د هند په ختیځ کې د یخچالي ډنډ د ماتېدو او ناڅاپي سېلاب د جوړېدو له امله د مړو شمېر ۴۲ او د ورکو کسانو شمېر ۱۵۰ ته ورسېد. په سیکیم ایالت کې ځايي چارواکو د جمعې په ورځ وویل، چې د ورکو کسانو د موندلو هڅې لا هم روانې دي.
دا له پنځوسو کلونو ډېر وخت کې په دغه سیمه کې تر ټولو بده طبیعي پېښه بلل کېږي.
د هند په سیکیم ایالت کې لوناک ډنډ له څنډو پروناوبه روانې او د لوی سیلاب لامل شوې.
د چارواکو په وینا په سیکیم ایالت کې چې د طبیعي منظرو له مخې د سیل لپاره په زړه پورې ځای دی، د دې پېښې له امله د نږدې ۲۲ زره کسانو ژوند اغیزمن شوی دی.
دا د سوېلي اسیا غرونو کې د اقلیمي بدلون له امله تر ټولو مرګونې پېښه ده.
په ټولنیزو شبکو کې داسې ویډیوګانې خپرې شوې چې ښيي د ایران د قزوین ولایت د اقبالیه اوسېدونکو په دې ښار کې د افغان کډوالو د اوسېدو پر صد مظاهره کړې. دغه لاريونوال چې لرګي او ډبرې ور سره دي د افغان کډوالو پر یوه کور برید کوي.
له دغې پېښې درې میاشتې وړاندې د اقبالیه ښاروال میکاییل سلماني د افغان کډوالو شتون "امنیت او روغتیا ته ګواښ" بللی و.
ښاغلي سلماني د روان کال د سرطان د میاشتې په ۱۸ مه په یوه خبري غونډه کې وویل: «موږ د افغانانو (بهرنیو کډوالو) د شتون په اړه رسمي شمېر نه لرو، خو د غیر رسمي شمېر له مخې له ۱۴څخه تر ۱۵ زره افغان کډوال په اقبالیه کې استوګن دي.»
داسلامی جمهوریت دغه ځایي چارواکي زیاته کړه: «هغه روغتیایي او امنیتي ګواښونه چې (افغان کډوال) یې لري د ولایت مقام سیاسی مرستیال او دملکي خلکو عمومی ادارې ته منعکس شوي دي.»
د اسلامي جمهوريت د اصلاح طلب ورځپاڼې په شمول ځینې ایراني ورځپانو په پرله پسې ډول په ایران کې د افغان مهاجرینو د حضور د زیاتیدو په اړه مطالب لیکلي، او هغه یې د هلمند پر سیند د ایران د حقابې سره تړلي او هڅه یې کړې چې د افغان کډوالو شتون د امنیت پر ضد ښکاره کړي.
داسې انديښنه شته چې د افغان مهاجرينو په اړه د چارواکو او رسنيو څرګندونې به د مهاجرينو په وړاندې د عامو خلکو احساسات راوپاروي او پر وړاندې به يې تاوتريخوالی زيات شي.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو ادارې د پنجشنبې په ورځ (د تلې په ۱۳مه) په هرات کې د اقلیمي د بدلون په اړه لومړنۍ غونډه وکړه. یوناما ویلي، چې په دې ناسته کې اړوند بنسټونو د اقلیمي بدلون د اغېز کمولو لپاره د لا زیات متقابل عمل او ډله ییزو اقداماتو غوښتنه وکړه.
یوناما د افغانستان په لویدیځ کې د خپل د دفتر د مشرې ایلین ویاریال له قوله لیکلي، چې د اقلیم بدلون یوه نړیواله ننګونه ده چې له پولو اوړي او ور سره مبارزه د ټولو همکارۍ ته اړتیا لري.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سیاسي دفتر د معلوماتو له مخې، دا غونډه د هغو خبرو اترو د کړۍ لومړۍ لړۍ ده چې د اکټوبر له ۱۶مې څخه تر ۲۰مې د اقلیم د بدلون د نړیوالې اونۍ په نږدې کېدو سره ترسره کېږي.
افغانستان یو له هغو هېوادونو دی چې د اقلیم د بدلون ر وړاندې تر ټولو لږ چمتووالی لري.
د وروستیو څیړنو له مخې افغانستان د اقلیمي پایلو له امله په نړۍ کې شپږم ډیر اغیزمن هېواد دی.
