د ملګرو ملتونو عالي کمېشنرۍ او د کډوالو چارو سازمان لهخوا په رسنیزه خبرپاڼه کې راغلي، دوی له پاکستانه غواړي چې د ټولو هغو زیان منونکو افغانانو خوندیتوب ته دوام ورکړي چې په دغه هېواد کې د خوندیتوب په لټه کې دي او په بېرته ستنېدو له ګواښ سره مخامخېدای شي.
دغه غوښتنه وروسته له هغه کېږي، چې پاکستان اعلان وکړ چې افغان ګډوال بېرته افغانستان ته ستنوي.
خبرپاڼه وايي، افغانستان د بشري حقونو له ګڼو ننګونو سره په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو له سخت بشري کړکېچ سره مخ دی. دا ډول تګلارې به د ټولو هغو کسانو لپاره جدي پایلې ولري، چې د هېواد پرېښودو ته اړ شوي او کېدای شي د بېرته ستنېدو په وخت کې له جدي ګواښونو سره مخامخ شي.
دغو ادارو ویلي، چمتو دي چې د افغان کډوالو د ثبتولو او اداره کولو لپاره د یوه پراخه او دوامداره میکانیزم په جوړولو کې مرسته وکړي.
دوی د شته ننګونو سره سره، د څلورو لسیزو راهیسې د افغان کډوالو سره د پاکستان د مېلمه پالنې ستاینه کړې او پرته له کوم فشاره او د کډوالو پر خوندي ستنېدو غوښتنه یې ټینګار کړی دی.
دغو ادارو ویلي دي، چې د افغان کډوالو اجباري ستنېدل د بشري حقونو د سختو سرغړونو پایله لري.
دوی په ټولو هېوادونو غږ کړی، چې د افغان وګړو جبري ستنول وځنډوي.
نن د اکتوبر اوومه نېټه ده، چې پر دغې ورځ امریکایي ځواکونو د ناټو ټلوالې سره په ګډه پر افغانستان برید وکړ. د طالبانو مرکزي ویاند ذبیح الله مجاهد هم نن په خپله اېکس پاڼه دغې ورځې ته اشاره کړې او لیکلی یې دي:« د اکټوبر اوومه نېټه په افغانستان د امریکايي یرغل د پيل ورځ ده.»
هغه لیکلي:« دغه ورځ د افغانستان په تاریخ کې د یوې تورې ورځې په حیث ثبت ده؛ خو د الله شل کاله وروسته د امریکا لهخوا پيل شوی یرغل په ناکامۍ او د هغوی په شکست بدل شو.»
په ۲۰۰۱ کال کې د سپټمبر د يوولسمې له بريدونو وروسته، د متحده ايالاتو د هغه مهال ولسمشر جورج ډبليو بوش له طالبانو چې هغه مهال پر افغانستان واکمن ول وغوښتل، چې دوی ته اسامه بن لادن وسپاري، هغه چې پر امریکا د بریدونه طراح ګڼل کېده.
کله چې دغې غوښتنې ته د طالبانو لهخوا د رد ځواب ورکړل شو، پر افغانستان برید ته لاره هواره شوه؛ له هغه مهاله بیا تر ۲۰۲۱ کاله پورې امریکا په دغه هېواد کې شاوخوا شل کاله وجنګېده، د ملیاردونو ډالرو د لګښت تر څنګ یې نږدې دوه نیم زره ځواکونه هم ووژل شول.
که څه هم چې امریکايي ځواکونه د اسامه بن لادن په لټون پسې افغانستان ته ورغلي وو، خو د افغانستان په بېلابېلو برخو کې د دوی د پوځی عملیاتو په ترڅ کې نوموړی و نه مېندل شو، چې بیا وروسته په ۲۰۱۱ کال د پاکستان پلازمېنې ته څېرمه د اېبټ اباد پوځي چوڼۍ ته څېرمه د هغه په کور کې په نښه او له منځه یوړل شو.
خو د اسامه بن لادن له وژنې وروسته نه یوازې دا چې په افغانستان کې د جګړې حالت بدل نه شو؛ بلکې دغې جګړې نور هم زور واخیست او د افغانستان ډېرو سیمو ته دغه جګړه وغځېده.
په دغو شل کلنو جګړو کې زرګونه افغانان وژل شوي، ټپیان شوي او تر ډېره له هېواده وتو ته اړ شوي دي.
