طالبان: اوسنی نظام مو د ښځو او ځوانانو د "فدایي" بریدونو په قربانیو لاسته راوړی

اوچا د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي چې، د اټکل له مخې تر دې دمه د هرات ولایت په پنځو ولسوالیو کې د زلزلې له امله ۱۲۱۱۰ کسان (۱۷۳۰ کورنۍ) اغیزمن شوي دي.

د خبرپاڼې له مخې، د دې ولایت په ګلران ولسوالۍ کې ۹۵ کورنۍ، په انجیل کې ۱۵۰ کورنۍ، رباط سنګي کې ۳۰ کورنۍ او زنده جان ولسوالۍ کې ۱۳۹۵ کورنۍ زیانمنې شوي او د اټکل له مخې د اغیزمنو کورنیو شمېر به تر دې هم لوړ شي.

د زلزلې مرکز زنده جان ولسوالۍ تر ټولو زیاته ځپل شوې سیمه ده چې ۱۲۹۴ تنه مړه شوي، ۱۶۸۸ ټپیان شوي او سل په سلو کې کورونه ویجاړ شوي دي.

د اوچا د نویو شمیرو له مخې په دې پیښه کې تراوسه ۴۸۵ کسان (۱۹۱ نارینه او ۲۹۴ ښځې) ورک دي.

په دغه پیښه کې د شپږو ښوونځیو د ویجاړیدو راپور هم ورکړل شوی دی.

د راپور په حواله، په لومړیتوبونو کې بیړنۍ سرپناوې لکه خیمې او همدارنګه د ژمي په وړاندې د اوږدې مودې لپاره غیر خوراکي توکي لکه ترپالونه، کمپلې، جامې، او داسې نور اړین توکي شامل دي.

د یادولو ده چې، د افغانستان د بشردوستانه وجهي صندوق د بیړنیو مرستو لپاره ۵ میلیون ډالره ځانګړې کړي او د لا زیاتو مرستو هڅې روانې دي.

په وروستیو ورځو کې پاکستان په ځانګړي ډول په اسلام اباد او کراچۍ ښارونو کې افغانان نیولي او له دې هیواده یې شړلي دي.

د راپورونو له مخې په تېرو ۲۴ ساعتونو کې څه باندې ۵۰ کورنۍ د تورخم له لارې د ۲۰ لاریو په مرسته افغانستان ته لیږدول شوي دي.

د پاکستان موقت حکومت یوه اوونۍ وړاندې اعلان وکړ چې د روانې میاشتې تر پایه به ۱.۷۳ میلیونه افغان کډوال له هېواده وباسي.

له کډوالو سره دغه سخت دریځی چلند په پاکستان دننه او بهر کې له پراخو غبرګونونو سره مخ شوی دی.

ګڼو نړیوالو او د بشري حقونو سازمانونو له پاکستانه غوښتي چې د بشري ناورین او د طالبانو د ګواښ له امله له دغه هېواده د کډوالو د ایستلو پلان وځن‌‌‌‌‌‌ډوي.

سره له دې چې ژغورونکو ډلو د خاورو لاندې د ژوندي پاتې شویو کسانو د ایستلو لپاره هڅې پیل کړې خو بیا هم د پوره امکاناتو د نشتوالي له امله دا بهیر پڅ روان دی چې د زیانونو د زیاتېدو لامل شوی.

د هرات زلزله په داسې حال کې شوې، چې افغانستان له جدي بشري ناورین سره مخ دی او نړیوال مرستندویه بنسټونه هم د بودیجې له کمښت سره مخ دي.

سره له دې چې نن څلورمه ورځ ده په زنده جان ولسوالۍ کې دولس کلي تر ځمکې لاندې شوي، خو له هرات سره د نړۍ د هیوادونو مرستې ‌‌‌‌‌‌ډېرې پيکه دي.

د اقتصادي چارو کارپوهان وړاندیز کوي چې د زلزله ځپلو لپاره باید یو ځانګړی بانکي حساب جوړ شي چې له مرستو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې مخه ونیول شي.

د پوهنتون استاد سید مسعود وايي چې، «باید یو منظم میکانیزم جوړ شي ترڅو جوته شي چې مرستې په کومو برخو لګیدلي دي.»

تر دغې زلزلې وروسته که څه هم ځينو هېوادونو له زلزله ځپلو سره د مرستې ټټر وهلی خو تر اوسه په لږه کچه مرستې سیمې ته رسېدلې دي.

په هرات کې له زلزله ځپلو سره جرمني پنځه میلیونه یورو، ملګرو ملتونو ورته اندازه، چین دوه لکه ډالره، د ملک سلمان خیریه بنسټ دوه میلیونه ډالر، ‏ميرويس عزيزي ۲۰۰ میليونه افغانۍ، ‏کام اير هوايي شرکت ۱۰ میليونه افغانۍ، ‏د افغانستان کرېکټ بورډ ۲ میليونه افغانۍ، ‏جاوېد اپرېدی ۳ میليونه افغانۍ
‏راشد خان د نړېوال جام لخوا ورکړل کېدونکې ټولې پیسې او لسګونو نورو سازمانونو، هیوادونو او ملي، سوداګرو د مرستو اعلان کړی.

