پاکستان کې د طالبانو سفارت د دوشنبې په ورځ وویل، د افغان غرختونکي علي اکبر سخي جسد یې د هغه کورنۍ ته وسپاره. علي اکبر سخي د تېر کال سرطان میاشتې پر ۲۹ د پاکستان شمال ختیځ کې د نړۍ دویمې لوړې څوکې ته د ختلو پر مهال د زړه د حملې له امله مړ شو.
د نوموړي جسد د پاکستان حکومت پیدا کړی او اسلام اباد کې یې د افغانستان سفارت کې طالبانو ته سپارلی دی.
علي اکبر لومړنی افغان و چې دغې څوکې ته د ختلو هڅه یې وکړه، خو د زړه د حملې له امله په "کي دوه" غره کې مړ شو.
دا غر د سمندر له سطحې د ۸۶۱۱ متره لوړوالي سره له ایورېسټ څوکې وروسته دویم جګ غر دی.
د علي اکبر سخي ورور رشاد د نوموړي له مرګ وروسته افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو: "هغه غوښتل د افغانستان بیرغ په کي دوه څوکه کې پورته کړي."
خو له دې غره د نوموړي د جسد کوزولو هڅې بې ګټې وې.
علي اکبر سخي د "هایک او وینچر "په نوم د هغه نهه کسیز غرختونکي ټیم مشر و، چې د افغانستان شمال ختیځ کې نوشاخ څوکې ته وختل.
د افغانستان د جمهوري غوښتونکو خوځښت په امریکا کې د یوه علمي کنفرانس په ترڅ کې وویل که چېرې د طالبانو او ښکېلو سیاسي غاړو تر منځ معناداره ډیالوګ ونه شي، افغانستان به یو ځل بیا د جګړې میدان وګرځي.
دغه نهضت د یکشنبې په ورځ د امریکا په ورجینیا ایالت کې د (افغانستان؛ د جمهوري ارزښتونو په رڼا کې) تر سرلیک لاندې په یوه علمي کنفرانس کې پر ټولو سیاسي اړخونو غږ وکړ چې د یوه مشترک دریځ په رامنځته کولو سره ټول را یو ځای شي او افغانستان له راتلونکي بحران څخه وژغوري.
د دغه خوځښت د سیاسي اړیکو مسوول شاه محمود میاخېل وویل چې طالبانو په تېرو دوو کلونو کې دا وښوده چې هېڅ ډول تغیر یې نه دی کړی او له بهرنیو ترهګرو ډلو سره یې خپلې اړیکې نه دي پرې کړي.
نوموړی زیاتوي چې طالبانو د افغانستان ولس یرغمل نیولی او له هغوی یې د زده کړو، بیان ازادۍ او په خپلې خوښې د ژوند حق اخیستی دی چې دا په معاصره نړۍ کې د استبداد تر ټولو بد شکل دی.
د میاخېل په خبره د افغانستان مساله ورځ تر بلې پېچلې کېدونکې او د یوه نوي بحران زېږوونکې ده او په وینا که چېرې معنادار او ملي ډیالوګ ته زمینه برابره نه شي افغانستان به یو ځل بیا د نړۍوالو ترهګرو مرکز وګرځي.
په ایران کې د افغانستان پخواني سفیر عبدالغفور لېوال په غونډه کې جمهوري چوکاټ د افغانستان د ستونزې حل وباله او ویې ویل چې اړتیا ده واک ولس ته انتقال او د ولس د رایو په اساس د دولت مشران وټاکل شي.
لېوال زیاتوي چې د افغانستان تېر سل کلن تاریخ ته په کتو جګړې او د زور او نفې سیاست نتیجه نه ده ورکړې او د هرې ډلې بنسټ چې د دیکتاتورۍ او زور پر اساس اېښودل شوی عمر یې کم دی.
نوموړی طالبانو ته په اشارې وايي چې دغې ډلې د افغانستان ټول قدرت انحصار کړی او د همدغه انحصار له امله هره ورځ له افغانستانه زرګونه ځوانان د وتلو تابیا کوي.
دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو په راتګ سره په افغانستان کې پر ټولو سیاسي ګوندونو او فعالیتونو بندیز لګېدلی او څه موده وړاندې د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد له رسنیو سره په خبرو کې له هېواده بهر سیاسي ګوندونه د وخت ضایع بللې وه.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت یو ځل بیا پر طالبانو غږ کړی چې د هلمند سیند په اوبو کې د ایران د حقابې په تامین کې مسوولانه چلند وکړي.
د ایران د بهرنیو چارو د وزارت ویاند د دوشنبې په ورځ وویل چې په هلمند سیند کې د ایران د حقابې موضوع د ایران د بهرنیو چارو وزارت او انرژۍ وزارت له کاري لومړیتوبونو څخه ده.
تېره ورځ د ایران د ولسمشر مرستیال اعلان وکړ چې د هلمند سیند د اوبو د حقابې په اړه له طالبانو سره خبرې اترې مثبتې وې.
ناصر کنعاني د دوشنبې په ورځ په یوه خبري غونډه کې وویل چې له طالبانو سره په خبرو کې د ایران د اوبو موضوع یوه جدي او مهمه برخه ده.
نوموړي طالبانو ته په اشارې ویلي؛ سره له دې چې طالبان د ۱۳۵۱ز کال تړون مني خو د عملي کېدا لپاره یې تر اوسه کوم عملي ګام نه دی پورته کړي.
دغه ایرانی چارواکی زیاتوي چې د طالبانو له خوا د تړون پر ځای کول به د دواړو هېوادونو تر منځ د اعتماد جوړولو او ګډې همکارۍ لپاره زمینه برابره کړی.
ایراني چارواکو په بار- بار ویلي چې د ۱۳۵۱ل کال د تړون له مخې افغانستان باید د هلمند له رودخانې څخه په کال کې ۸۲۰ میلیونه متره مکعبه اوبه ورکړي خو په دې وروستیو کلونو کې د دوی حق نه دی ورکړل شوی.
د افغانستان او ایران ترمنځ د اوبو پر سر کړکېچ په داسې حال کې زیات شوی چې په سیستان بلوچستان کې اوبه کمې شوې دي.
د ایران د ولسمشر په ګډون ګڼو ایراني چارواکو طالبانو ته د حقابې د تامین په اړه خبرداری ورکړی.
د ایران ولسمشر ابراهیم رييسي د اپریل په وروستیو کې د ایران د حقابې په اړه طالبانو ته جدي خبرداری ورکړی و او ویلي یې وو چې طالبان باید دا خبرداری جدي وګڼي "بیا وروسته شکایت ونه کړئ چې موږ ته نه وو ویل شوي."
طالبانو ایران ته د هلمند د اوبو د نه رسېدو لامل وچکالي یاد کړی او د دغه هېواد له چارواکو یې غوښتي چې د حقابې په اړه د طالبانو پر حکومت له رسمي انتقادونو ډډه وکړي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند وايي، د امریکا متحده ایالتونو او د دې ډلې د پلاوو تر منځ دوه ورځنۍ ناسته کې پر «خپلمنځي تعاملاتو» خبرې وشوې. د امیر خان متقي په مشرۍ طالب پلاوي د قطر پلازمېنه دوحه کې له امریکايي پلاوي سره دا خبرې درلودې.
عبدالقهار بلخي وايي، دواړه لوري د طالبانو پر مشرانو د بندیزونو پر لېرې کولو، بشري حقونو، اقتصادي ثبات، د مخدره توکو سره پر ګډې مبارزې، قونسلي خدماتو او پر خپلمنځي اعتماد جوړونې وغږېدل.
ښاغلي بلخي د دوشنبې په ورځ( د جولای ۳۱) ټوېټ کې زیاته کړې چې دواړو پلاو د تخنیکي کمېټو په کچه په بېلابېلو موضوعاتو بحثونه کړي او د دا ډول نورو ناستو پر کېدو یې ټینګار کړی دی.
