والي، په لاس کې وي؛ دا هماغه تګلاره ده چې د انګرېزانو په استعماري حکومت کې دود وه.

باجوړ، مومند، خیبر، اورکزي، کرمه، شمالي وزیرستان او جنوبي وزیرستان هغه اووه ولسوالۍ دي چې په ۲۰۱۹ کال کې د پاکستان د اساسي قانون د پنځه‌ویشتم تعدیل له مخې له پښتونخوا ایالت سره مدغم شوې او د تېرو اوو کلونو په ترڅ کې د دغه ایالت برخه ګرځېدلې وې.

خو د دغو ولسوالیو شمېر وروسته له اوو څخه اتوو ته لوړ شو، ځکه چې ایالتي حکومت جنوبي وزیرستان په دوو برخو، یعنې کوز وزیرستان او پاس وزیرستان، ووېشه، څو پر دې پراخه تاریخي سیمه د دولت کنټرول سخت کړي.

مرکزي حکومت دا ځل د پښتونخوا په جنوبي سیمو کې پرتې څلور نورې ولسوالۍ هم له پخوانیو قبایلي ولسوالیو سره یوځای کړې دي. دغه ولسوالۍ بنو، لکي مروت، ټانک او ډېره اسماعیل خان دي.

د پام وړ خبره دا ده چې په ۲۰۱۹ کال کې د پخوانیو قبایلي ولسوالیو ادغام د پاکستان د اساسي قانون د یوه تعدیل له لارې ترسره شو، چې د پنځه‌ویشتم تعدیل په نوم پېژندل کېږي؛ خو اوس د دغو ولسوالیو د پښتونخوا له ایالتي جوړښت څخه د بېرته بېلولو لپاره یوازې یو اجرائیوي امر کافي ګڼل کېږي.

ایا دا کار له قانوني پلوه سم دی؟ د لیکوال په اند، نه. خو په پاکستان کې د جنرالواکۍ نفوذ دومره پراخ شوی چې د اساسي قانون مراعات هم تر پوښتنې لاندې راغلي دي.

د پاکستان په دولتي واکمنۍ کې د قواوو توازن او تناسب داسې شوی چې نه لاسپوڅی پارلمان، نه د واکمنو تابع اجرائیه قوه او نه هم تش په نوم قضائیه قوه د جنرالواکۍ د پرېکړو د مخنیوي توان لري.

سره له دې، قانون پر خپل ځای دی. که په راتلونکي کې په پاکستان کې سیاسي فضا بدله او د جنرالانو کنټرول کمزوری شي، د دغې پرېکړې مسوولان هم له قانوني تعقیب سره مخ کېدای شي. له همدې امله، دا احتمال شته چې جنرالواکي د احتمالي راتلونکو قانوني پایلو د مخنیوي لپاره په اساسي قانون کې اړین تعدیل هم راولي.

د واکمنۍ د اوسني برلاسي حالت باوجود، که سبا د قواوو توازن او تناسب په ناڅاپي ډول بدل شي، اوسني واکمن جنرالان هم محکمې ته راکاږل کېدای شي. د دې یوه بېلګه د پاکستان پخوانی پوځي واکمن جنرال پروېز مشرف دی، چې د اساسي قانون د ماتولو په تور محکمې د اعدام سزا ورته واوروله. که څه هم نوموړی د پوځیانو په ملاتړ له اعدام څخه وژغورل شو، خو د عالي محکمې له خوا د اعدام د سزا حکم د هغه تر مړینې پورې پر خپل ځای پاتې شو.

د پښتونخوا دولس ولسوالۍ ولې بېلې شوې؟

دلته مهمه پوښتنه دا ده چې د پاکستان جنرالواکي ولې دغه دولس ولسوالۍ له پښتونخوا ایالت څخه بېلوي؟ د دې پرېکړې تر شا څو موخې لیدل کېږي.

لومړۍ موخه: په پاکستان کې تر شپېتو میلیونو ډېر پښتانه د انګرېزي استعمار له خوا د راکاږل شویو کرښو له امله په جغرافیایي لحاظ په درېیو برخو وېشل شوي دي. په ۲۰۱۹ کال کې د پخوانیو قبایلي سیمو له پښتونخوا سره د ادغام پر مهال د انګرېزي استعمار له خوا د راکاږل شویو دریو کرښو یوه کرښه له منځه ولاړه. خو د تازه پرېکړې له مخې، د وېش هماغه کرښه بېرته راژوندۍ کېږي، چې د لیکوال په اند، د استعماري عنعنو له مخې د پښتنو سیاسي او ټولنیز ځواک کمزوری کړي.

