نږدې شل کاله وروسته، د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه،چې طالبان بیا کابل ته ننوتل، د ایران محافظهکارې ورځپاڼې «وطن امروز» چې له دولتي ملاتړه برخمنه ده، په خپل لومړي مخ کې د «ولایات متحده طالبان» تر سرلیک لاندې په افغانستان کې د امریکا د سیاست ناکامي انځور کړه.
دا دواړه چلندونه دا پوښتنه را ټوکوي، چې ایران څنګه له داسې دولت څخه چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ له پای سره یې خپلې امنیتي ګټې تړلې وې، داسې وضعیت ته ورسېد چې د طالبانو بیا واکمنېدل یې د امریکا د ستراتیژیکې ماتې په توګه تعبیرول؟
د دې بدلون تر شا له امریکا سره د ایران د سیالۍ پراخېدو، په افغانستان کې د واشنګټن د پوځي حضور په اړه د تهران اندېښنو، په سیمه کې د نفوذ پر سر سیالۍ او د افغانستان د امنیتي وضعیت په اړه پالیسیو ټولو په دې بهیر کې رول درلود.
خو د طالبانو په اړه د ایران سیاست سملاسي یا د کابل له سقوط سره هممهاله نه دی بدل شوی. د دواړو لورو اړیکې د دښمنۍ، محدودو اړیکو، سیاسي تعاملاتو او د ځینو ګډو ګټو پر بنسټ د همکارۍ له بېلابېلو پړاوونو تېرې شوې دي.
د ملا عمر د واکمنۍ پر مهال د ایران او طالبانو دښمني
د نوییمو کلونو په وروستیو کې د طالبانو سختدریځو سیاستونو، په مزارشریف کې د ایراني ډيپلوماټانو وژل کېدو، د طالبانو په لیکو کې د شیعه ضد پاکستاني ډلو حضور او د شیعه افغانانو وضعیت د دواړو لورو اړیکې ترینګلې کړې وې.
د ۱۹۹۸ کال په اګست کې، چې طالبانو مزارشریف ونیو، اته ایراني ډېپلوماټان او یو خبریال ووژل شول. د دې پېښې له امله د ایران او طالبانو اړیکې د مستقیمې پوځي نښتې تر درشل پورې ورسېدې. تهران د افغانستان پولې ته ځواکونه ولېږل او د پوځي اقدام ګواښ یې وکړ، خو جګړه ونه شوه.
د چتم هاوس د ۲۰۰۱ کال د نومبر په یوه تحلیلي لیکنه کې راغلي چې په ایران کې د طالبانو لپاره لږ ملاتړ موجود و او د ایراني ډېپلوماتانو وژنې په تهران کې د پوځي اقدام غوښتنې پیاوړې کړې وې. په همدې وخت کې ایران د طالبانو له مذهبي او سیاسي لیدلوري هم ځان جلا باله.
د امریکا د کانګرس د څېړنیز خدمت په راپور کې هم د دې کړکېچ یادونه شوې ده. د راپور له مخې، د ایراني ډېپلوماټانو وژنې ایران دې ته اړ کړ چې د طالبانو پر وړاندې د پوځي اقدام احتمال وارزوي. د ایران او طالبانو ترمنځ مذهبي او سیاسي مخالفت هم د دواړو لورو د ترینګلتیاوو یوه مهمه برخه وه.
کله چې د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته امریکا د افغانستان پر ضد پوځي عملیات پیل کړل، تهران د امریکايي بریدونو پر ځینو اړخونو نیوکه کوله او د ملکي وګړو د مرګژوبلې په اړه یې اندېښنه څرګندوله. خو د امریکا د عملیاتو په اړه د ایران مخالفت په دې معنا نه و، چې ګواکې تهران د طالبانو د واکمنۍ دوام غوښت.
برعکس، د طالبانو له سقوط سره د ایران ځینې مهمې امنیتي اندېښنې د کمېدو په حال کې وې. د طالبانو حکومت د ایران یو سیاسي او امنیتي مخالف و او تهران د افغانستان په راتلونکي جوړښت کې د هغو سیاسي ډلو د پیاوړتیا فرصت لیده چې له ایران سره یې ښې اړیکې لرلې.
