د طالبانو د سرحدونو، قومونو او قبایلو چارو سرپرست وزیر ملا نورالله نوري وايي، چې په افغانستان کې د امریکا په موجودیت کې میلیونونه کسان په نشه یي توکو اخته شوي وو او امریکا دغه هېواد ته بې حیایي راوړې وه.
د طالبانو تر کنټرول لاندې باختر خبري اژانس ویلي، چې نوموړي په دایکنډي کې یوې غونډې ته د وینا پر مهال ویلي، چې امریکا په افغانستان کې تېر شل کاله له نشه يي توکو سره دروغجن شعارونه ورکړي.
د ملا نوري په خبره، چې د امریکا په موجودیت کې له بل هر وخته زیات د نشه یي توکو کښت، قاچاق او استعمال زیات شوی و.
هغه زیاته کړه: “امریکا په تېرو شلو کلونو کې افغانستان ته غربي ډېموکراسي، بربریت او بې حیايي راوړې ده”.
هغه دا نه دي ویلي، چې افغانستان ته څه ډول بې حیايي راغلې وه؟ خو پر پوهنتونونو او ښوونځیو کې د نجونو پر زده کړو له بندیز وروسته یو شمېر طالب مشرانو ویلي وو، چې دوی د بې حجابۍ له امله دغه بندیزونه لګولي دي.
د نړۍوالې ټولنې او ګانډیو هېوادونو له خوا د ټولګډونه حکومت د غوښتنو په غبرګون نوموړي ویلي، چې د دوی اداره یوازې د طالبانو اړوند نه ده.
هغه وویل: “ دا د طالب حکومت نه دی، دا د یوه وزارت حکومت نه دی، دا د یوه قوم حکومت نه دی، دا د یوه ولایت او یوې سیمې حکومت نه دی، بلکې دا د افغانستان د ټولو قومونو ګډ حکومت دی”.
خو په ورته وخت کې په ټولو دولتي ادارو کې د طالبانو او ملایانو تقرر ګڼې نیوکې راپورته کړي او نیوکګر وايي، چې طالبانو ټولې لوړې دولتي چوکۍ ملایانو ته ورکړي دي.
له دې وړاندې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندا محمد ندیم د خپل ولایتي سفرونو په جریان کې ویلي وو، چې دوی به د نړۍوالې ټولنې فشارونو او غوښتنو ته تسلیم نه شي.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي په وروستي ځل په روسیه کې یوې غونډې ته وویل، چې دوی له نړۍ سره تعامل غواړي او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتنه کړې وه، چې حکومت یې په رسمیت وپېژني.
په ننګرهار کې ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې طالبانو د جلال اباد ښار د هډې فارم په سیمه کې هغه مېرمنې له کاره منع کړې، چې د جلغوزو د سپړلو په پروسس کې پر کار کولو بوختې وې.
د ننګرهار د وچې میوې اتحادې سرچېنو ویلي، چې دغه مېرمنې د امربالمعروف له خوا له کاره منع شوې دي.
د ننګرهار د وچې میوې اتحادې یوې سرچینې نن سې شنبه (د تلې په ۲۴مه ) افغانستان انټرنشل ـ پښتو ته وویل چې طالبانو نن سهار هغه میرمنې له کاره منع کړې، چې له کلونه راهیسې د جلغوزو د غوټو د سپړلو په پروسه کې پر لاس مزدورۍ اخته وې.
دغو مېرمنو چې شمېر یې څلور سوه تنو ته رسیږي د خپلې کورنۍ د خراب اقتصادي وضعیت له امله لاس مزدوري کوله.
ځايي سرچینې وویل؛ یوه مېرمنه چې د خپل خاوند سره د جلغوزو د غوټو د سپړلو ځای ته د کار لپاره راغلې وه، طالب وسلوال یې مخنوی وکړ، چې میرمنې له دې وروسته نه شي کولی کار وکړي.
