فارغ از اطلاعات آزاد و فناوری؛ ملا هبت‌الله چگونه در انزوای اطلاعاتی خود خزیده است؟

داکتر زینت کرزی در طول ریاست جمهوری حامد کرزی و پس از آن به ندرت در مجامع عمومی و مجالس رسمی ظاهر شده است. ظاهراً، آخرین بار، او در ۲۹ اسد ۱۳۸۸ در یک مرکز رای دهی در لیسه استقلال رفت و رای خود را به صندوق انتخابات ریاست جمهوری ریخت.

داکتر زینت در مراسم جشن فراغت پسرش میرویس، و دخترش ملالی با پوشش و روسری رایج در میان زنان افغان شهری ظاهر شد. پوشش او برخلاف حجاب و پوشش اجباری طالبان بود که محتسبان امر به معروف بر زنان فشار می‌آورند که آن را رعایت کنند. اما به رغم فشار طالبان، شمار زیادی از آنان مایل نیستند پوشش تحمیلی طالبان را به تن کنند.

دو دختر کوچک حامد کرزی نیز مانند دیگر دختران معمولی افغان در کنار مادر و برادر شان با لباس غیررسمی و موهای ریخته برسر شانه ظاهر شدند.

آنها فراغت خواهر بزرگتر شان، ملالی را جشن گرفتند که از صنف ششم فارغ شد. ملالی بنا به دستور طالبان حق درس خواندن در مکتب بالاتر از صنف ششم را ندارد اما می‌تواند به مدرسه برود و یک آخند زن شود.

حامد کرزی در پیامش آرزو کرده است که او نیز مانند میرویس، بتواند بیشتر درس بخواند و از دانشگاه فارغ شود.

حامد کرزی در افغانستان حق فعالیت و موضع‌گیری سیاسی ندارد و بارها از سوی طالبان تحت نظر بوده و حق بیرون شدن از کشور را نداشته است. رئیس جمهور پیشین با این که به ندرت درباره مسایل سیاسی اظهارنظر کرده است اما به طور پیوسته از طالبان خواسته است تا دروازه‌های مکتب و دانشگاه را به روی دختران و زنان افغان باز کند.

او به تازگی درخانی، دختر کوچکش را با خود به مجالس دیدار با داکتر عبدالله در کابل می‌برد. به نظر می‌رسد که حامد کرزی آن قدر در کابل احساس قدرت می‌کند که برخلاف دستور طالبان، با همسر و دخترانش در مجامع عمومی ظاهر شود.

زیرا، نخستین پیام این اقدام کرزی این است که دستورات هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان درباره خانه نشین کردن زنان و منع حضور آنها در مجالس عمومی را نادیده می‌گیرد. ظاهرا، رئیس‌ جمهور سابق می‌خواهد به شکل متفاوت سیاست‌ها و محدودیت‌های طالبان علیه زنان را به چالش بکشد.

کمتر سیاستمداری سرشناس در افغانستان تا اکنون حضور همسر خود را در مجامع عمومی اعلام کرده یا عکسی صمیمانه و خانوادگی از آنان منتشر کرده است. کرزی نیز قبلا با این که رئیس جمهور بود و به تخت نشانده ناتوی غربی لیبرال، اما عرف سیاسی افغانستان-ظاهر نشدن همسران سیاستمداران و رهبران افغان در انظارعامه- را رعایت می‌کرد.

به هر حال، سیاستمداران افغان نارضایتی ملاها و اقشار سنتی از کشف حجاب ملکه ثریا، همسر امان‌الله‌خان را که بخشی از اصلاحات تجددطلبانه و پیشرفت زنان در آن زمان بود، به یاد دارند، نارضایتی‌ای که سرنوشت تلخی برای شاه ترقی خواه افغانستان رقم زد.

یکبار زینت کرزی، در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی در حوت ۱۳۹۱ درباره گوشه‌نشینی خود توضیح داده بود. او گفته بود: «افغانستان ۳۰ سال جنگ را پشت سر گذاشته و فرهنگ و عنعنات مردم افغانستان هنوز آماده نیست، من هیچگاهی در رسانه‌ها ظاهر نشدم و در سفرهای زیادی نبودم چون فکر می‌کنم که ما به وقت بیشتری نیاز داریم.»

اما، ممنوعیت تحصیل که دختران رئیس جمهور سابق را نیز شامل می‌شود، کرزی را وادار کرده که این عرف را زیر پا بگذارد و نارضایتی خود را به هبت‌الله منتقل کند.

آقای کرزی در یادداشتش درباره فراغت ملالی، دخترش نوشت که او هم دوره ابتدایی مکتب را به پایان رسانده و برای آموزش در مراحل بالاتر «آماده و مصمم» است.

رئیس جمهور پیشین ابراز امیدواری کرده است که ملالی «همراه با تمام خواهران هموطن خود، دوره مکتب را تا صنف دوازدهم در داخل کشور تکمیل کنند و با تحصیلات عالی در پوهنتون به آرزوهای شان دست یافته و برای خود، خانواده و کشورعزیز خود مصدر خدمت شوند.»

اما، ملالی و دیگر دختران افغان زمانی می‌توانند به دانشگاه بروند و کار کنند که طالبان در قدرت نباشد یا این گروه زیر فشار داخلی و بین المللی در سیاست‌های خود در قبال زنان تغییر بیاورد.

تاکید کرزی بر این نکته که دخترش «آماده و مصمم» به ادامه آموزش است، ظاهرا می‌خواهد به رهبران طالبان بگوید که همه دختران افغان آماده و مصمم برای ادامه تحصیل اند و باید محدودیت‌های وضع شده بر سر راه آنان برداشته شود.

هرچند رئیس جمهور پیشین بارها به محدودیت‌های طالبان بر آموزش زنان و دختران تاخته است، ظاهرا اکنون او به شکل دیگر و با آوردن دخترانش در میدان، می‌خواهد سیاست‌های زن‌ستیزانه طالبان را نقد کند.

مقام‌های پیشین و کاربران شبکه‌های اجتماعی نیز به محفل فراغت فرزندان کرزی واکنش نشان داده اند. برخی از مقام‌های سابق به او بابت فارغ تحصیلی ملالی و میرویس تبریک گفته اند. اما، شما زیادی از کاربران ممنوعیت تحصیل دختران را نتیجه مماشات او با طالبان توصیف کردند که از نظر آنها به مرور زمان قدرتمند شدند و در نهایت حکومت اشرف غنی را سرنگون کردند.

با این حال، کرزی از انگشت شمار سیاستمداران سرشناسی است که در زیر سایه حاکمیت سرکوب هبت‌الله، بیشتر از هر موضوعی بر بازگشایی مکاتب دختران تاکید دارد.

طالبان چند ماه پس از بدست گرفتن قدرت در اسد ۱۴۰۰، به‌تدریج محدودیت‌ها بر آموزش دختران و زنان در افغانستان را وضع کرد و به اجرا گذاشت. این محدودیت‌ها ابتدا دختران را از آموزش بالاتر از صنف ششم مکتب محروم کرد و سپس شامل ممنوعیت آموزش دختران در دانشگاه‌‌ها و مراکز آموزش عالی افغانستان، خصوصی و دولتی نیز شد.

هرچند در ماه‌‌های اول، مقام‌های طالبان می‌گفتند که پس از اعمال یک سلسله اصلاحات، دروازه‌های مکاتب به روی دختران باز می‌شود، اما به‌تدریج این موضوع از سر زبان مقام‌ها و سخنگویان طالبان افتاد و بعدا در پاسخ به انتقادها گفتند که آموزش دختران یک موضوع داخلی افغانستان است و از رسانه‌ها خواستند که بر طرح این موضوع پافشاری نکنند.

با گذشت نزدیک به چهار سال از روی کار آمدن طالبان، هنوز هیچ چشم‌انداز روشنی برای باز شدن دروازه‌های مکاتب در دوره لیسه و دانشگاه‌‌ها به روی دختران دیده نمی‌شود.