د امریکا او ایران ترمنځ، سره له دې چې اړیکې یې ترینګلې وې، په ۲۰۰۱ کال کې د افغانستان د راتلونکي په اړه محدودې ګډې موخې هم موجودې وې. ایران د طالبانو د مخالفې متحدې جبهې ملاتړ کاوه او د بن په کنفرانس کې یې د نوي افغان حکومت د جوړېدو په بهیر کې مهم ډېپلوماټیک رول ولوباوه، خو شرط یې دا و چې طالبان به په نوي حکومت کې ګډون نه لري.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت پخواني استازي جیمز ډابینز وروسته د بن د کنفرانس په بهیر کې د ایران د استازي محمدجواد ظریف رول مهم بللی و. د جورج واشنګټن پوهنتون د ملي امنیت ارشیف په یوه خپاره کړي امریکايي ډېپلوماټیک سند کې هم د افغانستان د نوي حکومت د جوړېدو لپاره د امریکا او ایران د محدودې همکارۍ یادونه شوې ده.
دا همکاري د دواړو هېوادونو ترمنځ د پراخې ملګرتیا معنا نه لرله، خو ښيي چې په ۲۰۰۱ کال کې د افغانستان په اړه د واشنګټن او تهران ځینې موخې سره نږدې شوې وې.
«کابل ساه واخیسته» ؛ د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ سقوط او ایران
د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ د پای ته رسېدو پر مهال، تهران د افغانستان د داسې سیاسي جوړښت ملاتړ کاوه چې بېلابېل قومي او سیاسي جریانونه پکې ونډه ولري او د طالبانو په څېر یوه ډله بیا د ټول هېواد واک په خپل لاس کې وانخلي.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر کمال خرازي د همدغه کال د نومبر په ۱۴مه ویلي وو، چې افغانان باید د «یو کس، یوې رایې» د ډېموکراتیک اصل له مخې د خپل هېواد راتلونکی وټاکي.
د ایران دولتي راډیو په همدې ورځ په یوه تبصره کې استدلال کړی و، چې طالبان باید د افغانستان له راتلونکي حکومت څخه په دایمي ډول لرې وساتل شي. تهران غوښتل چې د افغانستان بېلابېل قومي او سیاسي جریانونه په یوه سیاسي جوړښت کې ګډون ولري، خو د طالبانو د بیا واکمنېدو ملاتړ یې نه کاوه.
په پاکستان د کې د طالبانو د لومړۍ دورې یو ډېپلوماټ د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې د امریکا له بریدونو وړاندې دوی په اسلام اباد کې د ایران له سفارت سره د امریکا د احتمالي بریدونو او د ایران د ملاتړ په تړاو خبرې کړې وې، خو کوم مثبت ځواب یې نه و تر لاسه کړی.
نوموړی وايي: «موږ ته وویل شول چې د ایران سفارت به په تهران کې له بهرنیو چارو وزارت سره د دوی وړاندیز شریک کړي خو د امریکا بریدونه ډېر ژر شروع شول او موږ بېرته د ایران له سفارته کوم ځواب تر لاسه نه کړ، خو موږ هغه وخت پوهېدو چې ایران له موږ څخه کله هم ملاتړ نه کوي».
د ایران له دریځه د طالبانو د واکمنۍ پای د داسې یوه حکومت د رامنځته کېدو فرصت برابراوه چې تهران ورسره اړیکې لرلی شوای او په ورته وخت کې یې د خپلو پولو او د شیعه ټولنې د خوندیتوب په اړه د اندېښنو ځوابول هم غوښتل.
د افغانستان د وروستي جمهوري دولت د پخواني ولسمشر سلاکار محمد اقبال عزیزي وايي، چې تهران د طالبانو له سقوط سره بشپړ موافق و، خو نه یې غوښتل چې د افغانستان په راتلونکي کې د امریکا نفوذ دومره پراخ شي چې د ایران پر امنیتي ستراتیژیو اغېز وکړي.
په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د رژیم له سقوط وروسته په افغانستان کې د امریکا د شتون پر مهال، تهران طالبان د دې لپاره یوه وسیله ګڼله چې د امریکا نفوذ محدود کړي او په پوځي او اقتصادي لحاظ امریکا ته زیان ورسوي او همدا موخه د طالبانو هم وه.