د ننګرهار له یو شمېر ولسوالیو څخه راټول شوي جلغوزي د جلال اباد ښار په څنډه کې د هډې فارم په نامه سیمه کې په يوه تش ډاګ اچول کېږي؛ څو غوټې يې د لمر په وسيله ښې وچې شي او جلغوزي په اسانۍ ترې را ویستل شي.
په دې سره سلګونه بېوزلو ښځو ته د کار موقع په لاس ورځي، چې د یو څو پیسو په پېدا کولو سره د ژمي لپاره د سون او خوراکي توکي برابر کړي.
ځايي سرچینې وايي؛ د طالبانو دا کار به د ګڼو بېوزلو ښځو ژوند لاپسې نور هم سخت کړي.
په ننګرهار کې طالبانو تر اوسه په رسمي ډول په دې اړه څه نه دي ویلي.
په افغانستان کې د طالبانو واک ته له رسېدو سره دغې ډلې د ښځو او نجونو له زده کړو او کار کولو څخه منع کړي دي.
د طالبانو دغه محدویتونو ډېری افغانان اړ کړي دي، چې له افغانستان څخه وځي او په بهرنیو هېوادونو د کډوالۍ ژوند ته مخ کړي.
په ورته وخت کې په پاکستان او ایران کې افغان کډوال له ګڼو ستونزو سره مخ دي، دواړو هېوادونو اعلان کړی، چې ناقانونه کډوال به وباسي او هېڅوک نه شي کولی، چې پرته له اسنادو په دغو هېوادونو کې ژوند وکړي.
د افغانستان د پخواني جمهوري دولت د ښځو د چارو وروستۍ وزیرې وویل، چې نړۍ له افغانستانه کډه کړې او نه پوهېږي چې له دې هېواد سره څه وکړي. د حسينې ساپۍ په وينا؛ د افغانستان په اړه جوړې شوې نړۍوالې غونډې هېڅ عملي پايله نه لري.
مېرمن ساپۍ زیاته کړه، چې دا غونډې د هغو کسانو په ژوند کې بدلون نه شي راوستلی چې په افغانستان کې له نا هیلۍ او محرومیت سره مخ دي.
نوموړې له الجزیرې سره په مرکه کې چې د دوشنبې په ورځ (د تلې په ۲۴مه) خپره شوې، ویلي چې په افغانستان کې روان بشري ناورین، د نړۍ والې ټولنې بیا ځلي غبرګون ته اړتیا لري.
اغلې ساپۍ څرګنده کړه: «د طالبانو تر ادارې لاندې د افغانستان په جګړه ځپلي هېواد کې ډېری خلک احساسوي چې پرېښودل شوي یا هېر شوي دي».
حسینه ساپۍ د هغه وزارت سرپرسته وزیره وه، چې طالبانو په ۱۴۰۰ لمریز کال کې واک ته له رسېدو وروسته دغه وزارت په امر بالمعروف بدل کړ.
له هغه وروسته دغه وزارت او د طالبانو ډلې پر ښځو او نجونو بې شمېره بندیزونه ولګول، چې د نړۍوالې ټولنې له نیوکو سره - سره دوام لري.
د ښځو چارو پخوانۍ وزیرې زیاته کړه، د طالبانو د حکومت د چارواکو فرمانونه، چې تر اوسه هېڅ هېواد په رسمیت نه دي پېژندلي، له بشري حقونو څخه سرغړونه ده.
هغې په افغانستان کې اوسنی وضعیت ډېر مایوسوونکی وباله او ویې ویل؛ د دې پر ځای چې طالبان د خلکو د ملاتړ لپاره لارې چارې ولټوي، طالب مشران کله د ښځو د حجاب، د ښځو سینګار او ځینې وختونه د کور څخه بهر د دوی د فعالیتونو د محدودیت په اړه فرمانونه صادروي.
اغلې ساپۍ ټینګار وکړ: «افغانستان د نړۍوالې ټولنې یوه برخه ده. دا هېواد ستراتیژیک اهمیت لري او کله چې نړۍ افغانستان پرېږدي نو خپله یوه برخه پرېږدي».
هغې پراخې بې وزلۍ او د نجونو پر زده کړو بندیز ته په اشارې سره وویل، چې نړۍواله ټولنه باید د دغو ستونزو د حل لپاره مرسته وکړي.