د ملګرو ملتونو موندنې ښيي، چې د افغانستان په کلیوالي سیمو کې خلک په وروستیو کلونو کې د وچکالۍ، سېلابونو او د ځمکې ښویېدو له امله له ګڼو چاپېریالي ننګونو سره مخ دي.
په کرنه باندې د افغانانو د ژوند ژواک تړاو او له بلې خوا د څلورو لسیزو د بې ثباتۍ په ترڅ کې د چاپېریال پراخې ویجاړۍ او د ټولنیزو-اقتصادي زیربناوو ویجاړېدل افغانان د اقلیم د بدلون په وړاندې ډېر زیانمن کړي دي.
د بشري حقونو فعاله ایرانۍ زنداني شوې مېرمن نرګس محمدي د ۲۰۲۳ کال د سولې د نوبل جایزه وګټله. نرګس محمدي د ایراني مېرمنو په ملاتړ د ظلمونو پر وړاندې درېدلې مبارزه ده، چې د بشری حقونو په پلوي یې تل غږ پورته کړی او نن د دغې جایزې ګټونکې اعلان شوه.
هغه له شیرین عبادي وروسته دویمه ایراني ټبره مېرمن ده، چې دغه جایزه خپلوي، تر دې وړاندې شیرین عبادي په ۲۰۰۲ کال کې دغه جایزه ګټلې وه.
نرگس محمدي په تېرو کلنو کې څو، څو ځلې د بېلابېلو لاملونو له امله نیول شوې، بندۍ شوې او ربړول شوې ده.
هغه د وروستي ځل لپاره په ۱۴۰۰ کال کې زنداني شوه، چې تر اوسه د اوین په زندان کې بندي ده.
د بشري حقونو دغه فعاله چې د حجاب سره مخالفه وه، یو ځل یې د زندان د چارواکو پر وړاندې د هغوی لهخوا وهل شوې، ټپي شوې او ربړول شوې هم وه.
هغې ته د سولې د نوبل جایزه داسې مهال ورکړل کېږي، چې پخوا یې هم نوم دغه جایزې ته نومول شوې وه.
د سولې د نوبل جایزې ته د بشري حقونو د افغانې فعالې محبوبه سراج نوم هم دغه نوملړ کې شامل شوی و.
د دغې جایزې ګټونکې ته یو میلیون ډالره نغدې پیسې هم ورکول کېږي، چې په بشري چارو کې یې ولګوي.
د خیبر پښتونخوا د پېښور په چوک یادګار کې د یوې میاشتې راهیسې د صرافۍ مارکېټ تړل شوی، چې له امله یې د صرافانو ترڅنګ سلګونه کسانو هم خپل کار و بار له لاسه ورکړی دی.
دغه کاروبارونه تر هغې وروسته بند شول، چې پاکستاني حکومت د بهرنیو اسعارو په تېره بیا د ډالرو د زېرمه کولو او قاچاق په تور یوشمېر صرافان ونیول.
له یوې میاشتې وروسته لا هم د پېښور په چوک یادګار کې صرافان هره ورځ دغه مارکیټ ته ورځی او په دې تمه د خپلو تړلو هټیو مخې ته ناست وي، چې ګواکې حکومت به د دوی د کاروبار د بیا پیلېدا امر وکړي.
دغه صرافان وايي، چې که حکومت د بهرنیو اسعارو د زېرمه کولو او قاچاق د مخنیوي په کار کې هوډمن وي؛ نو ښه لاره یې دا ده چې خپلې پولې کنټرول کړي او دغلته د ډالرو د قاچاق مخه ونیسي، د دوی په وینا دا ښه لاره نه ده چې دوی نن سبا غوره کړې او سلګونه کسان یې بې روزګاره کړي دي.
دغه صرافان وايي، چې چوک یادګار سل کلنه مخینه لري او دغلته ټول صرافان حکومت ته کلنۍ مالیه او ټکس هم ورکوي، په دغه مارکېټ کې د صرافانو تر څنګ ګڼ نور سوداګریز شرکتونه هم شته، چې هغوی هم ورسره اغېزمن شوي دي.
د چوګ یادګار یو صراف چې نه غواړي نوم یې واخیستل شي افغانستان انټرنشنل ته یې وویل: موږ ته حکومت وايي، چې تاسې باید د سلګونه میلیونه کلدارو په بدل کې کاري جوازونه تر لاسه کړئ، چې نن سبا دغه کار د هیڅ یو صراف په توان کې نه شته او په ټول چوک یادګار کې هومره پیسې نه شته لکه څومره یې چې حکومت زموږ څخه د کاري جواز په توګه غوښتنه کوي.