محدودیت‌های طالبان بر آموزش دختران باعث شده است که بخش بزرگ از دانش آموزان دختر پس از فراغت از صنف شش کاملا خانه‌نشین شوند و در مواردی در صنعت قالین‌بافی مشغول به کار شوند. طبق گزارش‌ها،‌ در بسیاری مناطق،‌ دختران تن به ازدواج‌های زودهنگام می‌دهند.

با این همه، بسته ماندن مکاتب بالاتر از صنف ششم و دروازه‌‌های دانشگاه‌‌ها و موسسات تحصیلات عالی باعث شده است که بیشتر دختران دچار افسردگی شوند و آرزوهای را که داشتند برباد رفته تصور کنند.

از زمان سقوط دولت جمهوری افغانستان در اسد ۱۴۰۰، مسئله مشروعیت سیاسی و حکومت فراگیر در افغانستان دوباره در مرکز گفتمان بین‌المللی قرار گرفته است.

بازگشت طالبان به قدرت از طریق نظامی، چشم‌انداز سیاسی کشور را اساساً تغییر داده و نگرانی‌های مهمی را در مورد نمایندگی، مشارکت و حفاظت از حقوق مدنی و انسانی تحت حکومت بالفعل آن ایجاد کرده است.

علیرغم درخواست‌های مکرر جامعه بین‌المللی، به ویژه سازمان ملل متحد، برای تشکیل یک دولت فراگیر، رژیم فعلی در کابل همچنان از نظر ایدئولوژیکی سفت و سخت و از نظر قومی متمرکز است و تحمل کمی برای کثرت‌گرایی سیاسی دارد.

سازمان ملل متحد، از طریق پلتفرم‌های مختلف - از جمله توافقنامه دوحه و گفت‌وگوهای بعدی - تلاش کرده است تا نقشه راهی برای صلح و ثبات در افغانستان ترسیم کند. با این حال، این تلاش‌ها تا حد زیادی در رفع موانع ساختاری و ایدئولوژیکی اصلی که مانع از پذیرش یک چارچوب سیاسی واقعاً فراگیر توسط طالبان می‌شود، شکست خورده است.

در این زمینه، مفهوم "دولت فراگیر" اگر با ضمانت‌های قابل اجرا، بی‌طرفی سیاسی و چشم‌انداز امنیتی بازسازی‌شده، به ویژه در مراکز شهری مانند کابل، همراه نباشد، در معرض خطر تقلیل به یک حرکت نمادین قرار دارد.

این مقاله به بررسی انتقادی امکان‌سنجی ایجاد یک دولت فراگیر در حضور سلطه نظامی طالبان می‌پردازد، محدودیت‌های توافقنامه‌های بین‌المللی گذشته مانند توافقنامه دوحه را تجزیه و تحلیل می‌کند و نقش استراتژیکی را که سازمان ملل متحد باید در صورت دستیابی به یک توافق سیاسی معنادار ایفا کند، ارزیابی می‌کند.

این مقاله استدلال می‌کند که بدون تضمین‌های بین‌المللی، یک محیط امنیتی بی‌طرف و یک فرآیند معتبر برای گفت‌وگوی بین‌الافغانی، هر دولتی که به عنوان "فراگیر" نامگذاری شود، در دستیابی به مشروعیت یا پایداری شکست خواهد خورد.

برای پرداختن به این سوالات، این مقاله در هفت بخش ساختار یافته است. این مقاله با مروری نظری بر حکومت فراگیر آغاز می‌شود و پس از آن به تجزیه و تحلیل زمینه سیاسی فعلی در افغانستان می‌پردازد. بخش سوم، مشارکت سازمان ملل متحد را از طریق توافقنامه دوحه بررسی می‌کند و از شکست‌های آن درس می‌گیرد.

بخش چهارم چالش‌های خاص برای ایجاد یک دولت فراگیر واقعی تحت حاکمیت طالبان را شناسایی می‌کند. در نهایت، این مقاله مجموعه‌ای از توصیه‌های عملی را برای سازمان ملل متحد و ذینفعان بین‌المللی ارائه می‌دهد و با خلاصه‌ای از یافته‌های کلیدی و مسیری پیشنهادی برای حل و فصل سیاسی پایدار به پایان می‌رسد.

۲. مفهوم حکومت فراگیر: مرور نظری

حکومت فراگیر به طور گسترده به عنوان ستونی اساسی برای ایجاد صلح، مشروعیت دولت و توسعه سیاسی پایدار در جوامع پس از جنگ در نظر گرفته می‌شود. این مفهوم که ریشه در نظریه دموکراتیک و اصول قرارداد اجتماعی دارد، به میزانی اشاره دارد که همه اقشار جامعه - صرف نظر از قومیت، مذهب، جنسیت یا وابستگی سیاسی - می‌توانند به طور معناداری در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و ساختارهای قدرت مشارکت کنند. هدف نه تنها نمایندگی، بلکه توزیع عادلانه قدرت، منابع و فرصت‌ها نیز هست.

محققانی مانند آرند لیپارت (۱۹۹۹) و جان دریزک (۲۰۰۰) تاکید می‌کنند که حکومت فراگیر در جوامع کثرت‌گرا که در آنها نارضایتی‌های تاریخی، اختلافات قومی یا درگیری‌های ایدئولوژیک وجود دارد، ضروری است. نظریه دموکراسی انجمنی لیپارت، سازوکارهای تقسیم قدرت - از جمله ائتلاف‌های بزرگ، وتوی اقلیت‌ها و نمایندگی تناسبی - را به عنوان ابزارهای ضروری برای تطبیق شکاف‌های عمیق اجتماعی ترسیم می‌کند. در کشورهای شکننده یا پس از جنگ، شمولیت صرفاً یک ترجیح هنجاري نیست، بلکه یک ضرورت عملی برای جلوگیری از بازگشت به خشونت است.

سازمان ملل متحد همچنین شمولیت در حکومت را به عنوان فرآیندی تعریف می‌کند که در آن همه بازیگران مرتبط در گذار سیاسی جایگاهی دارند. طبق گزارش سازمان توسعه ملل متحد، توافقات سیاسی فراگیر نیازمند شفافیت، پاسخگویی و مشارکت فعال گروه‌های به حاشیه رانده شده، از جمله زنان و اقلیت‌ها است. یک دولت فراگیر نه تنها در مورد ترکیب کابینه یا پارلمان، بلکه در مورد فرآیند اساسی مذاکره، اعتمادسازی و مصالحه سیاسی نیز هست.

نکته مهم این است که شمولیت باید از تنوع سطحی متمایز شود. صرفاً انتصاب افراد از گروه‌های قومی یا سیاسی مختلف - بدون اعطای نفوذ واقعی به آنها - منجر به تظاهر به جای مشارکت معنادار می‌شود. همانطور که در گذارهای سیاسی در کشورهایی مانند عراق، سودان جنوبی و لبنان نشان داده شده است، موفقیت شمولیت به شدت به وجود ضمانت‌های نهادی، سازوکارهای اجرایی بی‌طرف و نظارت بین‌المللی بستگی دارد.

در زمینه افغانستان، حکومت فراگیر یک چالش دیرینه بوده است. از زمان فروپاشی سلطنت در دهه ۱۹۷۰، رژیم‌های متوالی برای ایجاد یک نظم سیاسی که منعکس کننده تنوع قومی و منطقه‌ای کشور باشد، تلاش کرده‌اند. عدم دستیابی به این شمولیت بارها منجر به چرخه‌هایی از درگیری، محرومیت از حقوق و بحران‌های مشروعیت شده است.

بنابراین، هرگونه بحثی در مورد تشکیل یک دولت فراگیر تحت حکومت طالبان باید ریشه در درک روشنی از آنچه شمولیت مستلزم آن است داشته باشد، نه به عنوان یک ظاهر یا استراتژی روابط عمومی، بلکه به عنوان یک تحول ساختاری واقعی که توسط فرآیندهای سیاسی فراگیر، ضمانت‌های معتبر و حاکمیت مشترک پشتیبانی می‌شود.