دا رنګه په دغه هېواد کې لارې سړکونه، پلونه ، روغتونونه، ښوونځي او د خلکو استوګنځي ویجاړ شوي او لا هم افغانان د سرګردانۍ او لالهاندیو سره مخامخ دي.
سره له دې طالبان وايي، چې دوی په زوره له هېواده بهرني ځواکونه اېستي او د ۲۰۲۱ کال د اګست پنځلسمه د خپلې فتحې ورځ یادوي؛ خو ګڼ شنونکي وایي، چې طالبان له امریکا سره د دوحې تړون له لاسلیک کولو وروسته د یو جوړجاړي په پایله کې واکمن شوي، چې د دوی په وینا لا یې هم د دوحې په تړون کې شویو ژمنو ته غاړه نهده اېښې.
دا رنګه لا هم د امریکا لهخوا هره اونۍ د مرستو په کڅوړو کې طالبانو ته ډالر رسیږي، چې د دغو شنونکو په وینا ښايي دا هم د دغه شوي تړون او جوړجاړي یوه برخه وي.
د ریښتر په کچه د ۶.۱ درجې زلزلې او له هغې وروسته څلورو پر له پسې ټکانونو یې د افغانستان لویدیځ ولایتونه سخت ولړزول. هغه انځورونه چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي ښیي، چې د هرات ښار اوسېدونکي سخت ترهېدلي او له کورونو لارو سړکونو ته راوتلي دي.
د هرات تر څنګ دغه ټکانونه د فراه او بادغیس په ولایتونو کې هم احساس شوي او خلک یې وېرولي دي.
په یو شمېر انځورونو کې ښکاري چې ځينې کورونه او ودانۍ راپرېوتي؛ خو د مرګ ژوبلې په اړه کره معلومات تر دې مهاله نه دي تر لاسه شوي.
یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې یو شمېر ټپيان د هرات حوزوي روغتون ته لېږدول شوي دي.
دا رنګه د ایران په خراسان رضوي کې هم د دغې زلزلې ټکانونه محسوس شوي او هلته یې هم ځينې ودانۍ زیانمنې کړې دي.
په دې اړه د شېبه په شېبه تازه معلوماتو لپاره زموږ سره پاتې شئ.
پاکستان کې د پاتې کېدونکو او د اېستل کېدونکو افغان کډوالو ناروښانه او تیاره برخلیک اندېښنې رامنځته کړې دي. د پاکستان د سرپرست حکومت د کابینې غونډې د ناقانونه افغان کډوالو لپاره له پاکستانه د روان کال د اکټوبر میاشتې تر پایه د وتلو ضرب الاجل ټاکلی دی.
د پاکستان د سرپرست حکومت کابینې دغه پرېکړه تر هغه وروسته اعلان کړه چې، دغه هېواد په وروستیو میاشتو کې د څو خونړیو بریدونو شاهد و او دوی وایي، چې په دې بریدونو کې افغانانو لاس درلود.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاندې ویلي، د افغان کډوالو په اړه د دغه هېواد پالیسي بدله شوې نه ده.
ممتاز زهرا بلوڅ د پنجشنبې په ورځ خبریالانو ته وویل، اسلام اباد د قانوني کډوالو نه؛ بلکې د ناقانونه کډوالو خلاف ګامونه پورته کوي.
د ۱۴۰۰ کال د (زمري په ۲۴مه) په افغانستان کې د جمهوري نظام له پرځېدو وروسته زرګونه افغانان یو ځلې بیا کډوالۍ ته اړ شول او د دوی لویه برخه د پاکستان او ایران تر څنګ د ځینو نورو ګاونډیو هېوادونو د ظلمونو لاندې شپې او ورځې تېروي.
د افغانستان د پخواني حکومت سرتیري، خبریالان، د مدني ټولنې غړي، څارنوالان، د ښځو د حقونو فعالان او لسګونه نور هغه کسان چې ژوند یې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې له جدي ګواښ سره مخ و، یو شمېر یې د مجبوریت له مخې په ناقانونه توګه پاکستان او د سیمې هېوادونو ته کډه شول.
د سیاسي چارو کارپوه حمدالله همدرد وایي چې، دا د پاکستان لومړی ځل نه دی او وروستی ځل به هم نه وي چې پر افغان کډوالو دغسې ظلمونه کوي او د افغانانو له محبوریته استفاده کوي.
د پاکستان موخه دا ده، چې په همدې پلمه د یواېنایچسيار په ګډون له نړۍوالو ادارو پیسې ترلاسه کړي او په دغو پیسو سره د خپل حکومت او هېواد اړتیاوې پوره کړي.