د ګټو دغه یووالي تهران ته دا زمینه برابره کړه چې په غیر مستقیم ډول د طالبانو ملاتړ وکړي، سرچینې او پناه ځایونه برابر کړي، څو داسې یو ټیټ شدته جګړه روانه وساتي چې د لوېدیځ ملاتړی افغان حکومت کمزوری کړي. بل خوا طالبانو هم پر پاکستان سربېره یو بل ګاونډی هېواد د ملاتړي په توګه وموند.
سربېره پر دې، د طالبانو بغاوت تهران ته دا ګټه ورسوله چې افغانستان دومره بې ثباته وساتي چې د ایران ضد ځواکونو ( جیش العدل او نورو وسله والو ډلو) لپاره مرکز ونه ګرځي، یا افغانستان د امریکا یوه اوږد مهاله سیمهییزه پوځي اډه ونه ګرځي.
له همدې امله د ایران اسلامي جمهوریت د سیستان او بلوچستان په نصرت اباد، اشار، د خراسان رضوي په پیرانج، د زاهدان په همت اباد او مهرشهر کې د طالبانو یو شمېر مشرانو ته پټنځایونه او مدرسې جوړې کړې.
د افغانستان د وروستي جمهوري دولت پخواني ولسمشر محمد اشرف غني هم د ۲۰۱۶ کال د مارچ په ۱۷مه په یوه خبري غونډه کې ویلي وو چې ایران طالبانو ته وسلې او مهمات ورکوي.
د ایران لپاره د طالبانو سقوط څو مهمې پایلې لرلې. لومړی، هغه ډله له واکه لرې شوه چې د ایران له مذهبي او امنیتي ګټو سره یې سخت مخالفت درلود. دویم، تهران په کابل کې د خپلو پخوانیو متحدانو او سیاسي شریکانو د نفوذ د پراخېدو فرصت وموند. درېیم، د افغانستان د نوي حکومت په جوړېدو کې د ایران ګډون د دې زمینه برابروله چې په یوه ګاونډي هېواد کې خپل سیاسي نفوذ وساتي.
خو د طالبانو د سقوط هرکلي په افغانستان کې د امریکا د پراخېدونکي پوځي حضور د منلو معنا نه لرله.
په لومړیو میاشتو کې د امریکا او ایران همکاري د افغانستان د نوي حکومت د جوړېدو په برخه کې مهمه وه، خو د ۲۰۰۲ کال په جنورۍ کې د امریکا د ولسمشر جورج ډبلیو بوش له خوا «شرارت محور» په نوملړ کې د ایران شاملولو د دواړو هېوادونو اړیکې نورې هم ترینګلې کړې.
له دې وروسته په افغانستان کې د امریکا اوږدمهاله پوځي حضور د تهران لپاره یوه جلا امنیتي اندېښنه وګرځېده. ایران په ختیځ او لوېدیځ کې د امریکا د پوځي حضور پراخېدو ته د خپل امنیت له نظره کتل او په افغانستان کې د واشنګټن د نفوذ زیاتېدل یې د سیمهییز رقابت یوه برخه ګڼله.
په همدې توګه، د طالبانو له سقوط سره د ایران د رضایت او په افغانستان کې د امریکا له پراخ حضور سره د مخالفت ترمنځ یو تناقض رامنځته شو. تهران د طالبانو د پخوانۍ واکمنۍ له پای سره موافق و، خو نه یې غوښتل چې د افغانستان راتلونکی سیاسي او امنیتي جوړښت په بشپړه توګه د امریکا تر نفوذ لاندې راشي.
له دښمنۍ تر تماسونو؛ د شلو کلونو په اوږدو کې د اړیکو بدلون
د ایران او طالبانو اړیکې د ۲۰۰۱ کال له سقوط وروسته هم ثابتې پاتې نه شوې. د امریکا د پوځي حضور په دوام او د تهران او واشنګټن د اړیکو په خرابېدو سره، د ایران لپاره د طالبانو ارزښت په تدریجي ډول بدل شو.
د امریکا د کانګرس د څېړنیز خدمت او د سیمهییزو چارو د څېړونکو په راپورونو کې د ایران او طالبانو ترمنځ د تماسونو او د طالبانو د ځینو عناصرو د احتمالي ملاتړ یادونه شوې ده. د ایران او طالبانو د اړیکو د پراخېدو په اړه راپورونه په ځانګړي ډول د ۲۰۱۰مو کلونو په ترڅ کې زیات شول.
