په کابل کې معترضو مېرمنو یو ځل بیا د طالبانو له بنده د مدني فعالانو د ازادولو غوښتنه وکړه

ملګرو ملتونو د جمعې په ورځ ـد تلې په ۲۸مه ـ په یوه راپور کې د افغانستان په لویدیځ کې د زلزلې پر روغتیايي پایلو بحث کړی دی.

د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر یا اوچا ویلي، د افغانستان په لوېدیځ کې د زلزلې له امله له ۲۱ زره ۵۰۰ ډېر کورونه ویجاړ شوي او شاوخوا ۱۷ زره کورونه سخت زیانمن شوي دي.

اوچا د اغیزمنو سیمو دوه پر دریمه برخه ارزولو سره موندلې، چې د افغانستان په لویدیځ کې د زلزلې له امله له ۱۵۴ زرو ډیر کسان اغیزمن شوي.

ملګري ملتونه وايي، په زلزله ځپلو سیمو کې روغتیایي خدماتو ته د لاسرسي برخه سخته اغېزمنه شوې او لږ تر لږه ۴۰مرکزونه زیانمن شوي دي.

د روغتیا نړیوال سازمان خبرداری ورکړی چې شاوخوا ۵۸۰ زره کسانو ته د خدماتو وړاندې کول سخت ټکني شوي دي.

په افغانستان کې د روغتیا د نړیوال سازمان د بېړنیو حالاتو د ډلې مشر هم ویلي، چې «روغتیايي کارکوونکي هم له دې ناورین څخه اغېزمن شوي دي». هغه وویل چې د زلزلې روغتیایي پایلې «حیرانونکې» دي.

سالنګي درې ريکارډونه لري درې واړه يې ګټلي او هيڅ بایله نه لري او سیال يې هم د ګټلو څلور ريکارډونه لري او هیڅ بایله نه لري.دا لوبه په نیمه مسلکي بوکس کې ترسره کیږي.

له مارچل ګریچ سره د سالنګي سیالۍ، د انډیس پیوټید سازمان د سیالیو د مرکزي پړاو سیالۍ په توګه انتخاب شوې او د کابل پر وخت به نن شپه ۱۱:۳۰ بجو د بریتانیا په لندن ښار کې ترسره شي.

وحید سالنګي میزمیار ویلي، چې د دې سیالۍ پنځوس سلنه ترلاسه شوې پیسې به د هرات زلزله ځپلو ته ځانګړې کړي.

دا مرسته به د خوړو نړیوال پروګرام ته واستول شي چې په افغانستان کې یې په لومړنیو ښوونځیو کې د شاوخوا دوه میلیونه نجونو او هلکانو د ملاتړ لپاره وکاروي.

د اروپايي ټولنې د خبرپاڼې له مخې، په دې مرستو سره به د خوړو نړيوال سازمان په لومړنيو ښوونځيو کې نږدې ٩٠٠ زره هلکانو او څه باندې ٨٥٠ زره نجونو ته د ډوډۍ د وختونو تر منځ خوراکي توکي برابر کړي.

دغه مرسته به په راتلونکو دوو کلونو کې د ننګرهار، غور، جوزجان، نورستان او فراه ولایتونو د لومړنیو ښوونځیو پر زدکوونکو مصرف شي.

د خوړو نړیوال پروګرام به د دې مرستې له مخې په سهار کې دغو زدکوونکو ته بیسکټ، د کولچې، وچه میوه او ډوډۍ ور کړي.

په دغو مراسمو کې د طالبانو دفاع وزیر ملا یعقوب مجاهد وویل، چې د امو سیند کارولو کې د چا پر حق تېری نه کوي او له نورو هم غواړي چې په دې برخه کې خنډ ورته جوړ نه کړي.

خو د ازبکستان چارواکي له څه مودې راهیسې دغه کانال د جوړېدو په هکله خپله اندېښنه ښيي.

له افغانستان سره پر پوله د دغه هېواد د سوېلي سرخاندریو سیمې والې اولغبیک قاسموف، وړمه ورځ د دغه هېواد رسنیو ته ویلي، که څه هم دا کانال د تاجکستان او افغانستان پر ګډه پوله پر امو سیند جوړېږي، خو د دې سیند ټول ګاونډي هېوادونه اغېزمنوي

هغه زیاتوي چې د همدې اندېښنو په هکله به یو دولتي پلاوی د روان میلادي کال تر پای ته رسېدو مخکې کابل ته لاړ شي.

تر دې مخکې د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف هم تېره میاشت د قوش تېپې کانال جوړېدل په منځنۍ اسیا کې د اوبو د انډول یا تعادل او رژیم د بنسټیز بدلون په مانا وبلل.

نوموړي د اورال سمندرګي د ژغورنې صندوق د بنسټګرو هېوادونو په سرمشریزه کې زیاته کړه، چې د قوش تېپې کانال د ټولو اړخونو او د امو سیند د اوبو پر ژیم د هغه د اغېز ارزولو لپاره دې د اړوند هېوادونو د څېړنیزو موسسو ګډه کارډله جوړه شي.

