قطر، کشور کوچکی در شرق جزیره عربستان با نفوس بیش از ۲.۶ میلیون نفر و گرمای طاقتفرسای ۴۵ درجه امروز به یکی از بازیگران اصلی منطقه تبدیل شده است. این روزها، گرمی ترافیک دیپلوماتیک در این کشور از گرمای تابستان این کشور هم بیشتر شده است.
قرار است تا یک روز دیگر نمایندگان ویژه دستکم ۲۲ کشور و حدود هشت سازمان جهانی به این کشور بیایند و درباره آینده چهل میلیون افغان در زیر سلطه طالبان بحث و رایرنی کنند.
سازمان ملل میزبان نشست سوم دوحه در پایتخت قطر خواهد بود، اما این نشست با دو دور قبلی نشستهای دوحه چه تفاوتهایی دارد؟
در گذشته برنامه جهان برای افغانستان این بود که طالبان باید حقوق بشر، از جمله حقوق و آزادیهای زنان را رعایت کنند، دولت فراگیر تشکیل دهند، در برابر تولید و قاچاق مواد مخدر و گروههای تروریستی مبارزه کنند، و تنها بعد از آن ممکن خواهد بود که با این گروه پشت یک میز نشسته و صحبت صورت گیرد.
طالبان در دو نشست گذشته در دوحه شرکت نکردند. دبیرکل سازمان ملل در نشست دوم دوحه، نمایندگان جامعه مدنی و زنان را دعوت کرد و با آنها نشست برگزار کرد.
اما اینبار سازمان ملل با یک تغییر ۱۸۰ درجه طالبان را بیآنکه به هیچ یک از خواستهای جهان پاسخ گفته باشد به دوحه دعوت کرده است.
نه تنها اینکه از نمایندگان جامعه مدنی و زنان در نشست اصلی دعوت نشده، بلکه این سازمان حاضر شده در نشست اصلی دوحه سوم، تنها طالبان حضور داشته باشند.
زنان و جامعه مدنی تنها اقشاری نیستند که از این نشستها حذف شدهاند. نمایندگان جبهات نظامی مخالف طالبان، نمایندگان اقوام، نمایندگان اقلیتهای مورد خطر و تبعیض و قربانیان جنگ نیز نادیده گرفته شدهاند.
امری که واکنشهای شدید افغانها و شماری از کشورهای جهان را نیز به همراه داشته است.
استدلال سازمان ملل این است که کشاندن طالبان به دوحه و نشاندنشان پشت میز با نمایندگان ویژه کشورها دستکم به نمایندگان ویژه این فرصت را فراهم میکند که نگرانیهای خود را رو در رو با طالبان مطرح کنند.
قرار بود در نشست سوم دوحه درباره تعیین نماینده ویژه سازمان ملل برای افغانستان گفتوگو شود، اما اکنون این جلسه به فرمایش طالبان روی حمایت از سکتور خصوصی و همکاری بیشتر جهان برای مبارزه با مواد مخدر در افغانستان تبدیل شده است.
سطح این نشست برخلاف دو نشست قبلی دوحه از جانب سازمان ملل پایین آورده شده و به جای دبیرکل این سازمان، رزماری دیکارلو،معاون انتونیو گوترش این نشست را رهبری خواهد کرد.
طالبان در این نشست به جای وزیر خارجه خود، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی مورد اعتماد رهبر طالبان را به نشست میفرستد. چیزی که از بیاعتمادی رهبر طالبان به امیرخان متقی بیشتر از پیش پرده برمیدارد.
در یک تحول دیگر، سازمان ملل از اشتراک چند زن از افغانستان برای شرکت در نشستی خبر داده است. به نظر میرسد ملل متحد از شماری از زنان در نشستهای حاشیهای پذیرایی میکند تا بتواند پاسخی حداقل به موج گسترده اعتراضات داشته باشد. قرار است بعد از پایان یافتن دو روز نشست اصلی، نمایندگان ویژه برخی از کشورها در نشستی حاشیهای زنان را ببینند. شماری زنان مطرح که در این نشست حاشیهای دعوت شدهاند گفتهاند به دوحه نمیروند.
تا سه روز دیگر مشخص خواهد شد نشست سوم دوحه به طالبان و به مردم افغانستان چه چیزی عرضه خواهد کرد.
قطر از نزدیک به یکونیم دهه بدینسو در سیاست افغانستان دخیل شده و روز به روز در این عرصه فعالتر میشود. این کشور در سال ۲۰۱۳ به طالبان اجازه داد دفتر سیاسی خود را در دوحه، پایتخت این کشور افتتاح کند. در سال ۲۰۲۰ باز هم در همین کشور پیمان دوحه میان امریکا و طالبان امضا شد؛ پیمانی که منجر به سقوط نظام جمهوریت در افغانستان شد.
رهبر جمهوری اسلامی به دنبال مشارکت بالای رایدهندگان است؛ او میگوید در هر انتخاباتی که مشارکت پایین بوده، زبان بدگویان دراز شده و دشمن شاد شده است. او به خوبی میداند که با گزینههای آزموده شدهای مانند سعید جلیلی و باقر قالیباف نمیتواند انتظار مشارکت بیشتر از انتخابات قبلی داشته باشد.
به همین دلیل با وجود اینکه مسعود پزشکیان در انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۰ رد صلاحیت شده بود، این بار تایید شد تا بتواند در کنار رای قومی خود در میان ترکتباران، کسانی را که هنوز به اصلاحات باور دارند به پای صندوقهای رای بکشاند. هرچند بسیاری در ایران باور خود به صندوق رای و انتخابات را از دست داده و این رایگیری را یک انتصابات دیگر میدانند.