۳. زمینه سیاسی افغانستان پس از ۲۰۲۱

فروپاشی جمهوری اسلامی افغانستان در اسد ۱۴۰۰ نقطه عطفی در مسیر سیاسی این کشور بود. تصرف نظامی سریع طالبان، پس از خروج نیروهای ایالات متحده و ناتو، نه تنها نظم شکننده قانون اساسی را مختل کرد، بلکه آن را با یک رژیم بالفعل جایگزین کرد که فاقد مشروعیت انتخاباتی و رضایت عمومی گسترده است. در حالی که طالبان ادعا می‌کند امنیت و حاکمیت را احیا کرده‌ است، ماهیت حکومت این گروه نگرانی‌های قابل توجهی را در مورد اقتدارگرایی، انحصارطلبی ایدئولوژیک و به حاشیه راندن سیستماتیک بخش‌های بزرگی از جامعه افغانستان ایجاد کرده است.

در قلب این واقعیت سیاسی جدید، تمرکز قدرت در یک چارچوب ایدئولوژیک و قومی محدود وجود دارد. رهبری طالبان همچنان به طور گسترده تحت سلطه روحانیون پشتون از ولایت‌های جنوبی است و گروه‌های قومی غیرپشتون، روشنفکران سکولار یا زنان حضور بسیار کمی دارند یا اصلاً حضور ندارند.

احزاب سیاسی همچنان ممنوع هستند، رسانه‌های مستقل به شدت محدود شده‌اند، سازمان‌های جامعه مدنی سرکوب می‌شوند و مخالفان به طور سیستماتیک از طریق ارعاب و خشونت ساکت می‌شوند. به نظر می‌رسد مدل حکومتداری رژیم فعلی به شدت از تفسیری سختگیرانه از اسلام دیوبندی گرفته شده است و پذیرش کمی برای کثرت‌گرایی یا تنوع سیاسی دارد.

علاوه بر این، علیرغم وعده‌های اولیه اعتدال و شمول پس از بازگشت به قدرت، طالبان نتوانسته‌ است هیچ گام معتبری در جهت تشکیل یک دولت واقعاً نماینده بردارد. کابینه موقت آنها که در سپتامبر ۲۰۲۱ اعلام شد، تقریباً به طور کامل از وفاداران طالبان تشکیل شده است که بسیاری از آنها به دلیل مشارکت در شورش و تروریسم تحت تحریم‌های بین‌المللی قرار دارند. این تثبیت قدرت، حس طرد شدن را در میان سایر جوامع قومی و همچنین در میان نخبگان سیاسی سابق، تکنوکرات‌ها و فعالان جامعه مدنی عمیق‌تر کرده است.

حکومت طالبان همچنین با فقدان کامل کنترول‌ها و توازن‌های نهادی مشخص می‌شود. هیچ پارلمان کارآمدی، هیچ قوه قضائیه مستقلی و هیچ چارچوب قانون اساسی برای تنظیم رفتار قوه مجریه وجود ندارد. تصمیم‌گیری در درون حلقه رهبر عالی طالبان متمرکز است و فرامین او از اقتدار مطلق برخوردار است. در این زمینه، مفهوم «دولت فراگیر» به شدت مشکل‌ساز می‌شود، زیرا هیچ سازوکار سیاسی یا قانونی وجود ندارد که از طریق آن بتوان شمول‌گرایی را اجرایی کرد.

یکی دیگر از ویژگی‌های کلیدی فضای سیاسی پس از ۲۰۲۱، اتکای طالبان به کنترول اجباری بر مراکز شهری در حالی است که مناطق روستایی را از طریق شبکه‌های قبیله‌ای و مذهبی اداره می‌کنند. اگرچه این امر ممکن است ثبات کوتاه‌مدت را فراهم کند، اما نمی‌تواند خلأ نهادی بلندمدت و نقص‌های حکومتداری را که دهه‌هاست افغانستان را گرفتار کرده است، برطرف کند. مشارکت محدود جامعه بین‌المللی - که اغلب ناشی از نگرانی‌های بشردوستانه یا محاسبات ژئوپلیتیکی است - همچنین به طالبان اجازه داده است تا در برابر اصلاحات معنادار مقاومت کنند و در عین حال به دنبال به رسمیت شناخته شدن بالفعل باشند.

در مجموع، زمینه سیاسی افغانستان پس از ۲۰۲۱ با حکومت استبدادی متمرکز، طرد قومی، انعطاف‌ناپذیری ایدئولوژیک و فقدان نهادهای مشارکتی تعریف می‌شود. این شرایط اساساً با اصول و پیش‌نیازهای حکومت فراگیر در تضاد است. بنابراین، هرگونه تلاشی برای ایجاد یک توافق سیاسی گسترده باید با ساختارهای قدرت عمیقاً ریشه‌دار و اعتقادات ایدئولوژیکی که رژیم فعلی را تعریف می‌کنند، مقابله کند.

۴. موضع سازمان ملل متحد و توافقنامه دوحه: درس‌ها و محدودیت‌ها

سازمان ملل متحد از نظر تاریخی نقشی پیچیده و در حال تحول در فرآیندهای سیاسی افغانستان، از هماهنگی‌های بشردوستانه گرفته تا حل منازعات و دولت‌سازی، ایفا کرده است. پس از سقوط رژیم طالبان در سال ۲۰۰۱، سازمان ملل متحد در تسهیل روند بن که زمینه‌ساز نظم قانون اساسی پس از طالبان شد، نقش مهمی داشت. با این حال، با تغییر پویایی قدرت به سمت مذاکرات دوجانبه بین ایالات متحده و طالبان که در توافقنامه دوحه در ۲۹ فبروری ۲۰۲۰ به اوج خود رسید - نقش آن به طور فزاینده‌ای محدود شد.

توافقنامه دوحه که رسماً بین ایالات متحده و طالبان - با حداقل مشارکت سازمان ملل متحد - امضا شد، قرار بود چارچوبی برای خروج مرحله‌ای نیروهای امریکایی و آغاز مذاکرات بین‌الافغانی فراهم کند. با این حال، این توافقنامه حاوی چندین نقص اساسی بود که پیامدهای بلندمدتی برای آینده سیاسی افغانستان داشته است:

• محرومیت دولت جمهوری افغانستان: شاید مهم‌ترین محدودیت توافقنامه دوحه، محرومیت کامل جمهوری اسلامی افغانستان از روند مذاکرات بود. این امر نه تنها مشروعیت دولت سابق را تضعیف کرد، بلکه مردم افغانستان را از نمایندگی در تعیین سرنوشت سیاسی خود نیز محروم کرد.

• فقدان سازوکارهای اجرایی: این توافقنامه فاقد ضمانت‌های الزام‌آور برای تضمین پایبندی طالبان بود. هیچ ماده‌ای برای نظارت، پاسخگویی یا عواقب تخلفات توسط شخص ثالث وجود نداشت. این امر یک پویایی نامتقارن ایجاد کرد که در آن طالبان مشروعیت بین‌المللی و امتیازاتی - مانند آزادی زندانیان - را بدون پایبندی به تعهدات خود به دست آورد.

• تمرکز محدود بر منافع امنیتی ایالات متحده: هدف اصلی توافقنامه دوحه، خروج نیروهای امریکایی و تضمین عدم استفاده از خاک افغانستان برای تروریسم علیه غرب بود. مسائل گسترده‌تری مانند حقوق بشر، حکومت دموکراتیک و حمایت از اقلیت‌ها تا حد زیادی به حاشیه رانده شدند یا به عنوان اجزای آرمانی و نه اجزای قابل اجرا در این توافقنامه تلقی شدند.

• توانمندسازی روایت طالبان: این توافقنامه به طالبان اجازه داد تا خود را به عنوان یک شریک مذاکره مشروع در صحنه جهانی معرفی کند، در حالی که همزمان مبارزات نظامی خود را علیه نیروهای افغان تشدید کردند. این امر این گروه را جسورتر کرد تا در طول مذاکرات بین‌الافغانی بعدی در دوحه، استراتژی پیروزی را به جای سازش دنبال کند.