دویمه موخه: د پښتونخوا د طبیعي زېرمو او معدني شتمنیو زیاته برخه په همدې دولسو ولسوالیو کې ده، چې د جنرالواکۍ د واکمنۍ پر مهال له ایالت څخه بېلې شوې دي. همدا لامل دی چې د پښتونخوا والي فیصل کریم کنډي د ایالت د واک تر ترلاسه کولو وروسته د نړۍ له هېوادونو وغوښتل چې د پښتونخوا د طبیعي زېرمو د پراختیا لپاره پانګونه وکړي.

درېیمه او تر ټولو مهمه موخه: دا پرېکړه د هغې تش په نوم قبایلي سیمې، یعنې «یاغستان»، د بیا احیا کولو هڅه هم کېدای شي، چې په تېرو پنځوسو کلونو کې په افغانستان کې د پرله‌پسې او نااعلان شویو جګړو لپاره د ټوپ د تختې په توګه کارول شوې ده.

دا د افغانستان او مرکزي اسیا په تړاو د بدنامې «لویې لوبې» بله مرحله ده. دا د یوریشیا په زړه کې د زبرځواکونو ترمنځ د برلاسۍ په سیالۍ کې د جګړو لپاره د زمینې برابرولو هڅه ده.

په تېرو پنځوسو کلونو کې څرګنده شوې چې د دغو جګړو له لارې د پاکستان جنرالواکي خپلې ګټې خوندي کوي، په داسې حال کې چې د افغانانو او پښتنو وینه د جګړو د سون‌توکو په توګه کارول کېږي.

د پښتو ژبې نومیالی سندرغاړی او هنرمند ګلرېز تبسم، چې نږدې ۴۶ کاله یې د راډیو، ټلوېزیون، پښتو فلمونو او سټېج له لارې د پښتو موسیقۍ په بډاینې کې تېر کړل، د چارشنبې په ورځ د ۷۶ کلونو په عمر ومړ.

ګلرېز تبسم په یوه مرکه کې ویلي وو، چې په ۱۹۵۰ کال کې د خیبر پښتونخوا د صوابۍ په مرغز سیمه کې زېږېدلی او وروسته یې کورنۍ مردان ته کډه شوې وه.

موسیقي د هغه لپاره پردۍ نړۍ نه وه. پلار یې مهابت خان د تبلې غږولو استاد و او تره یې صحبت خان د پښتو موسیقۍ له نومیالیو سندرغاړو څخه و. په داسې هنري چاپېریال کې لویېدل د موسیقۍ له نړۍ سره د تبسم د ژوند او تړاو یوه مهمه برخه جوړوي.

هغه په ۱۹ کلنۍ کې سندرې ویل پیل کړل او ورپسې یې د خپل ژوند نږدې څلور نیمې لسیزې د موسیقۍ او هنر خدمت ته ځانګړې کړې.

تبسم د خپلې هنري دورې په اوږدو کې د راډیو او ټلوېزیون ترڅنګ، د پښتو فلمونو او سټېج له لارې هم خپل هنر وړاندې کاوه. هغه د شاوخوا ۱۲۰ پښتو فلمونو لپاره سندرې ثبت کړې وې او له ګڼو نومیالیو موسیقارانو سره یې کار کړی و.

له ټپې تر نظم؛ د ولس د ذوق سندرغاړی

تبسم په پښتو سربېره په سرایکي، هندکو او فارسي ژبو هم سندرې ویلې.

نذیر ګل، چې له تبسم سره یې د موسیقۍ په برخه کې نږدې اړیکې لرلې، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې هغه د هنرمندې کورنۍ غړی و او دواړو په ګډه سلګونه سندرې ویلې دي.

نذیر ګل د هغه د هنري تنوع په اړه وايي: «که ټپه، چاربېته، نیمکۍ، بګتۍ او که نظم، که لوبه او څه یې هم زمزمه کړي، د خلکو زړونه یې ګټلي وو».

د تبسم د هنري فعالیت یوه بله مهمه برخه سټېج و.

د هغه د خپلې وینا له مخې، په خپل هنري سفر کې یې شاوخوا لس زره سټېجي پروګرامونه ترسره کړي وو.

ګلرېز تبسم د خپل هنري ژوند په اوږدو کې له ګڼو موسیقارانو سره ګډ کار کړی و، چې په هغوی کې رفیق شینواری هم شامل و. د پښتو فلمونو لپاره د هغه ثبت شوې سندرې د هنري فعالیت یوه مهمه برخه جوړوي.

د پاکستان حکومت تبسم ته د هغه د هنري خدمتونو په ویاړ صدارتي جایزه هم ورکړې وه. دغه راز نوموړی په پېښور کې د «سټېج پاچا» په لقب پېژندل کېده.

سره له دې چې تبسم له یوې هنري کورنۍ سره تړاو درلود، د نذیر ګل په وینا، د هغه له اولادونو څخه هېڅوک د موسیقۍ یا هنر پر لاره نه دي تللي.