قوش تېپه کانال ۲۸۵ کیلومتره اوږد، ۱۵۲ متره سورور او له ۸ تر ۱۲.۵ مترو ژور دی.

طالبان وايي، د دې کانال بشپړېدو سره به په بلخ، جوزجان او فاریاب کې پنځه نیم لکه هکتاره ځمکه خړوب شي.

د دې کانال پرانیسته د پخواني ولسمشر اشرف غني په وخت کې شوې وه، خو د طالبانو د ناامني له امله یې کارونه ځنډېدلي وو.

سکاټ میلر ویلي، چې دې تورونو ته چپ پاتې کیدل د ایتلافي ځواکونو پر وړاندې د ګواښونو د ډېریدو لامل شو.

جنرال عبدالرازق چې د کندهار امنیې قومندان او د طالبانو د ډلې یو سختو مخالف و، د ۱۳۹۷ لمریز کال د تلې په ۲۶ مه له سکاټ میلر سره تر لیدنې وروسته چې له هغه څخه وتلو د طالبانو د یوه با نفوذه کس له خوا ووژل شو.

د افغانستان د ملي دفاع وزارت هغه مهال ویلي وو چې جنرال رازق د ګلبدین په نوم د کندهار د والي د یوه ساتونکي له خوا چې د طالبانو نفوذي کس وو، وژل شوی دی.

جنرال سکاټ میلر په افغانستان کې د امریکايي او ناټو ځواکونو وروستی قوماندان و. نوموړي له دې پېښې پنځه کاله وروسته پر خپل لینکډن ټولنیزه شبکه کې په یوه یادښت کې لیکلي چې دغه برید د افغانستان لپاره ډېرې پایلې درلودې.

د هغه په ​​وينا، جنرال رازق نه يوازې د افغان امنيتي ځواکونو، بلکې د ټول هېواد لپاره يوه «الهام بښونکي» مشر و. نوموړي لیکلي چې له دې پېښې وروسته طالبانو چې «په اطلاعاتي ډګر کې یې ښه فعالیت کاوه» لومړی ادعا وکړه چې یو لوړ پوړی امریکايي چارواکی یې وژلی دی، وروسته یې کیسه نوره هم پسې پراخه کړه او امریکايي ځواکونه په ځانګړې توګه یې هغه د دې برید عامل وګڼه او امریکايي ځواکونه یې د رازق د وژلو مسوول وګڼل.

سکاټ مېلر له جنرال عبدالرازق سره پر ښو اړیکو د ټینګار په ترڅ کې لیکلي: «دا ادعا بې بنسټه وه، ځکه چې ماته نژدې کسان په دې پوهیدل چې ما او رازق په افغانستان کې د جکړې له پیل څخه یو بل پیژندل او تقریباً مثبتې اړیکې مو سره لرلې. موږ غالباً د امنیتي وضعیت د حل لارو لپاره سره کتلي وه».

ښاغلي میلر په خپل یادښت کې لیکلي، «دا ادعا ډېر ژر په رسنیو او ټولنیزو شبکو کې د جهادي ډلو له خوا تقویه شوه او زموږ د ځواکونو پر وړاندې د پراخو لاریونونو او غوسې لامل شوه، چې پایله کې ډېری په مرګ وګواښل شول».

د امریکا دغه پخواني پوځي چارواکي ویلي چې د دغو تورونو په وړاندې چوپ پاتې کیدل چې «بې بنسټه ادعاوې تقویه نه شي» یوه تېروتنه وه.

هغه ليکلي چې د دغو بې بنسټه ادعاوو په وړاندې چوپتيا د ايتلافي ځواکونو پر وړاندې ګواښونه زيات کړل،چې د یوه چک او امريکايي سرتېري د وژل کېدو لامل شول.

دغه پخوانی امریکايي پوځي چارواکی وايي، هغه درس یې چې د جنرال عبدالرازق د وژنې له شایعاتو زده کړی، د اسراییل د اوسنۍ جګړې او نورو ځایونو لپاره هم د استفادې وړ ده.

هغه وړاندیز وکړ چې د معلوماتو تشې باید د امکان په صورت کې د حقایقو په خپرولو سره ژر تر ژره ډکې شي ځکه چې هغه په ​​​​دې باور دی چې د امنیتي دلایلو له امله د معلوماتو ساتل اکثرا معکوسې پایلې لري.

دغه پخواني امریکايي قومندان زیاته کړې: «د مالوماتو رسولو لپاره چټکتیا او زړورتیا ته پام وکړئ، ځکه اوس خلک ژر نظر وړاندې کوي، چې ښايي وژونکی وي او بدلول یې ستونزمن وي، داسې باور وړ جوړښت ته اړتیا ده چې له اصلي ځای مالومات باید کله هم په څو دقیقو کې ورسوي.»

ښاغلی مېلر وايي، منځني ختیځ کې څو اړخیزه او غمجنه جګړه روانه ده چې نورې نړۍ ته یې هم د خپرېدو ډېر امکان شته.