از دیدگاه سازمان ملل، توافقنامه دوحه فرصتی از دست رفته برای ایجاد یک چارچوب چندجانبه برای صلح با مالکیت واقعی افغان‌ها بود. اگرچه یوناما همچنان از یک توافق سیاسی حمایت می‌کرد، اما نفوذ آن به نفع دیپلماسی قدرت‌های بزرگ به حاشیه رانده شد.

در مجموع، در حالی که سازمان ملل متحد همچنان یک بازیگر کلیدی در بحران افغانستان است، نقش آینده آن باید دوباره تنظیم شود. باید از یک ناظر منفعل به یک ضامن فعال برای شمولیت سیاسی، اصلاحات نهادی و حقوق بشر تغییر کند. این امر مستلزم همکاری قوی‌تر میان بازیگران بین‌المللی، حضور بیشتر افغان‌ها در تمام مراحل مذاکره، و موضع‌گیری قاطع در برابر هرگونه توافق سیاسی است که کنترل استبدادی را بدون تغییر معنادار مشروعیت می‌بخشد

۵. چالش‌های ایجاد یک دولت واقعاً فراگیر تحت حکومت طالبان

تشکیل یک دولت فراگیر در افغانستان تحت رژیم فعلی طالبان با چالش‌های بزرگی روبرو است که فراتر از نمایندگی قومی یا نمادگرایی سیاسی است. در حالی که طالبان ممکن است با انتصاب چند غیر پشتون، ادعای پذیرش تنوع را داشته باشند، موانع عمیق‌تر نهادی، ایدئولوژیک و امنیتی، ایجاد یک نظام سیاسی واقعاً فراگیر و کارآمد را بدون تحولات اساسی بسیار بعید می‌کند.

۵.۱ انعطاف‌ناپذیری ایدئولوژیک و ناسازگاری سیاسی

جهان‌بینی طالبان ریشه در یک ایدئولوژی مطلق‌گرا و تئوکراتیک دارد که اصول کثرت‌گرایی دموکراتیک، برابری جنسیتی و آزادی‌های سیاسی فردی را رد می‌کند. حکومت آنها با تفسیری محدود از قوانین اسلامی شکل گرفته است که ذاتاً با اصول مشارکت سیاسی فراگیر، به ویژه برای زنان، اقلیت‌های مذهبی و بازیگران سکولار، در تضاد است. این چارچوب ایدئولوژیک، فضایی برای تقسیم قدرت با بازیگرانی که دیدگاه‌های سیاسی یا مذهبی متفاوتی دارند، فراهم نمی‌کند و مفهوم فراگیری را به یک امر ایدئولوژیک غیرقابل اجرا تبدیل می‌کند.

۵.۲ فقدان چارچوب قانونی و قانون اساسی

یک نظام سیاسی فراگیر نیازمند یک ساختار قانونی و قانون اساسی مدون است که توزیع قدرت را تعریف کند، حقوق اقلیت‌ها را تضمین کند و تعادل را تضمین کند. تحت حکومت طالبان، افغانستان فاقد یک قانون اساسی کارآمد یا یک نهاد قانونگذاری مشروع است. طالبان از طریق فرامین مبهم صادر شده توسط رهبر خود، بدون هیچ گونه مشورت عمومی، نظارت قضایی یا پاسخگویی نهادی، حکومت می‌کند.

بدون یک مبنای قانونی رسمی، هرگونه وعده فراگیری، خودسرانه، قابل لغو و غیرقابل اجرا باقی می‌ماند.

۵.۳ طرد قومی و منطقه‌ای

با وجود ادعای نمایندگی ملی، رهبری و اعضای عادی طالبان همچنان عمدتاً پشتون و مستقر در جنوب هستند. مناصب کلیدی دولتی، از جمله در وزارتخانه‌های دفاع، کشور، مالیه و امور خارجه، تحت سلطه افرادی از این پایگاه جمعیتی محدود است. گروه‌های قومی مانند هزاره‌ها، اوزبیک‌ها و تاجیک‌ها حضور بسیار کمی در نقش‌های تصمیم‌گیری دارند و جوامع آنها با تبعیض سیستماتیک و تهدیدات امنیتی روبرو هستند. این عدم تعادل قومی، نارضایتی‌های تاریخی را تشدید می‌کند و وحدت ملی را تضعیف می‌کند.

۵.۴ امنیت و ارعاب

یکی از بزرگترین موانع بر سر راه شمولیت سیاسی، استفاده مداوم طالبان از زور برای سرکوب مخالفان و ارعاب رقبا است. فعالان جامعه مدنی، روزنامه‌نگاران، فعالان زن و مقامات سابق دولتی مورد آزار و اذیت، بازداشت، شکنجه یا کشته شده‌اند.

در چنین فضایی از ترس، گفتگوی سیاسی معنادار غیرممکن است. مراکز شهری مانند کابل تحت کنترل شدید نظامی هستند و هیچ فضای عمومی بی‌طرفی برای سازماندهی، بحث یا اعتراض سیاسی وجود ندارد.

۵.۵ فقدان ضمانت‌های بین‌الملل

تجربیات گذشته، از جمله توافقنامه شکست‌خورده دوحه، نشان می‌دهد که بدون ضمانت‌ها و سازوکارهای اجرایی قوی بین‌المللی، بعید است طالبان به هیچ تعهدی برای همه‌شمولی پایبند باشند. فقدان یک ضامن معتبر بین‌المللی - مانند یک نیروی حافظ صلح تحت حمایت سازمان ملل یا یک نهاد میانجیگری شخص ثالث - به این معنی است که هر دولت فراگیری که تحت نظارت طالبان تشکیل شود، از نظر ساختاری شکننده و در برابر تغییر یکجانبه آسیب‌پذیر خواهد بود.

۵.۶ خطر استفاده از نمادگرایی و همکاری

حتی اگر طالبان با گنجاندن برخی چهره‌ها از پیشینه‌های قومی یا سیاسی مختلف موافقت کنند، این خطر قوی وجود دارد که این انتصابات بیشتر جنبه ظاهری داشته باشند تا اینکه نشان‌دهنده تقسیم قدرت واقعی باشند. چنین استفاده‌های نمادینی می‌تواند برای تضمین مشروعیت یا به رسمیت شناختن بین‌المللی و در عین حال حفظ کنترول اقتدارگرایانه در پشت صحنه مورد استفاده قرار گیرد. بدون اصلاحات ساختاری، انتصابات فراگیر احتمالاً نمادین خواهند بود تا تحول‌آفرین.

۶. پیشنهادهایی برای سازمان ملل و بازیگران بین‌المللی: حمایت از یک فرآیند سیاسی واقعی

اگر سازمان ملل و بازیگران بین‌المللی واقعاً متعهد به تسهیل یک راه‌حل سیاسی در افغانستان هستند، باید فراتر از درخواست‌های لفظی برای شمول‌گرایی حرکت کنند و یک رویکرد فعال و استراتژیک را اتخاذ کنند که واقعیت‌های ساختاری و سیاسی موجود را در نظر بگیرد. پیشنهادهای زیر گام‌های کلیدی برای حمایت از ایجاد یک فرآیند سیاسی معنادار و پایدار در افغانستان را تشریح می‌کنند.

۶.۱ ایجاد پیش‌شرط‌های تعامل

سازمان ملل باید حداقل استانداردهای سیاسی و حقوق بشری را که هر دولت افغانستان باید قبل از اعطای مشروعیت بین‌المللی رعایت کند، به وضوح تعریف کند. این پیش‌شرط‌ها باید شامل موارد زیر باشد:

• حفاظت از آزادی‌های اساسی (بیان، تجمع، مذهب و رسانه‌ها)؛

• مشارکت زنان و اقلیت‌ها در تمام فرآیندهای سیاسی؛

• یک نقشه راه شفاف برای ایجاد یک چارچوب قانون اساسی نماینده‌گرا؛

• ممنوعیت فعالیت‌های تروریستی و قطع روابط با گروه‌های افراطی.

این استانداردها باید غیرقابل مذاکره باشند و به طور مداوم در تمام کانال‌های دیپلماتیک اجرا شوند.