د دې اړیکو یوه مهمه برخه د امریکا د پوځي حضور پر وړاندې د دواړو لورو د ګټو هممهالي وه. طالبان غوښتل د امریکا په مشرۍ نړیوال حضور ته ماتې ورکړي؛ ایران بیا د افغانستان په څېر ګاونډي هېواد کې د واشنګټن د پوځي او سیاسي نفوذ د محدودولو هڅه کوله. خو دا باید د دواړو لورو د موخو بشپړ یووالی ونه ګڼل شي. د ایران لپاره په افغانستان کې د طالبانو بشپړې واکمنۍ هم خطرونه لرل. تهران د افغانستان د شیعه ټولنو د خوندیتوب، د کډوالو د بهیر، سرحدي امنیت او د نورو سختدریځو وسلهوالو ډلو د فعالیتونو په اړه اندېښنې لرلې.
له همدې امله، د ایران د سیاست یوه مهمه ځانګړنه دا وه چې له یوه لوري یې له افغان حکومت سره رسمي اړیکې ساتلې او له بل لوري یې له طالبانو سره تماسونه پراخول.
د ۲۰۲۱ کال په جولای کې د طالبانو له بیا واکمنېدو شاوخوا یوه میاشت مخکې ایران د افغان حکومت او طالبانو د استازو ترمنځ د خبرو کوربهتوب وکړ. دې غونډې ښودله، چې تهران د طالبانو د بیا واکمنېدو تر مخه له دې ډلې سره سیاسي تعامل ته رسېدلی و.
د هند د نړیوالو چارو د څېړنو شورا په یوه تحلیلي مقاله کې راغلي چې د طالبانو په اړه د ایران دریځ په تېره لسیزه کې په تدریجي ډول بدل شوی. د مقالې له مخې، د سیمې امنیتي واقعیتونو او له امریکا سره د ایران سیالۍ د طالبانو په اړه د تهران په ستراتیژیو کې د مذهبي اختلافاتو نسبي ارزښت راکم کړی و. په دې توګه، د طالبانو په اړه د ایران سیاست د بشپړې دښمنۍ له حالت څخه د محدودو اړیکو او د ځینو ګډو ګټو پر بنسټ همکارۍ ته واوښت. خو دا بدلون د دواړو لورو د ټولو اختلافاتو د له منځه تلو معنا نه لرله.
شل کاله وروسته: «د طالبانو متحده ایالات»
د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه، چې طالبان کابل ته ننوتل او د افغانستان جمهوري نظام ړنګ شو، د ایران د چارواکو لومړنۍ څرګندونې تر ډېره د امریکا پر ماتې او د افغانستان د راتلونکي پر امنیت متمرکزې وې.
د ایران پخواني ولسمشر ابراهیم رییسي د اګست پر ۱۶مه وویل چې د امریکا پوځي ماتې او له افغانستان نه وتل باید په دغه هېواد کې د ژوند، امنیت او تلپاتې سولې د بېرته ټینګښت په فرصت بدل شي. د رییسي په څرګندونو کې د طالبانو نوم په مستقیم ډول نه و یاد شوی. هغه له افغان ډلو وغوښتل چې د ملي توافق لپاره کار وکړي.
د ایران د محافظهکارو رسنیو ژبه یوڅه روښانه وه.«وطن امروز» ورځپاڼې د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه د «ولایات متحده طالبان» تر سرلیک لاندې د امریکا د افغان سیاست ناکامي انځور کړه. ورځپاڼې استدلال کاوه چې امریکا افغانستان له داسې سیاسي جوړښت او ځواکمن پوځ پرته پرېښود چې د خپل نظام د ساتلو وړتیا ولري.
د ایران بلې محافظهکارې ورځپاڼې «کیهان» هم د امریکا د شل کلن حضور پایلې د فساد، ناامنۍ او د طالبانو بیا واکمنېدو په توګه وړاندې کړې.
ددغو رسنیو اصلي تمرکز د طالبانو د حکومت د هر اړخیز ملاتړ پر ځای د امریکا د ستراتیژۍ پر ناکامۍ و. د ایران په سیاسي روایت کې په افغانستان کې د بدلون تر ټولو مهم پیغام دا و چې امریکا له شلو کلونو پوځي حضور وروسته ونه توانېده هغه نظام وساتي چې د ملاتړ لپاره یې پراخې سرچینې لګولې وې.