په چوک یادګار کې د صرافانو تر څنګ ګڼ نور کسان چې زاړه نوټونه به یې له خلکو راټولول او بیا به یې بانکونه ته سپارل او سلګونه نور خلک یې له امله بې روزګاره شوي او له دغه حالته تر پوزې رسېدلي دي.
که څه هم د دغه بازار په تړلو سره په بازارونو کې د کلدارو ارزښت د ډالرو پر وړاندې یو څه ښه شوی؛ خو صرافان وايي چې حکومتي چارواکي نه د دوی د دغه کاروبار د قانوني کولو هڅه کوي او نه هم دوی ته د کاروبار اجازه ورکوي.
په هالنډ کې د افغانستان د پخواني اسلامي جمهوري دولت سفیر محمد اصف رحیمي وايي، د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت مسوولیت لري، چې د سفارت لګښتونه ور ولیږي؛ خو تر اوسه یې دا کار نه دی کړی.
ښاغلي رحیمي وویل، چې په تېرو دوو کلونو کې یې له کابل څخه هېڅ هدایت، پیسې، معاش او یا کوم مصرف نه دی تر لاسه کړی.
د چهارشنبې په ورځ (د تلې په ۱۲مه) په هالنډ کې د افغانستان سفارت د لومړي ځل لپاره په یوې بیانیې کې تایید کړه، چې دغه سفارت په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو له وزارت سره تعامل لري؛ دغې بیانیې پراخ غبرګونونه راوپارول او ډېرو خلکو دا له طالبانو سره د ښاغلي رحیمي د «معاملې» په معنا وګڼله.
په هالنډ کې د افغانستان سفیر محمد اصف رحیمي د پنجشنبې په ورځ (د تلې په ۱۳مه) له افغانستان انټرنشنل سره په ځانګړې مرکه کې د سفارت د دغه څرګندونې په اړه وضاحت ورکړ.
ښاغلي رحیمي وویل، چې د بهرنیو چارو له وزارت سره په هالنډ کې د افغانستان د سفارت خبرې اترې د پخواني حکومت له سقوط وروسته دوام لري او «دا کومه نوې خبره نه ده».
نوموړي د طالبانو د په رسمیت پېژندلو په اړه د افغانستان انټرنشنل خبریال د پوښتنې په ځواب کې وویل، چې سفارتونه د طالبانو د رسمیت پېژندلو او نه پېژندلو واک نه لري.
ښاغلي رحیمي په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ته په اشارې سره وویل: «هلته د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت دی او موږ د قونسلګرۍ اسناد هملته لیږو. تاسو دې ته تعامل، مکاتبه، همغږي یا هر هغه څه چې نوم ورکوئ وریې کړئ.»
په هالنډ کې د افغانستان د سفارت د اعلامیې له خپرېدو وروسته د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د ویاند مرستیال ضیا احمد تکل پر اېکس ټولنیزې شبکې دغه بیانیه خپره کړه.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې له طالبانو سره په یوځای کېدو سره ښاغلي رحیمي هڅه کړې د سفیر په توګه خپل کار تضمین کړي او په لویدیځ کې د افغانستان د نورو سفارتونو برعکس د طالبانو له حکومت څخه معاش او اسانتیاوې ترلاسه کړي.
په بهر کې د افغانستان سفارتونه او قونسلي نمایندګیانې، چې د پخواني افغان حکومت د ډېپلوماټانو تر کنټرول لاندې دي، په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت څخه معاش یا نور خدمتونه نه ترلاسه کوي او د عاید سرچینه یې افغان مراجعینو ته د پاسپورټونو او د نکاح خطونو صادرول او نوي کول دي.
د هالنډ د بهرنیو چارو وزارت تر اوسه په لاهه کې د افغانستان د سفارت د برخلیک په اړه د افغانستان انټرنشنل پوښتنې ته ځواب نه دی ویلی.
اصف رحیمي د افغانستان د پخواني حکومت د بهرنیو چارو وزیر حنیف اتمر ته له نېږدې سیاسي څېرو څخه و، چې په تېر کې یې د هرات والي او د کرنې د وزیر په توګه کار کړی دی.