د برېښنا شرکت یو شمېر کارکوونکو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، چې د افغانستان برېښنا شرکت لپاره د طالبانو رییس حنیف حمزه په خپلسر د کارکوونکو له معاشونو څخه د هرات له زلزله ځپلو سره د مرستې په نوم پیسې ګرځولې دي.
دغه شرکت د اعلان له مخې څلور میلیونه افغانۍ د هرات زلزله ځپلو ته راټولې کړي دي.
د افغانستان د برېښنا شرکت یو شمېر کارکوونکو نن سې شنبه (د تلې ۲۵مه ) افغانستان انټرنشنل ته وویل دوی غوښتل په خپله خوښه د هرات زلزله ځپلو سره مرسته وکړي.
خو د دوی نیوکه دا ده، چې طالب چارواکو په خپله خوښه د کارکوونکو له معاشونو پیسې ګرځولي.
د برېښنا شرکت د کارکوونکو اندېښنه دا ده، چې باوري نه دي دغه راټولې شوې پیسې به په سمه توګه اړمنو کسانو ته ورسیږي.
دوی زیاتوي، چې طالبانو د برېښنا شرکت د کارکوونکو څخه یو کمېټه جوړه کړې؛ ترڅو دغه راټولې شوې پیسې په شفافه توګه د هرات زلزله ځپلو ته ورسوي.
که څه هم د پلازمېنې په شمول ډېری ولایتونو کې د هرات زلزله ځپلو سره د مرستې په موخه کمپاینونه شوي وو؛خو د هرات زلزله ځپلي نیوکه کوي، چې دوی ته تر اوسه پورې مرستې نه دي رسېدلي.
یو شمېر هېوادونو او نړۍوالو سازمانونو له دغو زلزله ځپلو سره د مرستې خبر ورکړی؛ خو زیانمن شوي وګړي دا مرستې په نشت حسابوي او د هغو د نا سم مدیریت له امله نیوکې کوي.
د هرات د یوه ښوونځي ښوونکی عبدالله وايي؛ سره له دې چې نړۍوالې ټولنې د هرات له زلزله ځپلو سره پریمانه مرستې وکړې؛ خو د دغو مرستو مدیریت هغه شان چې تمه کېده په ښه شان سره نه کیږي، له همدې امله تر ډېره حق حقدار ته نه سپارل کېږي.
دغه سازمان د بېوزلۍ د له منځه وړلو د نړیوالې ورځې (د اکټوبر ۱۷مې) په مناسبت، د انساني کرامت د ساتلو په موخه ټولو ته د مناسب کار او ټولنیز ملاتړ غوښتنه وکړه.
ملګرو ملتونو د سې شنبې په ورځ په یوه راپور کې اعلان وکړ چې، ډیری کسان چې په خورا بېوزلۍ کې ژوند کوي، د اقتصاد په برخه کې نا رسمي کار کوي او له سختو او خطرناکو شرایطو سره مخامخ دي.
د دغه سازمان په وینا، دا خلک د اوږدې مودې کار کولو سره، سره د ځان او کورنۍ لپاره په کافي اندازه عاید نه شي ترلاسه کولای .
د کار نړیوال سازمان (آی ایل او) اټکل کوي چې د نړۍ د کاري ځواک نېږدې دوه پر دریمه برخه، یعني له دوه ملیاردو څخه ډیر خلک نا رسمي کارګران دي.
ټولنیز ملاتړ
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، په ۲۰۲۰ کال کې د نړۍ یوازې ۴۶،۹ سلنه نفوس لږ تر لږه د ټولنیز ملاتړ تر پوښښ لاندې و، خو د نړۍ تر نیمايي زیات نفوس بیا د دغو پروګرامونو له پوښښ څخه پاتې و.
که څه هم نا رسمي کاري شرایط ډیری په لاتینې امریکا او افریقا کې ذکر شوي، خو غیر رسمي کار هم په لوړ عاید لرونکو هیوادونو کې شته، په ځانګړې توګه د لږو کارګرانو او هغو کسانو ترمنځ چې اسناد نه لري.