چینش به نفع پزشکیان
با رد صلاحیت افرادی مانند علی لاریجانی که ممکن بود به عنوان چهرهای معتدل و نزدیک به حسن روحانی، باعث پراکنده شدن آرای اصلاحطلبان شود، چینش نامزدها به نفع مسعود پزشکیان رقم خورده است.
در ساختار رهبرمحوری که قانون اساسی جمهوری اسلامی پیشبینی کرده است، کسی نمیتواند بدون تامین نظر علی خامنهای به مقام ریاستجمهوری برسد. رهبر جمهوری اسلامی این نظر را از طریق شورای نگهبان اعمال میکند؛ این شورای ۱۲ نفره از شش عالم دین (فقیه) و شش حقوقدان تشکیل شده است. شش فقیه مستقیماً توسط خود رهبر منصوب میشوند و شش حقوقدان را رئیس قوه قضائيه – که خود منصوب رهبر است – برای تایید به مجلس (پارلمان) پیشنهاد میکند که اعضای آن نهاد هم از فیلتر همین شورا گذشتهاند.
قانون نانوشتهای وجود دارد که نامزدهای برجسته و صاحبنام، پیش از اینکه شناسنامه بهدست در ستاد انتخابات کشور حاضر شوند، از «بیت» چراغ سبز دریافت میکنند و منظور از بیت، دم و دستگاه رهبراست.
رهبر به عدهای «توصیه» میکند نامزد نشوند، چنانکه در سال ۱۳۹۵ به محمود احمدینژاد توصیه کرده بود و او نادیده گرفت و در شورای نگهبان رد صلاحیت شد. گاهی هم مخالفتی نشان نمیدهد و حتی پس از رد صلاحیت، از آنها دلجویی میکند، اما پشت پرده به شورای نگهبان میگوید کار خود را انجام دهند. همانطور که در یک سخنرانی پس از رد صلاحیت علی لاریجانی در انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۰، از او و خانوادهاش دلجویی کرد، ولی این بار که لاریجانی بار دیگر پا پیش گذاشت، به دلایلی که هیچوقت علنی نمیشود، رد صلاحیت شد.
'شیر بییال و اشکم و دم' اصلاحات
علی خامنهای در ۱۵ سال گذشته، اصلاحطلبان را قلع و قمع کرده و رهبران آنها را حصر، زندانی یا ممنوعالتصویر کرده است. بیشتر کسانی که پس از انتخابات جنجالی ۱۳۸۸ به نام جنبش سبز به خیابانها ریختند، یا چهار سال پس از آن، به روبان بنفش حسن روحانی چنگ انداختند، اکنون به تعبیری برانداز شدهاند و به چیزی جز رفتن خامنهای و سرنگونی جمهوری اسلامی رضایت نمیدهند.
کسانی که به نام اصلاحطلب هنوز در ساختار سیاسی ایران باقی مانده و تحمل میشوند، تبدیل به شیر بییال و اشک و دم شدهاند. آنها خط قرمزهای مورد نظر علی خامنهای در عرصه سیاست داخلی و خارجی را پذیرفته و هیچ قصد و غرضی برای به چالش کشیدن جایگاه او در نظام جمهوری اسلامی ندارند.
اکنون و با وجود سالها ممنوعالتصویر بودن محمد خاتمی، رئيسجمهور دوره اصلاحات، عکس و نام او به همراه مسعود پزشکیان در تلویزیون جمهوری اسلامی دیده و شنیده میشود.
آقای خاتمی هم که در انتخابات گذشته به قول خودش در کنار اکثریت ناراضی ایستاده و رای نداده بود، این بار از مسعود پزشکیان حمایت کرد و از مردم خواست با صندوق رای آشتی کنند.
با کوچکتر شدن حلقه حامیان سنتی خامنهای – که نمونهاش را در انتخابات گذشته مجلس و راهپیمایی سالگرد انقلاب دیدیم – رهبر جمهوری اسلامی بیش از گذشته احساس نیاز میکند که به فضای مرده انتخابات، نفس تازهای بدمد و ظاهر جمهوریت نظام را حفظ کند. او میگوید «یکی از چیزهایی که جمهوری اسلامی را بر دشمنان فایق میکند، انتخابات است.» او میخواهد این مشارکت بالا را با فضا دادن به اصلاحطلبان بهدست آورد.
با افزایش احتمال بازگشت دانلد ترامپ به کاخ سفید و موج راستگرایی در اروپا، جمهوری اسلامی به چهرههایی در عرصه سیاست خارجی خود نیاز دارد تا بتوانند پنجره گفتوگو با غرب را باز نگه دارند و تنشزدایی کنند.
در کنار مسعود پزشکیان و علی جلیلی، چهار نامزد دیگر، محمدباقر قالیباف، علیرضا زاکانی، امیرحسین قاضیزاده هاشمی و مصطفی پورمحمدی هم حضور دارند.
دور از ذهن نیست که زاکانی و قاضیزاده هاشمی، در روزهای مانده به انتخابات به نفع یکی از دو نامزد باقیمانده محافظهکاران (قالیباف یا جلیلی) کنار بروند. مصطفی پورمحمدی هم به نفع مسعود پزشکیان کنار خواهد رفت و چه بسا در دولت آینده او، به پستی مانند وزارت دادگستری دست یابد. به این ترتیب، مسعود پزشکیان که در مناظرهها گفته است در دولت خود به سوی همه طیفهای سیاسی و فکری دست دراز خواهد کرد، یک وزیر از جامعه روحانیت مبارز خواهد داشت که پیشینه وزارت در دولت حسن روحانی دارد.