د ایران د ملي امنیت عالي شورا پخواني منشي علي شمخاني هم د امریکا د ځواکونو وتل د اشغالګرو د سپکوونکي شړل کېدو په توګه تعبیر کړل. په کابل کې د ایران سفارت هم په غیرمستقیم ډول د طالبانو پر واکدارۍ خوښي وښوده. خو د ایران د چارواکو په څرګندونو کې د طالبانو د واکمنۍ په اړه احتیاط هم لیدل کېده. تهران په عامه توګه د افغانستان د سیاسي توافق، ثبات او د بېلابېلو ډلو د ګډون غوښتنه کوله.
له افغانستان نه د امریکا وتل ایران ته یو ستراتیژیک فرصت و، خو د طالبانو بیا واکمنېدا ورسره امنیتي او سیاسي پوښتنې هم لرلې، چې ډېر ژر ورسره یوې مشترکې پایلې ته ورسېدل او خپلې ډېرې اندېښنې یې د «کنټرول ملګرتیا» په چوکاټ کې راوستې.
د خوښۍ تر شا د ګټو سیاست
د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ کلونو ترمنځ د ایران د دریځ بدلون په دریو عواملو کې د درک وړ دی.
لومړی، د طالبانو لومړۍ واکمنۍ د ایران لپاره د مذهبي او سرحدي امنیت له نظره جدي اندېښنې لرلې. د طالبانو له سقوط وروسته د امریکا اوږدمهاله پوځي حضور بیا د تهران لپاره ستراتیژیک او تر طالبانو ستر امنیتي فشار و. په ۲۰۲۱ کال کې د امریکا وتل د دې فشار د کمېدو فرصت و.
دویم، له واشنګټن سره سیالي وه. په ۲۰۰۱ کال کې د افغانستان د نوي حکومت د جوړېدو پر مهال د ایران او امریکا محدودې ګډې موخې موجودې وې. خو د دواړو هېوادونو د اړیکو له خرابېدو وروسته، په افغانستان کې د امریکا د نفوذ محدودول د تهران مهمه سیمهییزه موخه ګڼل کیږي. له طالبانو سره د ایران تماسونو ته هم د همدې پراخې سیالۍ په چوکاټ کې کتل کیږي.
درېیم، د افغانستان پر راتلونکي د نفوذ ساتل وو. ایران نه غوښتل چې د افغانستان سیاسي او امنیتي راتلونکی یوازې د امریکا یا د سیمې د نورو سیالو هېوادونو له خوا وټاکل شي. له افغان حکومتونو سره رسمي اړیکې او له طالبانو سره اړیکې د تهران د همدې پراخې ارزونې دوه اړخونه یادیږي.
سره له دې، د ایران او طالبانو اړیکې له مهمو اختلافاتو خالي نه دي. د شیعه ټولنو خوندیتوب، سرحدي امنیت، د کډوالو وضعیت، د اوبو وېش او د افغانستان د سیاسي جوړښت په اړه د دواړو لورو احتمالي اختلافات د اړیکو پر راتلونکي اغېز لرلای شي.
له«کابل ساه واخیسته» څخه تر «ولایات متحده طالبان» پورې د ایران د دریځ بدلون ښيي چې په سیمهییز سیاست کې دښمني او ملګرتیا تلپاتې نه دي، بلکې د بدلېدونکو شرایطو او ملي ګټو تابع دي. په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو سقوط د تهران لپاره د یوه امنیتي مخالف د واکمنۍ پای و، خو په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو بیا واکمنېدل د ایران د ستر سیال واشنګټن د ستراتیژیکې ماتې په توګه تعبیر شول. دا د طالبانو د ایډیالوژۍ د منلو یا له هغوی سره د ټولو اختلافاتو د حل پایله نه ده، بلکې تهران د خپلو اړتیاوو له مخې له طالبانو سره ځان نږدې ساتلی دی. د دواړو لورو ترمنځ همکاري تر هغه دوام موندلای شي چې ګډې ګټې یې پر اختلافاتو برلاسې وي، خو د امنیتي او سیاسي ګټو ټکر کولای شي دا اړیکې یو ځل بیا د بېباورۍ او ټکر پر لور بوځي.