د نوموړي په وینا،« موږ د دې شاهد هم و، چې پاکستان د تورخم لار وتړله، بیا یې د چترال موضوع را واخیسته او اوسمهال بیا د کډوالو له نوم څخه استفاده کوي ترڅو پر نړۍوالو فشار راشي او له دوی سره مرستې وشي.»
د کډوالۍ په لومړیو ورځو کې هم ستونزې وې؛ خو په دې وروستیو کې افغان کډوال بیا د پاکستان د سرپرست حکومت تر سخت فشار لاندې دي، سلګونه افغانان په جبري توګه اېستل شوي او زرګونه نور د اېستلو له ګواښ سره مخ دي.
یو شمیر افغانان چې په دې هېواد کې په ناقانونه توګه مېشت دي وایي چې، که بېرته افغانستان ته ولېږل شي نو د مرګ له ګواښ سره به مخامخ شي.
دغه افغان کډوال وایی، له یوه لوري یې خپل هویت له لاسه ورکړی او که د پاکستان له لوري په زوره و اېستل شي نو نور به څه ورته پاتې شي.
په پاکستان کې مېشته افغان کډواله مذلفه کاکړ د افغانانو پر وړاندې د پاکستان د چلند په غبرګون کې وویل، سره له دې چې د دې هېواد ویزه لري؛ خو بیا هم د نورو افغانانو په اړه جدي اندېښنه لري ځکه ډېرو افغانانو په تېرو دوو کلونو کې ډېرې سختۍ ګاللي دي.
د پاکستان حکومت وایي، له څو لسیزو راهیسې د درې اعشاریه اووه میلیونه افغانانو کوربه دی؛ خو په دې شمېر کې ۱،۷۳ میلیونه کسان پکې په ناقانونه توګه اوسېږي.
اخوا، د پښتونخوا ملي عوامي ګوند مشر محمود خان اڅکزي هم پر اېکس پاڼه لیکلي چې، له پښتنو سره ناروا چلند نور له زغمه وتلی دی.
له تېرو دوو کلونو راهیسې یو شمیر افغانان چې د طالبانو له ډاره پاکستان ته تللي، یا د کډوالو په توګه د ثبتېدو پڅ بهیر کې ګیر دي او یا هم د درېیم هېواد لهخوا د اېستلو په تمه شپې سبا کوي.
په اسلام اباد کې د افغانستان سفارت له افغانستان انټرنېشنل سره په خبرو کې یو ځل بیا د پاکستان له حکومته وغوښتل، چې د افغان کډوالو پر ضد د ځورونې روانه لړۍ چې د دواړو هېوادونو پر اړیکو منفي اغیزې کوي؛ ژر تر ژره دې پای ته ورسوي.
پاکستان ولې د افغانانو پر وړاندې خپل قوانین سخت کړي دي؟
د پاکستان د وروستیو اقدامونو موخه څه ده؟
دا هغه پوښتنې دي چې شنونکي او د پېښور د پوهنتون استاد ډاکټر سید عرفان اشرف ورته په اشارې سره ویلي، داسې تمه مو نه درلوده، چې پاکستان به په دې برخه کې دومره ژر اقدام وکړي.
ښاغلی اشرف زیاتوي، پاکستان په ځلونو تور لګولو چې د چترال د پېښې په ګډون افغانان په څو وروستیو خونړیو بریدونو کې لاس لري.
د هغه په خبره،« که پاکستان غواړي په سیمه کې ترهګري ختمه کړي؛ نو په دغه هېواد کې دې د مېشتو طالبانو کورنۍ هم وباسي او د هغوی شناختي کارتونه دې ترې واخلي، پاکستان ته دا فیصله دومره اسانه نه ده او سخته بیه به یې پرې کړي ځکه دلته داسې افغانان هم اوسېږي چې نړۍوال کارټونه له ځانه سره لري.»
د ډېریو شنونکو په باور، که پاکستان افغانان له دې هېواده په زور هم وباسي بیا هم په پاکستان کې ترهګري نه ختمېږي؛ بلکې تر دې به هم زیاته شي.
د بښنې نړۍوال سازمان له پاکستانه غوښتي، چې افغانان په دې هېواد کې ژوند کولو ته پرېږدي او د کډوالو په برخه کې يې د ملګرو ملتونو له عالي کمیشنرۍ غوښتي، چې د کډوالو د ثثبتولو بهیر دې چټک کړي.