۶.۲ ایجاد یک محیط امنیتی بی‌طرف

تشکیل یک دولت فراگیر نمی‌تواند در سایه تسلط نظامی تحت کنترول طالبان، به ویژه در شهرهای بزرگ مانند کابل، رخ دهد. سازمان ملل متحد، با هماهنگی قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی، باید استقرار یک حضور امنیتی بین‌المللی بی‌طرف در مراکز کلیدی شهری را بررسی کند. این نیرو می‌تواند وظایف زیر را بر عهده داشته باشد:

• تضمین امنیت گفتگوهای سیاسی؛

• محافظت از بازیگران جامعه مدنی و مخالفان سیاسی؛

• نظارت بر توافقات آتش‌بس و جلوگیری از زورگویی مسلحانه.

بدون تضمین امنیتی بی‌طرفانه، هر فرآیند سیاسی گروگان برتری نظامی طالبان خواهد ماند.

۶.۳تشکیل یک کنفرانس صلح تحت نظارت سازمان ملل متحد

یک کنفرانس جامع بین‌المللی صلح تحت نظارت سازمان ملل متحد باید تشکیل شود و افراد زیر را گرد هم آورد:

• نمایندگان همه گروه‌های قومی و سیاسی افغانستان (از جمله زنان، جوانان، اقلیت‌های مذهبی و جامعه مدنی)؛

• طالبان؛

• ذینفعان منطقه‌ای (مانند ایران، پاکستان، چین، روسیه، کشورهای آسیای میانه)؛

• قدرت‌های غربی و سازمان‌های بین‌المللی.

برخلاف فرآیندهای قبلی که تحت سلطه مذاکرات دوجانبه بودند (مثلاً توافق‌نامه دوحه بین ایالات متحده و طالبان)، این قالب باید فراگیری، شفافیت و مالکیت افغان‌ها را تضمین کند. هدف باید آغاز یک نقشه راه سیاسی به سوی یک دولت انتقالی و یک فرآیند تدوین قانون اساسی باشد.

۶.۴ جلوگیری از مشروعیت‌بخشی بدون اصلاحات

بازیگران بین‌المللی باید در برابر وسوسه عادی‌سازی روابط با طالبان به دلایل عمل‌گرایانه (مثلاً همکاری در مبارزه با تروریسم یا کنترل مهاجرت) بدون تضمین اصلاحات معنادار مقاومت کنند. ارائه به رسمیت شناختن یا حمایت نهادی از رژیمی که همچنان انحصارگرا و سرکوبگر است، تنها حکومت استبدادی را تثبیت می‌کند و به آرمان‌های دموکراتیک مردم افغانستان خیانت می‌کند.

در عوض، هرگونه تعامل با طالبان باید مشروط، تدریجی و مبتنی بر عملکرد باشد - و صریحاً به پیشرفت قابل اندازه‌گیری در زمینه فراگیری، حقوق بشر و کثرت‌گرایی سیاسی مرتبط باشد.

۶.۵حمایت از جامعه مدنی افغانستان و مهاجران

جامعه بین‌المللی باید در توانمندسازی فعالان جامعه مدنی، روزنامه‌نگاران، محققان و مخالفان سیاسی افغانستان - چه در داخل کشور و چه در خارج از کشور - سرمایه‌گذاری کند. این فعالان نماینده آرمان‌های دموکراتیک مردم افغانستان هستند و باید به عنوان ذینفعان مشروع در آینده سیاسی کشور مورد حمایت قرار گیرند.

این حمایت می‌تواند به شکل‌های زیر باشد:

• ایجاد مسیرهای امن و اسکان مجدد برای افراد در معرض خطر؛

• تامین مالی رسانه‌های مستقل و مستندسازی حقوق بشر؛

• ایجاد بسترهایی برای گفتگوی سیاسی و پیشنهادهای قانون اساسی خارج از کنترول طالبان.

۷. نتیجه‌گیری: به سوی یک نقشه راه سیاسی اصولی و فراگیر برای افغانستان

افغانستان در یک دوراهی حساس قرار دارد که در آن انتخاب‌های بازیگران داخلی و جامعه بین‌المللی تعیین می‌کند که آیا این کشور به سمت صلح پایدار یا اقتدارگرایی ریشه‌دار حرکت می‌کند. کنترول بالفعل طالبان بر افغانستان، به ویژه از طریق تسلط نظامی در مراکز شهری مانند کابل، یک محیط سیاسی ایجاد کرده است که اساساً با آرمان‌های همه‌شمول، کثرت‌گرایی و حکومت مشروع ناسازگار است. در حالی که تشکیل یک "دولت فراگیر" ممکن است از طریق نمایندگی نمادین قابل دستیابی به نظر برسد، شمول سیاسی واقعی به چیزی بیش از ظاهر تنوع نیاز دارد - این امر مستلزم تغییر ساختاری، ضمانت‌های قانونی و یک عرصه سیاسی باز است.

سازمان ملل متحد، به عنوان یک نهاد چندجانبه مرکزی، تعهد اخلاقی و سیاسی دارد که اشتباهات استراتژیک توافق دوحه را تکرار نکند. هر نقشه راه آینده باید بر اساس موارد زیر ساخته شود:

• مالکیت و نمایندگی افغان‌ها در تمام طیف‌های قومی، جنسیتی، مذهبی و سیاسی؛

• مشروعیت قانونی از طریق یک فرآیند تدوین قانون اساسی و ایجاد نهادهای دولتی پاسخگو؛ • بی‌طرفی امنیتی، که با ضمانت‌های بین‌المللی که مانع از اعمال زور توسط گروه‌های مسلح می‌شود، امکان‌پذیر می‌شود؛

• تعامل مشروط، که در آن طالبان یا هر نیروی سیاسی تنها تا حدی به رسمیت شناخته می‌شود که به حقوق بشر، حکومت فراگیر و هنجارهای دموکراتیک احترام می‌گذارد.

این فرآیند نمی‌تواند توسط منافع ژئوپلیتیکی کوتاه‌مدت یا توهم ثبات تحت کنترل اقتدارگرایانه هدایت شود. در عوض، باید ریشه در اهداف بلندمدت صلح، عدالت و حاکمیت مردمی داشته باشد. یک نظام سیاسی مشروع در افغانستان باید از مذاکرات شفافی پدیدار شود که از نظر ترکیب فراگیر، از نظر رفتار پاسخگو و از نظر ساختار پایدار باشد.

اگر سازمان ملل متحد و بازیگران کلیدی بین‌المللی تلاش‌های خود را صرفاً به تعامل دیپلماتیک با طالبان بدون ضمانت‌های گسترده‌تر محدود کنند، خطر تقویت رژیمی را به جان می‌خرند که احترام کمی به هنجارهای بین‌المللی و کثرت‌گرایی داخلی نشان داده است. با این حال، اگر آنها رویکردی اصولی، هماهنگ و فراگیر - مبتنی بر تجربیات و آرمان‌های زیسته مردم افغانستان - را در پیش بگیرند، ممکن است هنوز نقشی سازنده در حل یکی از پایدارترین بحران‌های قرن بیست و یکم ایفا کنند.

براساس اطلاعات منابع، صلاح‌الدین سالار ۳۰ ساله و از روستای دره‌خیل دره‌خستک، ولسوالی جرم ولایت بدخشان است. او در بخش‌های مختلف نظامی و امنیتی طالبان کار کرده و با به دست آوردن رتبه بریدجنرالی، به عنوان معاون استخبارات وزارت دفاع طالبان کار می‌کند.

نام این فرمانده ناراضی طالبان پس از تنش‌های اخیر در ولسوالی بهارک و درگیری نظامی در ولسوالی جرم سرزبان‌ها افتاد.

منابع می‌گویند او در مدارس دینی پاکستان آموزش دیده و در ۱۸ سالگی به طالبان پیوسته است. طبق اطلاعات منابع، صلاح‌الدین سالار ابتدا در هلمند فعالیت داشته و سپس به زادگاهش بازگشته است. او پس از تسلط طالبان سند لیسانس علوم دینی را از بخش ارتقای این گروه به‌دست آورده است.