سربېره پر دې، هغه خلک چې په مستقیم ډول د سختې بې وزلۍ څخه اغیزمن کیږي، له تبعیض سره مخ کیږي او د دوی د ټولنیز اقتصادي وضعیت، د زده کړې ټیټې کچې، او د بې وزلۍ د ننګ له امله د مناسب کار موندلو توان نه لري.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) اټکل کوي چې په کمو پرمختللو هیوادونو کې، په هرو څلورو ماشومانو کې له یو څخه ډیر (د ۵ څخه تر ۱۷ کلنۍ) په هغو فعالیتونو بوخت دي چې د دوی روغتیا او ودې ته زیان رسوي.
د ښځو تر منځ توپیر هم شته، چې د کار د نړیوال سازمان د راپور له مخې، د نا رسمي کاري ځواک ۵۸ سلنه جوړوي.
اخوا، د طالبانو تر واک لاندې افغانستان بیا د نړۍ یو له هغو بې وزلو هېوادونو څخه دی چې خلک یې د طالبانو له خوا د وضع شويو شرایطو له امله په چټکۍ سره د بېوزلۍ پر لور روان دي.
د طالبانو له خوا د ښځو پر کار او فعالیتونو د سختو بندیزونو له امله، د افغانستان د کارګر ځواک نیمایي برخه کمه شوې ده.
دا په داسې حال ده چې، ډیری کورنۍ په حقیقت کې د ښځو په عاید پورې تړلې دي.
په ۱۹۸۷ کال کې د بېوزلۍ د له منځه وړلو د نړیوالې ورځې د نمانځلو او د پاریس په تروکادرو میدان کې چې په ۱۹۴۸ کال کې د بشري حقونو د اعلامیې د لاسلیک کولو ځای و، د بشري حقونو او ازادۍ په برخه کې یوه لویه غونډه جوړه شوه.
له دې غونډې وروسته، چې د بې وزلۍ، لوږې، تاوتریخوالي او وېرې د قربانیانو په یاد کې جوړه شوې وه، د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې د اکټوبر ۱۷مه د بېوزلۍ د له منځه وړلو د نړیوالې ورځې په توګه وپېژندله.
د افغانستان په سویلي ولایتونو کې د جنرال رازق اغیزې څه وې؟ د ۲۰۱۸ کال د اکټوبر میاشتې وروسته، د سولې خبرو له پیله وړاندې په کندهار، هلمند او فراه ولایتونو کې ولې او په څه موخه اغېز لرونکي کسان ترور شول؟
جنرال عبدالرازق د افغانستان په سویلي ولایتونو کې له مشهورو او بانفوذه طالب ضد او پاکستان ضد کسانو څخه یو و.
له طالبانو سره د نوموړي دښمني هغه مهال پیل شوه، چې د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال د دغې ډلې له لورې د نوموړي د کورنۍ غړي د کندهار د هوايي ډګر مخې ته اعدام شول.
پر افغانستان د امریکايي ځواکونو د برید سره یو ځای جنرال عبدالرازق د هغه کسانو په ډله کې شامل و، چې د لومړي ځل لپاره يې د کندهار سپین بولدک، تخته پل او معروف ولسوالۍ له طالبانو ونیولې.
د طالبانو د حکومت تر نسکورېدو وروسته نوموړی د کندهار په سپین بولدک ولسوالۍ کې د پوله ساتو ځواکونو د یو کنډک د درستیزوال په توګه وګومارل شو.
په ۲۰۰۸ کال کې چې کله پر کندهار د طالبانو بریدونه زیات شول او د ناټو ځواکونو په شتون کې طالبان د کندهار ښار تر دروازو رسېدلي وو، دغه جنرال په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د ملاتړ پرته د لومړي ځل لپاره د طالبانو د ځپلو په موخه په خپلواک ډول عملیات تر سره کړل.