له دې سره یې پر دریېمو هېوادونو هم غږ کړی، چې د بهر ته د تلونکو افغانانو د ویزو د وېش کارونه ژر ورخلاص کړي.
په اسپانیه کې د افغانستان سفارت وایي، چې په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو له وزارت سره تعامل لري او قونسلي اسناد دغه وزارت ته استوي. دغه سفارت د چهارشنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې لیکلي: «چې دوی له خپل هېواد او خلکو استازیتوب کوي.»
په خبرپاڼه کې لیکل شوي، چې مراجعین کولای شي د قونسلي خدمتونو لپاره دغه سفارت ته ورشي.
اسپانیې تر اوسه طالبان په رسمیت نه دی پېژندلي او په کابل کې سفارت هم نه لري.
داسې ښکاري، چې دا تعامل د کوربه هېواد له لوري په نامستقیمه توګه د طالبانو په رسمیت نه پېژندلو دریځ له منځه وړي او په مادرید کې دغې ډلې ته نامستقیمې استازولۍ لپاره لار هواروي.
دا لا نه ده روښانه، چې د اسپانېې حکومت په مادرید کې د طالبانو د دا ډول نامستقیمې استازولۍ سره موافقه ده کنه. تر اوسه د اسپانېې د بهرنیو چارو وزارت په دې اړه په رسمي توګه څه نهدي ویلي.
دا لومړی ځل نه دی، چې په اروپایي هېوادونو کې د افغانستان سفارت په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو له وزارت سره د تعامل په اړه خبر ورکوي. تر دې وړاندې هم د سپټمبر په یولسمه په هالنډ کې د افغانستان سفارت په ورته خبرپاڼه کې په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو له وزارت سره د تعامل خبر ورکړی و.
د دغې خپرپانې له خپرېدو سره د افغانستان انټرنشنل سرچینو ویلی، په هالند کې د افغانستان د پخواني حکومت سفیر محمداصف رحیمي له پخوا راهیسې له طالبانو سره اړیکي لرلې؛ تر څو په هالنډ کې د سفارت پر څوکۍ پاتې شي.
په هالنډ کې د افغانستان د پخواني حکومت سفیر اصف رحیمي له افغانستان انټرنشنل سره په ځانګړې مرکه کې ویلي و، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت مشولیت لري تر څو د سفارت لګښتونه ورکړي؛ خو تر اوسه یې دا کار نه دی کړی.
ښاغلي رحیمي وویل، په تېرو دوه کالو کې یې له کابله هیڅ امر، پیسې، او مصارف نه دي تر لاسه کړي.
په ټولنیزو شبکو کې داسې ویډیوګانې خپرې شوې چې ښيي د ایران د قزوین ولایت د اقبالیه اوسېدونکو په دې ښار کې د افغان کډوالو د اوسېدو پر صد مظاهره کړې. دغه لاريونوال چې لرګي او ډبرې ور سره دي د افغان کډوالو پر یوه کور برید کوي.
له دغې پېښې درې میاشتې وړاندې د اقبالیه ښاروال میکاییل سلماني د افغان کډوالو شتون "امنیت او روغتیا ته ګواښ" بللی و.
ښاغلي سلماني د روان کال د سرطان د میاشتې په ۱۸ مه په یوه خبري غونډه کې وویل: «موږ د افغانانو (بهرنیو کډوالو) د شتون په اړه رسمي شمېر نه لرو، خو د غیر رسمي شمېر له مخې له ۱۴څخه تر ۱۵ زره افغان کډوال په اقبالیه کې استوګن دي.»
داسلامی جمهوریت دغه ځایي چارواکي زیاته کړه: «هغه روغتیایي او امنیتي ګواښونه چې (افغان کډوال) یې لري د ولایت مقام سیاسی مرستیال او دملکي خلکو عمومی ادارې ته منعکس شوي دي.»
د اسلامي جمهوريت د اصلاح طلب ورځپاڼې په شمول ځینې ایراني ورځپانو په پرله پسې ډول په ایران کې د افغان مهاجرینو د حضور د زیاتیدو په اړه مطالب لیکلي، او هغه یې د هلمند پر سیند د ایران د حقابې سره تړلي او هڅه یې کړې چې د افغان کډوالو شتون د امنیت پر ضد ښکاره کړي.
داسې انديښنه شته چې د افغان مهاجرينو په اړه د چارواکو او رسنيو څرګندونې به د مهاجرينو په وړاندې د عامو خلکو احساسات راوپاروي او پر وړاندې به يې تاوتريخوالی زيات شي.