منابع گفتند که صلاح‌الدین سالار فرزند یک متنفذ محلی است، و پیش از درگیری‌های اخیر در بدخشان نفوذ و شناختی زیادی در میان مردم منطقه نداشته است.

با این حال، حمایت شماری از فرماندهان محلی و عمدتا تاجیک‌تبار طالبان، به ویژه قوماندان عبدالرحمان یفتلی، فرمانده لوای طالبان در بدخشان، پشتوانه اصلی او در منازعات محلی به شمار می‌رود.

منابع گفتند در یک هفته گذشته که اعتراض‌ها و اختلافات میان طالبان در بدخشان شدت گرفته است، او بیش از هزار نیروی محلی طالبان را با خود همصدا کرده است.

منابع می‌گویند این فرمانده ناراضی طالبان در روزهای اخیر پیوسته در زادگاهش دره خستک، مرکز اصلی طالبان بدخشانی رفت و آمد دارد.

اعتراض علیه والی طالبان

با شدت گرفتن اختلافات میان طالبان بدخشانی و والی این گروه، صلاح‌الدین سالار، معاون استخبارات وزارت دفاع طالبان به بدخشان رفته و علیه والی این گروه جلسات مشورتی برگزار کرده است.

در یک پیام صوتی که به افغانستان اینترنشنال رسیده، صلاح‌الدین سالار از فرماندهان امنیه ولسوالی‌ها، ولسوال‌ها و روسای ادارات محلی طالبان خواست تا در جلسه‌ای برای بررسی «مشکلات مردم بدخشان» اشتراک کنند. او در این پیام تأکید می‌کند که هیچ‌کس حق ندارد مانع برگزاری این جلسه شود. او هدف این جلسه را رساندن صدای مردم به مقامات ارشد طالبان عنوان کرد.

او به طور غیرمستقیم والی طالبان را به تجارت‌پیشگی متهم می‌کند. او می‌گوید مقام‌های محلی طالبان در بدخشان، دو گزینه دارند: «به خواست مردم لبیک بگویند و در جلسه شرکت کنند؛ یا هم به کسی گوش دهند که ماموریت شخصی دارد و صرفا به دنبال منافع شخصی است.»

قاری محمد ایوب خالد، والی طالبان در بدخشان در سرطان ۱۴۰۲ به کارش آغاز کرد. او والی پیشین طالبان در کنر و از قوم پشتون و از ولایت هلمند است.

100%

درگیری نظامی در ولسوالی جرم

هزمان با نشست اعتراضی صلاح‌الدین سالار در ولسوالی بهارک، نیروهای طالبان برای تخریب مزارع خشخاش در روستای فرغامنج ولسوالی جرم بدخشان با دهقانان درگیر شدند. منابع گفتند مالکان مزارع خشخاش با حمایت طالبان محلی با ماموران مسلح درگیر شده و بر یکدیگر شلیک کرده‌اند.

در کنار درگیری در ولسوالی جرم، منابع محلی روز دوشنبه به افغانستان اینترنشنال گفتند که در پی درگیری شدید در ولسوالی شهدای ولایت بدخشان، مولوی زیدالله، فرمانده شبه نظامی و از مخالفان طالبان، کشته شد. بربنیاد اظهارات منابع، در این درگیری، دستکم «چهار عضو طالبان» نیز کشته شدند.

فرماندهان ناراضی طالبان در بدخشان

در کنار جنگجویان محلی، شماری از فرماندهان طالبان در بدخشان نیز از صلاح‌الدین سالار حمایت می‌کنند. عبدالرحمان، فرمانده لوای فیض‌آباد در جمع طالبان ناراضی قرار دارد. او از ولسوالی یفتل است. عبدالرحمان نیز در یک پیام صوتی از وضعیت موجود به‌شدت شکایت می‌کند. این مقام محلی طالبان می‌گوید قاری ایوب خالد والی طالبان در بدخشان باید رویکردش را در برابر مردم این ولایت تغییر دهد. او می‌افزاید: «من واسکت انتحاری ندارم که هربار تلاشی می‌شوم و با این کار تحقیر و توهین می‌شوم.»

مولوی جمال‌الدین حقجو معاون لوای حمایتی وزارت دفاع، اسلام‌الدین مشهور به کریمی بدخشانی فرمانده کندک انتقالات قول اردوی هوایی، قاری واصل معاون پیشین فرقه طالبان، مولوی عبدرالرب ارشد و شمس‌الله از دیگر فرماندهان محلی و ناراضی طالبان در بدخشان هستند که از صلاح‌الدین سالار در برابر طالبان حمایت می‌کنند.

با گسترش درگیری و نارضایتی در بدخشان، رئیس ارتش طالبان و همچنین رئیس عمومی استخبارات طالبان به این ولایت سفر کردند. با وجود تلاش‌های رهبری طالبان، کمکش‌ها میان این گروه در بدخشان کماکان ادامه دارد.

این اولین‌بار نیست که فرماندهان تاجیک‌تبار طالبان در بدخشان علیه این گروه اعتراض و جنگجویان آن باهم درگیر می‌شوند. در سال‌های گذشته نیز برخی از طالبان در بدخشان و همینطور طالبان ازوبیک‌تبار و هزاره‌تبار این گروه در ولایت‌های شمال دچار اختلاف شده و باهم درگیر شده‌اند.

این گروه در برابر فشارهای جهانی برای ایجاد حکومت فراگیر مقاومت کرده و تاکید دارد که «تشکیل حکومت فراگیر مسئله‌ داخلی است و کشورهای دیگر نباید در امور داخلی افغانستان دخالت کنند.»

با این حال، به گفته وزیر خارجه روسیه، طالبان عمدتاً به یک قوم و زبان تعلق دارد.

انحصارطلبی سیاسی و قومی به دردسری برای این گروه در یکی از پایگاه‌های قدرت آن در شمال افغانستان تبدیل شده است. بخشی از اعتراض‌های این روزها در بدخشان، به خصوص در ولسوالی جرم، شکایت از انحصارطلبی قومی طالبان است. جالب این‌جاست که این اعتراض در میان طالبان بدخشان نیز چشمگیر است.

در چند دهه گذشته، نظام‌های حاکم در افغانستان از تنش‌های قومی مشابه در امان نمانده‌اند. دامن زدن به جدال‌های قومی، منجر به تضعیف گسترده و در مواقعی فروپاشی کامل نظام‌ها در افغانستان شده است. به نظر می‌رسد این آتش دست به گریبان حاکمیت طالبان نیز خواهد برد.

بر اساس برخی فایل‌های صوتی منتشر شده، طالبان محلی در بدخشان از نحوه تقسیم قدرت در میان این گروه، به خصوص در بدخشان ناراض‌اند. آنها باور دارند که رهبری طالبان در قندهار، به جای استخدام طالبان بدخشانی، نیروهای مورد اعتماد خود را از ولایت‌های پشتون‌نشین به آنجا می‌فرستد.

با این که تنش دو روز گذشته در مورد اختلاف برسر از بین بردن مزارع کوکنار میان طالبان و کشاورزان محلی است، اما این اختلاف خیلی زود رنگ و بوی قومی گرفته است. چنانچه، کشاورزان معترض، با حمایت طالبان بدخشی، خواستار برکناری والی پشتون‌تبار بدخشان و بیرون‌شدن طالبان غیر محلی از این ولایت شده‌اند. سال قبل نیز تنش برسر تخریب مزارع کوکنار به دعوای مشابه قومی با اداره محلی طالبان منتهی شده بود.

اعتراض‌ها در بدخشان نشان می‌دهد که حاکمیت طالبان مستعد اعتراض‌ها و شورش‌های محلی با رنگ و بوی قومی است. رهبری طالبان با سپردن مقام‌های خورد و بزرگ به افراد یک قوم (پشتون)، به تحریک و شعله‌ور کردن اعتراض‌های محلی و منطقه‌ای با مضمون قومی دامن می‌زند.