د دغو عملیاتو وروسته جنرال رازق د طالب ضد مفکورې په لرلو سره د خلکو تر منځ محبوبیت پیدا کړ او په کندهار او نږدې ولایتونو کې له پراخ نفوذه برخمن شو.
په ۲۰۱۱ کال کې په یوه ځانمرګي برید کې د جنرال خان محمد، تر وژل کېدو وروسته جنرال عبدالرازق د کندهار امنیه قوماندان وټاکل شو.
نوموړی د افغانستان د پخواني ولسمشر حامد کرزي له نږدې او باوري کسانو ګڼل کېده.
جنرال عبدالرازق نږدې اته کاله د کندهار د امنیه قوماندان په توګه دنده تر سره کړه او د دغې دندې پرمهال یې کندهار ته څېرمه په هلمند، زابل او ارزګان ولایتونو کې هم د طالبانو پر ضد عملیات تر سره کول.
نوموړی د بشري حقوې د سازمانونو له لورې د بشري حقونو څخه په سرغړونې هم تورن و؛ خو هغه تل دا تورونه ردول.
جنرال رازق د اشرف غني سره چندان ښې اړیکې نه لرلې او تل یې د اشرف غني پر سیاسي او خپل سرو ېکړو نیوکې کولې.
د افغانستان په سویل کې د خلکو په منځ کې د محبوبت او د افغانستان د یو شمېر سیاستوالو سره د اړیکو لرلو له امله د اشرف غني ټولې هغه هڅې بریالۍ نه شوې چې نوموړی له دندې ګوښه کړي.
جنرال رازق د طالبانو او پاکستان پر وړاندې تل کلک دریځ درلود.
د نوموړي د دندې پر مهال څو ځله په سپین بولدک ولسوالۍ کې د پاکستاني او افغان ځواکونو تر منځ پر ډیورنډ کرښه د اغزن تار د لګولو د مخنیوي پر سر وسلهوالې نښتې هم وشوې.
نوموړي په ۲۰۱۷ کال کې د طالبانو د پخوانې مشر ملا محمد عمر د زوی ملا محمد یعقوب مجاهد چې دمګړۍ د یادې ډلې د دفاع وزیر دی په اړه ویلي و، «د ملا عمر زوی ملا یعقوب ته ایران او روسیه وسلې او باروت ورکوي او هغوی دغه وسلي په هلمند او ارزګان ولایتونو کې د بې ګناه کسانو په وژلو کې کاروي.»
همدارنګه نوموړي هغه مهال د طالبانو سره د سولې د نا رسمي خبرو د پیل په اړه سختې نیوکې لرلې.
جنرال رازق د یو شمېر هغه طالب قوماندانانو لپاره په کندهار کې امن سیمه جوړه کړې وه، چې د کوټې شورا څخه بېل شوي او جګړه یې پرېښې وه.
جنرال رازق د یوې مرکې پرمهال ویلي و، « د کوټې شورا ټول غړي او کورنۍ یې د پاکستان له لوري یرغمل شوي دي. هغه طالب قوماندان چې نه غواړي جګړه وکړي په کندهار کې مې ورته امن سیمه جوړه کړې ده او هغوی کولای شي دلته ارام ژوند وکړي.»
د سولې مذاکرات او د افغانستان په سویل کې د نفوذ لرونکو کسانو ترور
په ۲۰۱۸ کال کې له طالبانو سره د سولې د مذاکراتو تر رسمي پیلېدو مخکې د افغانستان په سویل لویدیځو ولایتونو کې د جنرال رازق د ترور ترڅنګ درې نورې پېښې هم وشوې.
د ۲۰۱۸ کال د اکټوبر میاشتې له لومړۍ نېټې، تر ډسمبر میاشتې د افغانستان په سویل لویدیځ ولایتونو کې نفوذ لرونکي شخصیتونه ووژل شول او وروسته د زلمي خلیلزاد په منځګړیتوب د سولې مذاکرات پیل شول.
د ۲۰۱۸ کال د اکټوبر میاشتې په ۱۷مه نېټه عبدالجبار قهرمان چې په هلمند کې یو له نفوذ لرونکو کسانو څخه و، په دغه ولایت کې په خپل مېلمستون کې د یوه ځای پر ځای شوي ماین چاودنې له امله ووژل شو.