اوس په دغو مرستو کې د درغلیو اندېښنې هم راپيدا شوې دي.

د بشري حقونه فعاله عطیه مهربان وایي، تر دې وړاندې هم کومې طبیعي پیښې چې په افغانستان کې کیدلې د یو شمیر کسانو له خوا مرستې شخصي جیبونو ته تللې او په ریښتیني توګه اړمنو کسانو ته نه ورکول کیدې.

نوموړې له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې همداراز وویل: «اوسمهال د طالبانو حکومت هیڅ کوم سیسټم نه لري نو هیڅ داسې یوه اداره هم نه شته چې د دغو مرستو څارنه وکړي او د پیښې قربانیان وپیژني.»

د هرات له زلزله ځپلو سره د مرستو لړۍ دوام لري.
د کرېکټ ملې لوبغاړي محمد نبې په ۲۴ ساعتونو کې تر څلویښت زره ډالرو زیاتې پیسې راټولې کړي دي.

له دې سره، په ځینو ولایتونو کې صندوقونه اېښودل شوي او له زلزله ځپلو سره د مرستې لپاره د پیسو ټولولو کمپاینونه روان دي.

افغانې خبریالې حسینې ذهبي هم د مرستو د ټولولو کمپاین پیل کړی چې تر اوسه یې لسګونو زیانمنو ته په بیلابیلو برخو کې مرستې ټولې کړې دي.

نوموړې وایي، په هرات ولایت کې ډیره زړه بوږنوونکې پیښه رامنځته شوې او په داسې یوه حالت کې باید د خپلو هیوادوالو لاسنیوی وکړو.

د اقتصادي چارو شنونکی سمیع ستانکزی وایي، د طالبانو اصلي کمزورتیا دا ده چې په تېرو دوو کلونو کې یې له ټولو ادارو څخه ظرفیتونه ایستلي دي.

د نوموړي په خبره، «طالبانو ته جوړه اداره په لاس ورغلې وه، نو له طبیعي پیښو سره د مبارزې ریاست باید په ټولو شرایطو کې خپل ټیمونه او میکانیزمونه ولري چې د پیښې په وخت کې ژر تر ژره عمل وکړي.»

د یادولو وړ ده، په مرستو کې د درغلیو په اړه اندېښنې تر هغه وروسته رامنځته شوې چې په افغانستان کې تر هرې طبیعي پیښې وروسته د زرګونو ډالرو مرستې شوې خو د یو شمیر درغلو کسانو له خوا دغه مرستې اړمنو کسانو ته نه دي رسیدلې او پکې پراخه درغلي شوې ده.

پاکستاني پوځیان وايي، افغان مساپر پاکستان لوري ته د تګ پر مهال باید پاسپورټ او تذکره دواړه ولري.

خو د ډیورنډ کرښې دواړو لوریو ته پراته قبایل د پاکستان دغه غوښتنه نه مني.

سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل د پاکستاني پوځیانو د دغې کړنې په غبرګون کې طالبانو افغانستان ته د هغه مساپرو د ننوتلو مخه ونیوله چې پر پاکستاني شناختي‎ کارډ افغانستان ته تلل.

خو تر دوه ساعته وروسته طالبانو او پاکستاني چارواکو پریکړه وکړه چې د افغانستان له لوري مساپرو ته پر تذکره او د پاکستان له لوري مساپرو ته پر شناختي کارډ د تګ اجازه ورکړي.

په دې ورستیو کې پاکستان هڅه کوي چې پر سپین بولدک دروازه افغان مساپر باید پر پاسپورټ او تذکره د چمن لوري ته واوړي.

خو د ډیورنډ دواړو لوریو ته پراته قبایل د پاکستان دغه پریکړه نه مني.

څو ورځې وړاندې د پاکستان د دغې پریکړي په غبرګون د پاکستان په چمن ښار کې د پښتون ژغورنې غورځنګ له لوري لاریون هم تر سره شوی و.

د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت د روان کال په لومړیو کې د خپلو وګړو د خلاصون لپاره له طالبانو سره د خبرو کولو په اړه ویلي و.

د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت د یوې خبرپاڼې له لارې له خپلو ټولو اتباعو څخه غوښتي، چې له هیواده بهر د ترهګرۍ ضد قوانیو او همدارنګه د هیوادونو قوانین له پامه و نه غورځوي.

پر افغانستان د طالبانو له واکمنیدو وروسته، ډېرو هیوادونو خپلو وګړو ته لارښوونه کړې چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته له تګ څخه ډډه وکړي.

یو شمېر لویدیځو هیوادونو په وار، وار خپلو وګړو ته خبرداری ورکړی چې افغانستان د بې ثباته امنیتي وضعیت او د وسله والو جنګیالیو د شتون له امله د سیاحت لپاره د لوړ خطر په توګه پیژندل شوی دی.

د راپورونو له مخې، که څه هم اوس د طالبانو له خوا رامنځته شوې امنیتي ستونزې هوارې شوې، خو د بهرنیو وګړو لپاره د داعش، اختطاف او نیول کېدو خطر لا هم لوړ دی.