طالبان پس از به‌دست‌گرفتن قدرت، به‌تدریج نیروهای غیرپشتون را در میان خود تضعیف کرده و از صحنه قدرت کنار زده است. اعتراضات فرماندهان اوزبیک در ولایات شمالی مانند فاریاب و سرپل، و همچنین انتقادهای علمای برجسته از منابر و مساجد، گواهی بر رفتار قوم‌محور و تبعیض‌آمیز طالبان است.

به نظر می‌رسد که هبت‌الله آخندزاده بیشتر به حلقه قندهاری خود اعتماد دارد که بیشتر از ساخت قومی طالبان ناشی می‌شود. او حتی در تقسیم قدرت به طالبان مشرقی اعتماد نمی‌کند. سراج‌الدین حقانی و عبدالکبیر، دو چهره برجسته طالبان مشرقی به حاشیه رانده شده و در واقع، قربانی سیاست اقتدارگرایانه ملاهبت‌الله شده‌اند.

هبت‌الله برای تثبیت و تقویت جایگاه خود به عنوان رهبر بلامنازع طالبان، به هیچ چهره‌ای در این گروه مجال قدرت‌نمایی و بلندپروازی نمی‌دهد. او پیوسته بر اطاعت از خود تاکید می‌کند و «اطاعت از خود را اطاعت از پیغمبر می‌داند.»

با این حال، هبت‌الله در بسیاری از موارد در نقش حاکم حوزه لوی قندهار عمل می‌کند. از تعیینات، سفرها و سخنرانی‌هایش پیداست که صرفاً به دو ولایت قندهار و هلمند متکی است. این مسئله خشم طالبان غیرقندهاری را برانگیخته است.

در این میان، طالبان بدخشانی که نقش مهمی در سقوط حکومت پیشین و تسخیر ولایات شمالی و همچنین شکست مقاومت پنجشیر ایفا کردند، تنها به یک پست نمادین در وزارت دفاع دست یافته‌اند که هیچ‌گونه تاثیرگذاری در سیاست‌گذاری، انتصابات یا فرماندهی نیروهای مسلح ندارد. طالبان بدخشانی نه‌تنها در رهبری کلان طالبان سهمی ندارند، بلکه حتی از میزان مشارکت خود در اداره بدخشان نیز شکایت دارند.

بازخوانی تجارب تاریخی

طالبان از تجربه‌های تلخ پنج دهه اخیر افغانستان درس نگرفته‌اند. تاریخ سیاسی کشور نشان می‌دهد که قوم‌گرایی و انحصارطلبی قدرت همواره به فروپاشی نظام‌ها منجر شده است.

حزب دموکراتیک خلق در دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ به‌دلیل اختلافات قومی و فردی میان جناح‌های خلق و پرچم به‌تدریج تضعیف شد و سرانجام فروپاشید. این اختلافات قومی حزب کمونیست، به پیروزی نهایی مجاهدین، به خصوص در اواخر حکومت داکتر نجیب کمک کرد.

پس از خروج اتحاد شوروی در افغانستان، داکتر نجیب‌الله برای حفظ قدرت خود روز تا روز به سیاستمداران و نظامیان وفادار به خود در حزب وطن و ارتش افغانستان که عمدتا از قوم خود وی بودند، متکی شد. او در شمال افغانستان می‌خواست که قدرت جنرال دوستم، فرمانده برجسته اوزبیک‌تبار را با تعیین چهره‌های پشتون نزدیک به خود تضعیف کند. رویارویی قومی نجیب‌الله با دوستم نقطه آغاز سقوط حکومت وی در کابل بود. همین طور، برخی از جنرالان نزدیک به داکتر نجیب، در اعتراض به آنچه برخوردهای قومی رهبری حکومت عنوان می‌کردند، به‌گونه پنهانی به احزاب جهادی کمک کردند تا پیروزی آن تسریع گردد.

پس از آن، مجاهدین که با دشواری حزب دموکراتیک خلق را شکست داده بودند، خود قربانی اختلافات قومی شدند. تقسیم‌بندی احزاب مجاهدین به گروه‌های قومی، درگیری‌های خونینی را بر سر قدرت رقم زد. این درگیری‌ها نه‌تنها مانع تشکیل یک دولت پایدار در کابل شد، بلکه به کشتار هزاران نفر و ویرانی شهرها، به‌ویژه پایتخت، انجامید.

در نتیجه این اختلافات، طالبان در دهه ۱۹۹۰ ظهور کرد. این گروه ماموریت خود را پایان دادن به جنگ داخلی و از بین بردن حاکمیت احزاب جهادی اعلام کرد. اما، این گروه به علت ترکیب یک دست قومی در تقابل با جبهه متحد قرار گرفت که عمدتاً متشکل از نیروهای غیرپشتون و آخرین بقایای حکومت تاجیک‌تبار برهان‌الدین ربانی بودند.

ساختار سیاسی پس از کنفرانس بن در سال ۲۰۰۱ نیز بر پایه قومیت شکل گرفت. تقسیم کرسی‌های دولتی بر اساس قوم و مذهب، که بسیاری آن را «لبنانیزه‌ کردن» افغانستان نامیدند، قوم‌گرایی را به‌صورت سازمان‌یافته در کشور نهادینه کرد. روندهای دموکراتیک و ارزش‌های مدرن تحت تاثیر نگاه قومی و گروهی به شکست انجامید. از انتخابات ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۹، نقش قومیت در سیاست افغانستان به‌وضوح قابل مشاهده بود. برخی ناظران باور دارند که تقلب‌های سازمان‌یافته در انتخابات ریاست‌جمهوری ریشه در ترس و اضطراب ارگ از افتادن قدرت به دست اقوام غیرپشتون بود.

بازگشت طالبان به قدرت با ترکیب یک‌دست قومی، پیشرفت‌های اندک سیاسی و اجتماعی در روابط بین قومی افغانستان، به ویژه بین فعالان و کنش‌گران سیاسی افغان را به خطر انداخته است. این گروه با انحصار قدرت سیاسی این تلقی را به وجود آورده است که دولت افغانستان تحت کنترول یک زبان و یک قوم قرار دارد. رفتارهای طالبان در چهار سال گذشته به‌طرز بی‌سابقه‌ای منازعه قومی در افغانستان را برجسته کرده است.

سیاستمداران پشتون‌تبار مخالف طالبان می‌گویند که تمام اقوام افغانستان، به ویژه پشتون‌ها، قربانی سیاست‌های طالبان هستند. آنها به‌وضعیت زنان، فقر و استبداد گسترده طالبان اشاره می کنند که به تمام گروه‌های قومی آسیب زده است.

دور باطل سقوط

ورود کمونیست‌ها و مجاهدین به منازعات قومی و شکست دولت‌های آنها در حوزه حکمرانی خوب به پایان حکم‌رانی آنان منجر شد. طالبان نیز از این قاعده مستثنا نیست. طالبان یک‌شبه از یک گروه شبه‌نظامی به یک نیروی حاکم در افغانستان تبدیل شد. این در حالی است که این گروه توانایی، منابع، بینش و تدبیر لازم را برای اداره یک کشور متکثر قومی با مشکلات اقتصادی فراوان ندارد. طالبان با زور نظامی زمام کشوری را به دست گرفته است که بیش از نیمی از جمعیت آن به کمک‌های امدادی جهان نیاز دارند.

ماهیت قومی طالبان باعث شده است که سیاست‌های این گروه با انتقادهای روزافزون داخلی و بین‌المللی روبه‌رو شود. حتی متحدان منطقه‌ای طالبان نیز از تبعیض و بی‌عدالتی حاکم در رژیم حاکم در افغانستان نتوانستند چشم‌پوشی کنند. کشورهای همسایه و منطقه پیوسته بر احترام به تکثر قومی و مذهبی افغانستان تاکید می‌کنند و خواستار تشکیل حکومت فراگیر ملی در کشور هستند.

طالبان ممنوعیت کشت کوکنار را که برای اعتبار این گروه در نزد کشورهای منطقه و جهان اهمیت دارد، نمی‌تواند بدون تنش به اجرا بگذارد. همین اکنون منتقدان طالبان می‌گویند که این گروه در حالی مزارع کوکنار را در بدخشان از بین می‌برد که این مزارع در ولایت‌های سنتی کشت خشخاش از بین نرفته است.