تبسم په خپله مرکه کې ویلي وو، چې په ۲۰۱۵ کال کې یې سندرې ویل پرېښودل.

د خیبر پښتونخوا والي فیصل کریم کنډي د یکشنبې په ماښام وویل، سهیل اپریدی نظر بند دی او د هغه د خوندیتوب په اړه د اندېښنې اړتیا نشته.
د پاکستان مرکزي حکومت د اکتوبر په ۱۱مه په خیبر پښتونخوا کې د والي واکمني او بېړنی حالت نافذ کړ. له هغې وروسته سهیل اپریدی په عام محضر کې نه دی لیدل شوی. یوه ورځ وروسته یوه مرکزي وزیر تایید کړه چې سهیل اپریدی او د کابینې ځینې غړي یې د مخنیوي په موخه په توقیف کې ساتل شوي دي.
د رسمي معلوماتو د نشتوالي له امله، د سهیل اپریدي ورور او د بابر سلیم سواتي د تره زوی په جلا جلا توګه پېښور عالي محکمي ته عریضې کړې دي څو د خپلو خپلوانو د موندلو غوښتنه وکړي.
والي فیصل کریم کنډي وویل، که د سهیل اپریدي پر ضد قضیې وي قانوني اقدام به ورسره وشي او محکمې ته به وړاندې شي خو که قضیې نه وي خوشې به شي.
کله چې ترې وپوښتل شول چې که قضیې نه لري نو ولې تر اوسه نه دی خوشې شوی.
فیصل کریم کنډي وویل، سبا به په دې اړه نور معلومات ورکړي.
هغه زیاته کړه، چې د ایالتي اسمبلۍ مشر بابر سلیم سواتی هم نظر بند دی او که پر ضد یې تورونه نه وي خوشې به شي.
خو فیصل کریم کنډي پر هغه تور ولګاوه چې د اسمبلۍ د مشر په توګه یې ناقانونه او له اساسي قانون سره په ټکر کې اقدامات کړي دي.
د هغو کسانو په اړه د پوښتنې په ځواب کې چې په خپله د نیول کېدو لپاره حاضر شوي یا نیول شوي دي۔ کره شمېرې نشته خو د هغه په اټکل شاوخوا ۴۰ تر ۵۰ سلنې کسان یا په خپله د نیول کېدو لپاره حاضر شوي او یا پټ شوي دي.
فیصل کریم کنډي په خیبر پښتونخوا کې د والي واکمنۍ او بېړني حالت د پلي کېدو په اړه وویل دا د حکومت وروستۍ لاره وه. هغه زیاته کړه له شپږو میاشتو وروسته به پرېکړه وشي چې بېړنی حالت دوام وکړي او که نه.
د هغه په شخصي نظر ښايي دا موده تر شپږو میاشتو هم اوږده شي خو نوموړي ومنله چې اټکل یې ناسم هم ثابتېدای شي.
د والي فیصل کریم کنډي په وینا، د ترهګرۍ پر ضد د اغېزمنې مبارزې لپاره اړینه ده چې مرکزي او ایالتي حکومتونه په یوه دریځ کې وي او خپل اقدامات همغږي کړي.
هغه وویل، د دې لپاره پلانونه جوړېږي خو عملي کول یې وخت ته اړتیا لري.
فیصل کریم کنډي د خیبر پښتونخوا د ۱۲ ولسوالیو لپاره د جوړې شوې «سیمه‌ییزې استازولۍ او پرمختیا شورا» د غړي ملک خان مرجان له هغې څرګندونې هم ځان او د دولت تګلاره جلا وبلله چې له افغان طالبانو سره یې د خبرو ملاتړ کړی و.
هغه وویل، د مرجان د څرګندونو په اړه به پلټنه وکړي خو د دولت دریځ روښانه دی او په اوس وخت کې له افغانستان سره خبرې نه کوي.
فیصل کریم کنډي له افغان خاورې څخه پر پاکستان د ترهګریزو بریدونو غندنه وکړه او پر طالبانو یې تور ولګاوه چې هند ته اجازه ورکوي څو د پاکستان پر ضد د افغانستان له خاورې کار واخلي په داسې حال کې چې طالبان د خبرو غوښتنه هم کوي.
هغه وویل، که له افغان خاورې پر پاکستان ترهګریز بریدونه کېږي پاکستانی پوځ د ځواب ورکولو وړتیا لري.
فیصل کریم کنډي ټینګار وکړ چې په دې اړه هېڅ ډول خبرې اترې نه کېږي او د ملک خان مرجان څرګندونې یوازې د هغه شخصي نظر دی نه د دولت رسمي تګلاره.