د نوموړي تر وژل کېدو یوه ورځ وروسته په افغانستان کې د ناټو ځواکونو قوماندان جنرال سکاټ مېلر کندهار ته سفر درلود او د جنرال رازق په ګدون د کندهار د سیمهییزو چارواکو سره تر ناستې وروسته چې د جنرال سکاټ مېلر د تګ پر مهال برید وشو او په دغه برید کې جنرال رازق ترور شو.
د همدې میاشتې په ۳۱مه نېټه په فراه ولایت کې د ملي اردو د چورلکې د سقوط په پېښه کې د دغه ولایت د ولایتي شورا رییس فرید بختور چې په دغه ولایت کې یو له نفوذ لرونکو کسانو څخه و، ووژل شو.
او همدارنګه د طالبانو لورې ته ملا عبدالمنان چې د دغې ډلې لپاره د هلمند والي و او د طالبانو د کوټې شورا سره یې سخت مخالفت درلود د یوه هوايي برید پر مهال ووژل شو.
د همدغه کال په سپټمبر میاشت کې زلمی خلیلزاد د افغانستان د سولې لپاره د امریکا ځانګړی استازی وټاکل شو.
ورپسې په دوحه کې د امریکا او طالبانو تر منځ د سولې رسمي خبرې پیل شوې.
ډېرۍ کسان په دې باور دي، د امریکا او طالبانو تر منځ د سولې د مذاکراتو یو له مهمو شرطونو څخه دا و چې د جنرال رازق په ګډون د افغانستان یو شمېر نفوذ لرونکي کسان باید له منځه یوړل شي.
له طالبانو سره د سولې د مذاکراتو له پیل څخه درې کاله وړاندې جنرال رازق رسنیو ته د خبرو پر مهال د افغانستان سیاسي مشرانو ته په اشاره ویلي و«زه معلومات لرم، چې یو شمېر کسان د سولې په نوم د پروژې قرباني کېږي. په طالبانو باید په پټو سترګو باور ونه شي.»
جنرال رازق د ۲۰۱۸ کال د اکټوبر میاشتې په ۱۷مه پر داسې مهال ترور شو، چې د ناټو ځواکونو عمومي قوماندان جنرال سکاټ مېلر هم ورسره و.
په همدې ورځ جنرال مېلر د کندهار د سیمهییزو چارواکو سره د څو ورځو وروسته د ټاکنو د امنیت ټینګولو په اړه ناسته لرله.
له دغې ناستې وروسته د سکاټ مېلر چورلکې ته د انتظار پرمهال د کندهار د والي زلمي ویسا د یوه ساتونکي له لوري برید وشو، چې په هغه برید کې د کندهار امنیه قوماندان جنرال عبدالرازق اڅکزی او د دغه ولایت د ملي امنیت رییس ووژل شول او یو شمېر نور چارواکي ټپیان شول؛ خو په دغه برید کې د ناټو ځواکونو قوماندان ته هیڅ زیان وا نه ووښت.
واک ته د طالبانو له رسېدو سره سم طالبانو د جنرال رازق قبر ته د خلکو په ورتګ بندیز ولګاوه او د نوموړي د قوم اړوند یو شمېر کسان او پوځیان یې ووژل او یا یې هم له کندهاره وتلو ته اړ اېستل.
جنرال رازق په ۱۳۵۸ هجري لمریز کال کې د ډیورنډ کرښې ته څېرمه سپین بولدک ولسوالۍ کې زېږېدلی و.
له نوموړي درې مېرمنې، پنځه لوڼې او اوه زامن پاتې دي.
نوموړی د کندهار له اڅکزیو قوم څخه و او د هېواد په تېره بیا د سوېلي حوزې یو له مشهورو او با نفوذه طالب ضد څېرو څخه ګڼل کېده.
د کندهار د امنیت په ټینګښت کې د هغه د مهم رول له امله پر نوموړي ۳۰ ځله ځانمرګي بریدونه شوي وو.