در این‌جا یک نکته مهم است که نارضایتی طالبان محلی از نداشتن نقش پررنگ در اداره طالبان در بدخشان، به برداشت کشاورزان معترض از عملکرد قومی طالبان دامن زده است.

بعید نیست که مدیریت اقتصادی و سیاسی ناکام طالبان، نارضایتی از این گروه را در شمال افغانستان و دیگر مناطق غیرپشتون‌نشین بیشتر از هر جای دیگر پررنگ کند. مخالفان طالبان، از جمله در میان فعالان سیاسی و فرهنگی غیرطالب، نیز به سرعت از این نارضایتی و تنش برای تضعیف اعتبار و توان حکومت طالبان استفاده می‌کنند.

مشخص نیست که طالبان که بر محور جغرافیا، قوم و قبیله تقسیم شده است، تا چه زمانی از ترس فروپاشی از کنار اختلافات خود می‌گذرند. اما، این سناریو را نباید از نظر دور داشت که ناکامی سیاسی و اقتصادی هبت‌الله از یکسو و گسترش دامنه نارضایتی از حاکمیت قومی طالبان در ولایت غیرپشتون از سوی دیگر، حاکمیت طالبان را وارد بحران‌هایی خواهد ساخت که به فروپاشی دولت‌های نجیب‌الله و مجاهدین منجر شد.

هنوز مشخص نیست که ایالات متحده واقعا به‌دنبال اعلام طالبان به‌عنوان یک سازمان تروریستی خارجی است و یا این‌که آقای روبیو زیر فشار نمایندگان مجلس، چنین مسئله‌ای را مطرح کرده است.

سقوط طالبان در دامن منطقه

این مسئله در حالی مطرح می‌شود که اخیراً روسیه طالبان را از فهرست گروه‌های ممنوعه خود خارج کرد. پس از این اقدام، برخی از مقام‌های طالبان به روسیه سفر کردند. عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی رئیس‌الوزرای طالبان، وزرای تجارت، کار و امور اجتماعی، عدلیه، معادن و پترولیم، انرژی و آب، و رئیس اداره حفاظت محیط زیست این گروه به روسیه سفر کردند. روسیه همچنین اعلام کرده که طالبان به‌زودی سفیر خود را در مسکو معرفی خواهد کرد.

همزمان، روابط طالبان با ایران و چین نیز به‌طور چشمگیری گسترش یافته است. اخیراً امیرخان متقی، وزیر خارجه و هدایت‌الله بدری، وزیر معادن طالبان، به ایران سفر کردند. پیش‌تر، مقامات ایرانی از جمله وزیر خارجه این کشور به کابل سفر کرده بودند. جمهوری اسلامی مصمم است که روابط اقتصادی و دیپلوماتیک خود با طالبان را گسترش دهد. یک مقام طالبان گفت که دو طرف ظرفیت این را دارند که حجم روابط تجاری خود را به ده میلیارد دالر در سال افزایش دهند. در حال حاضر، حجم روابط تجاری میان دو طرف حدود چهار میلیارد دالر در سال است. اکنون، امیرخان متقی در بیجنگ به سر می‌برد.

این تحرکات نشان می‌دهد که طالبان به سمت تقویت روابط با کشورهای منطقه، به‌ویژه رقبای ایالات متحده یعنی چین، روسیه و ایران، حرکت کرده است. این موضوع برای امریکا که با این کشورها در رقابت ژئوپلیتیکی است، غیرقابل قبول تلقی می‌شود.

نگاه دوگانه

سیاست امریکا در قبال طالبان و افغانستان با ابهام و دوگانگی همراه است. اخیراً شاهد رویکردهای متفاوتی از نهادهای امریکایی بوده‌ایم. وزارت امنیت داخلی امریکا اعلام کرد که شرایط در افغانستان بهبود یافته و دیگر شهروندان این کشور شرایط لازم برای حفاظت موقت در ایالات متحده را ندارند. طالبان از بیانیه وزارت امنیت داخلی امریکا استقبال کرد و از مهاجرین افغان در امریکا خواست به کشور برگردند.

در مقابل، وزارت خارجه امریکا رویکرد تهاجمی‌تری اتخاذ کرده و پیش‌تر کمک به برنامه جهانی غذا در افغانستان را متوقف کرده بود. سخنگوی وزارت خارجه امریکا گفته بود که کمک‌ها به دست «طالبان تروریست» می‌رسند.

به‌رغم ابهام در سیاست خارجی ایالات متحده در قبال طالبان، حکومت جدید این کشور افغانستان را به عنوان یک مسئله کلیدی می‌بیند. دونالد ترامپ و اعضای کلیدی دولتش هرازگاهی درباره افغانستان سخن می‌زنند. ترامپ، بحث بازپس‌گیری پایگاه بگرام را بی‌وقفه در تمام سخنرانی‌های خود مطرح می‌کند. او همزمان از بازپس‌گیری جنگ‌افزارهای امریکایی از نزد طالبان سخن زده است.

وزارت دفاع امریکا روز سه‌شنبه در بیانیه‌ای از تعیین یک گروه تحقیقاتی ویژه درباره خروج نیروهای این کشور از افغانستان خبر داد و گفت که عاملان خروج فاجعه‌بار پاسخگو خواهند بود.

این‌ها نشان‌دهنده اهمیت افغانستان در سیاست خارجی حکومت جدید امریکا است. با این حال، درگیری‌های روزافزون بین‌المللی سبب شده که این کشور درباره طالبان به یک جمع‌بندی نهایی نرسد. هنوز روشن نیست که امریکا چه سیاستی را در قبال طالبان روی دست خواهد گرفت.

ناامیدی از کسب مشروعیت جهانی

اگر در نتیجه بررسی‌ها، ایالات متحده تصمیم بگیرد طالبان را شامل سازمان‌های تروریستی خارجی این کشور کند، این اقدام امیدهای گروه طالبان برای کسب مشروعیت بین‌المللی و خروج از انزوای جهانی را به ناامیدی و یاس مبدل خواهد کرد. بسیاری از کشورها در تعاملات خود با طالبان به سیاست‌های امریکا توجه دارند و این اقدام می‌تواند آن‌ها را به احتیاط بیشتر وادارد.

تبعات تصمیم امریکا

طبق گزارش شورای آتلانتیک، قرار گرفتن یک گروه در فهرست سازمان‌های تروریستی امریکا سبب می‌شود که دارایی‌های گروه مسدود شود، هرگونه حمایت از آن جرم تلقی ‌شود، اعضای گروه از ورود به ایالات متحده منع ‌شوند، و قربانیان حملات تروریستی یا بازماندگان آن‌ها بتوانند علیه گروه و حامیانش اقامه دعوی کنند.

از نظر اقتصادی، این اقدام دسترسی طالبان به منابع مالی خارجی، از جمله کمک‌های بین‌المللی و تجارت آزاد را به شدت محدود می‌کند و روابط تجاری آن‌ها با کشورهای منطقه را مختل خواهد کرد. از منظر حقوقی، افراد یا نهادهایی که به طالبان کمک مالی یا لجستیکی ارائه کنند، ممکن است تحت قوانین ضدتروریسم امریکا، حتی در خارج از این کشور، مورد پیگرد قرار گیرند.

اگر ایالات متحده به چنین نتیجه‌ای برسد، نه‌تنها فشار بر طالبان افزایش خواهد یافت، بلکه متحدان این گروه در منطقه مانند ایران، روسیه و چین نیز دیگر در تعامل با طالبان دست باز نخواهند داشت.

طالبان از سال ۲۰۲۱، پس از خروج «فاجعه‌بار» امریکا از افغانستان، قدرت را در افغانستان به دست گرفته و قوانین سخت‌گیرانه و به‌شدت عقب‌مانده خود را بر مردان و زنان این کشور اعمال کرده است. طالبان در چهار سال گذشته به‌روشنی ثابت کرد که روایت‌ها درباره تغییر این گروه، از بنیاد بی‌اساس بوده است.