تر اوسه امریکايي لوري د دغو خبرو د جزیاتو په اړه څه نه دي ویلي مګر تېره اونۍ د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویلي وو چې په دې ناسته کې به د افغانانو بشردوستانه ملاتړ، اقتصادي ثبات، د ښځو او نجونو په ګډون له ټولو افغانانو سره بې تعصبه او با وقاره چلند، امنیتي موضوعات او د مخدره موادو د تولید او قاچاق په وړاندې مبارزه به د خبرو اصلي محورونه وي.
په دې غونډه کې د افغانستان لپاره واشنګټن ځانګړي استازی ټام وېسټ، د افغان ښځو، نجونو او بشري حقونو لپاره د امریکا ځانګړې استازې رینا امیري او د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي ګډون کړی و.
د ښځو اعتراضي ډلو ایتلاف له طالب چارواکو سره د امریکايي پلاوي ناسته ناروا(نامشروع) او د طالبانو د «سپین ښودلو» هڅه بللې وه.
دغه ایتلاف- چې د معترضو ښځو له شپږو ډلو جوړ دی- په یوه اعلامیه کې ویلي، د ښځو، معترضانو او د قرباني کورنیو له ګډون پرته دا ډول ناستې «ناروا» دي.
د قزاقستان د بهرنیو چارو مرستیال وزیر وايي چې په افغانستان کې اقتصادي بحران او لوږې د ترهګرۍ او افراطیت د ودې لپاره زمینه برابره کړې او د سیمې امنیت یې له ګواښ سره مخ کړی دی.
د کازاینفارم خبري اژانس د راپور له مخې قنات تومیش ټینګار وکړ چې د افغانستان د بې ثباتۍ مخه باید ونیول شي.
د قزاقستان دغه چارواکي د دوشنبې په ورځ (د اسد ۹مه) په یوه خبري غونډې کې وویل چې افغانستان دا مهال په اقتصادي بحران کې غرق دی، د دې هېواد دوه پر درېیمه برخه وګړي بشري مرستو ته اړتیا لري او په دغه هېواد کې څه باندې ۲۴ میلیونه وګړي له لوږې سره مخ دي.
د هغه په وينا؛دغه وضعيت د ترهګرۍ او افراطيت د ودې لپاره مناسبه فضاء برابره کړې او په پايله کې يې ټوله منځنۍ اسيا او سيمه له ګواښ سره مخ کړې ده.
تومیش طالبانو ته له اشارې پرته زیاته کړه: "موږ باور لرو چې یوازې د نړۍوالې ټولنې په ګډو هڅو سره افغانستان یو خپلواک او باثباته هېواد کېدای شي چې له خپلو ګاونډیانو سره سوله ییز ژوند ولري او خپلو نړۍوالو مکلفیتونو ته غاړه کېږدي."
نوموړی زیاتوي چې قزاقستان هم د نړۍوالې ټولنې د نورو غړو په څېر باید په افغانستان کې د بې ثباتۍ مخه ونیسي؛ خو تومیش کومې مشخصې حل لارې ته اشاره ونه کړه مګر زیاته یې کړه چې د دوی پاملرنه له افغانستان سره د سوداګریزو او اقتصادي اړیکو پر پراختیا متمرکزه ده.
د کازاینفارم اژانس د معلوماتو له مخې قزاقستان په وروستیو کلونو کې افغانستان ته لس زره ټنه غنم، نور خوراکي توکي او درمل د بشري مرستو په توګه استولي دي.
دغه خبری آژانس زیاته کړې چې افغانستان د قزاقستان د کرنیزو محصولاتو له سترو واردونکو هېوادونو څخه دی او د دغه هېواد د صادر شویو غنمو څه باندې ۷۰ سلنه پیری.
د دوی د شمېرو له مخې د افغانستان او قزاقستان تر منځ سوداګریزه راکړه - ورکړه شاوخوا 990 ملیون ډالرو ته رسېږي او قزاقستانی لوری غواړي دا شمېره لا لوړه کړي.
د دغه خبري اژانس د راپور له مخې؛ټاکل شوې د افغانستان او قزاقستان د پانګوالو د سوداګرۍ غونډه د اسد له ۱۲مې تر ۱۴مې د قزاقستان په پلازمېنه استانه کې جوړه شي. ویل کیږي چې په دې کنفرانس کې به تر ۱۵۰ زیات افغان پانګوال ګډون وکړي.
د هوايي چلن مهمو څارونکو ادارو سوداګریزو الوتکو ته اجازه ورکړې چې د افغانستان پر هوايي حریم الوتنې بیا پیل کړي، چې په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو واکمنېدو سره ځنډېدلې وې.
دې سره به په راتلونکو اونیو کې د هند په ګډون د ختیځ او لوېدیځ ترمنځ د تګ راتګ وخت پاموړ کم شي.
د امریکا د هوايي چلند فدرالي ادارې (ایف اې اې) امریکايي الوتکو ته سپارښتنه کړې چې د کابل د الوتنو د معلوماتو له سیمې (ایف آی ار) د ۳۲ زره فوټو په لوړوالي الوتنې وکړي.
دا اداره د متحده ایالاتو د ملکي هوایي چلن د عملیاتو لپاره د سیمې په لوړو ارتفاعاتو کې د خطرونو کمښت ارزوي.
دا اقدام د اروپایی اتحادیې د هوايي چلن د خوندیتوب ادارې (اي اې ایس اې) له لارښود سره هم سمون لري.
دا اداره د غړو هیوادونو له هوایي شرکتونو غواړي چې ملکي هوایی چلن ته د تلپاتې بالقوه ګواښونو او په ټیټه ارتفاع کې د سختو عملیاتي خطرونو له امله له ۳۲ زره فوټو لاندې الوتنې ونه کړي.
د ۲۰۲۱ ميلادي کال له اګسټ راهیسې، د شمالي هند په ګډون د لوېدیځو او ختیځو سیمو ترمنځ الوتکو د افغانستان له هوايي حریم ډډې ته کېدو سره اوږدې لارې لنډولې او شاوخوا نیم ساعت وخت یې زیاتېده.
دغه وضعیت تیر دوبی هغه وخت نور هم کړکیچن شو چې پر اوکراین د روسیې د برید له امله نور فضایي محدودیتونه ولګېدل او د لویدیځ الوتکو د روسیې له وایي حریم یو مخ لار بدله کړه.
اوس الوتکو ته د افغانستان د هوايي حریم بيا پرانېستل کېدو سره، د هوايي لارې له ګڼې ګوڼې ډکه یوه برخه هم ختمه شوه.
خو دواړو (ایف اې اې) او (اي اې ایس اې) په ټول افغانستان کې د هوايي ترافیک خدمتونو پر محدود ظرفیت سربېره د وسلوالو پر فعالیت هم اندېښنه ښودلې چې ګویا بریدونو او بېلابېلو لارو سره د هوایي چلن تاسیسات په نښه کولی شي.
بل خوا، (اي اې ایس اې) د غړو هیوادونو هوایی شرکتونو ته سپارښتنه کړې چې د خپلو ملي چارواکو پر لارښوونو سربېره دې د خطر ارزونه کې د خوندیتوب دا معلومات هم په پام کې ونیسي.
خو د هند د هوايي شرکتونو چارواکي وايي، ښايي د افغانستان هوايي حریم د بيا پیلولو لپاره یو څه وخت ونیسي.
دوی د خطر هر اړخیز تحلیل او د افغانستان په هوایی ډګرونو کې د بیړنۍ ناستې طرزالعملونو پراختیا اړینه بولي.
سربیره پردې د ګاونډیو هیوادونو لکه پاکستان او ترکمنستان ښکیلتیا او همکاري اړینه ده، ځکه چې الوتکې به په ټاکلي ارتفاع د دغو هېوادونو له فضايي حريم افغانستان ته ننوځي.
دا مطلب له ایکانومیک ټایمز ترجمه شوی دی.