افغانستان په ۲۰۲۳ کال کې د ښځو لپاره د نړۍ تر ټولو بد هېواد بلل شوی

رویټرز د خرسون سیمې د والي الکساندر پروکودین له قوله ویلي، چې په سیمه کې د روسیې په هوايي برید کې یو ۴۲ کلن سړی وژل شوی دی.

د اوکراین د انرژۍ او اوبو وزارت هم د چهارشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې په خرسون کې د روسیې د برید په نتیجه کې د برېښنا مزي زیانمن شوي دي.

رویټرز خبري اژانس د خرسون سیمې د والي له قوله ویلي، چې روسي ځواکونو په تېرو ۲۴ ساعتونو کې په خرسون سیمه کې ۳۷ هوايي بریدونه کړي دي.

دغه امریکايي چارواکي په دې وروستیو کې فارن افیرز یا د بهرنیو چارو په مجله کې له افغانستان څخه د امریکا د وتلو د پرېکړې د لاملونو په اړه په یوه یادښت کې لیکلي، چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۱۴ کلونو کې پر ګرجستان او اوکراین د روسیې بریدونه او همدارنګه د چین د پوځي ځواکونو ناڅاپي پیاوړتیا د دې لامل شوه، چې امریکا خپله دفاعي تګلاره بدله کړي.

د سپینې ماڼۍ د ملي امنیت سلاکار په خپل یادښت کې ویلي، چې د جوبایډن موخه له افغانستانه د خپل هېواد د پوځي ځواکونو اېستل او د هېواد تر ټولو اوږدې جګړې ته د پای ټکی اېښودل دي، چې له شته واقعیتونو سره پکې د واشنګټن د دفاعي سیاستونو پلي کول او له سترو قدرتونو -چین او روسیې- سره د مقابلې لپاره چمتووالی هم شامل دی.

ښاغلي سالیوان د ۲۰۲۲ کال په فبروري کې پر اوکراین د روسیې برید ته په اشارې سره لیکلي، چې که امریکا په افغانستان کې جګړې ته دوام ورکړی وی، نو امکان موجود و، چې امریکا به لا هم په دې سیمه کې بوخته وه او د اوکراین په جګړه کې به یې اغېزناک تمرکز نه شو کولی.

دغه امریکايي چارواکي زیاته کړې، چې له افغانستان څخه د امریکا له وتلو سره - سره دغه هېواد خپلو پوځي عملیاتو ته دوام ورکوي، چې له امله یې په کابل کې د ایمن الظواهري ووژل شو او په سومالیا ،سوریې او نورو ځایونو کې د ترهګرو ډلو فعالیتونه په نښه شول .

هغه څرګنده کړه چې له دې ستراتیژۍ سره امریکا په اوږدمهاله جګړو کې له ښکیلتیا ډډه کولی شي او دا د امریکا په وړاندې د ګواښونو د کمولو په برخه کې ګټور ثابتېدی شي.

نوموړي د امریکا په مقابل کې د چین د ګواښونو په اړه ویلي، چې په دې وروستیو لسیزو کې د امریکا د مهمو منرالونو لپاره د اکمالاتو لړۍ په زیاتېدونکي ډول په هغو نه اټکلېدونکو بهرنيو بازارونو پورې تړلې ده، چې ډېری یې د چین په واک کې دي.

هغه په ​​خپله يادونه کې له چين سره د اړيکو د چينلونو پر جوړولو او د کړکېچ او ټکرونو د مخنيوي لپاره د ډېپلوماتيکو اړيکو پر پياوړتيا ټينګار وکړ.

د سپینې ماڼۍ امنیتي سلاکار زیاته کړې، چې امریکا باید د حساسې ټېکنالوجۍ په ساتنه او په دې برخه کې پر چین د تکیه کمولو ته پام وکړي.

نوموړي دا خبرې د سې شنبې په ورځ «د لړم په دویمه» د ملګرو ملتونو عمومي غونډې ته د خپل وروستي راپور د وړاندې کولو پر مهال وکړې او زیاته یې کړه، چې نړیواله ټولنه باید له افغانانو سره خپلو بشري مرستو ته دوام ورکړي.

د بېنېټ په خبره، د افغانستان په زندانونو او توقیف ځایو کې لا هم شکنجې روانې دي او له بشري حقونو څخه سرغړونې کيږي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړی راپور ورکوونکی په افغانستان کې د زدکړو د کیفیت مساله هم یاده کړې او ویلي یې دي، چې د طالبانو له خوا پر دیني زدکړو تمرکز د افغانستان ماشومان له هر اړخیزې پوهې محروموي او د بې کارۍ خطر لا زیاتوي.

نوموړی وايي، چې په دې سره به د بې کارۍ کچه لوړه، د افراطي نظریاتو بنسټ غښتلی او په سیمه او نړۍ کې د تروریزم ګواښ زیاتیږي.

بېنېټ له شپږم ټولګي څخه په پورته ټولګیو کې د نجونو او مېرمنو د زدکړو او کار پر اړتیا ټینګار کړی او زیاته کړې یې ده، چې تر اوسه د دغې ستونزې د حل لپاره طالبانو کوم روښانه اقدام نه دی کړی.

د نوموړي په خبره، طالبانو د جنسیت پر بنسټ د ځورونې اقدامات لا زیات کړي او دغه سیستماتیک تبعیض لا ډېرې څېړنې او ارزونې ته اړتیا لري.

بېنېټ له بېلابېلو افغانانو سره د نوموړي د بحثونو نچوړ هم شریک کړ او ویې ویل، چې افغانانو ورسره د افغانستان په اړه بېلابېلې اندېښنې شریکې کړې دي.

په دغه غونډه کې بېنېټ هیله وښوده، چې ملګري ملتونه به د افغان مېرمنو او نجونو د حقونو په اړه خپل غوڅ دریځ څرګندوي او د افغانستان په اړه به بې تفاوته نه پاتې کیږي.

ریچارډ بنیټ هیله ښودلې چې د ملګرو ملتونو غړي هیوادونه به د افغانانو د بشري حقونو او افغان میرمنو او نجونو د حقونو څخه پریکنده ملاتړ څرګند کړي.

د روانې اونۍ په پیل کې د افغانستان د بشري وضعیت په اړه د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت «یوناما» د خپل نوي راپور په ترڅ کې ویلي، چې لا هم په افغانستان کې بشري حقونه تر پښو لاندې کیږي، ښځې له ټولنیز ژوند څخه محرومې او محدودې دي او خپلسرې شکنجې او وژنې روانې دي.

دغه راپور چې د جولایي، اګسټ او سپټمبر د میاشتو له پېښو او ارزونو څخه رغېدلی؛ پکې د ښځو د محدودیتونو تر څنګ د تېر حکومت د کارکوونکو شکنجې، بندیزونه، سرغړونې، رسنۍ او د بدني سزاګانو مفصل معلومات شریک شوي دي.

په دغه راپور کې یوناما خپل پخواني راپور ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي، چې د پخواني حکومت د غړو پر وړاندې لا هم خشن چلند روان دی او د عمومي بښنې مساله درسته نه تطبیقیږي.

په راپور کې راغلي، چې د سپټمبر تر نیمایي پورې په زندانونو کې د بندیانو شمېر له ۱۷ زرو څخه لوړ شوی، چې له لس زره هغه اوسط څخه زیاتوالی ګڼل کېږي، چې برحاله د زندانونو د چارو د سمون ادارې یې د ۲۰۲۲ کال له نیمایي راهیسې ساتل په پام کې نیولي.

یوناما وايي، چې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت او استخباراتو ریاست له خوا له بندیانو سره په دوامدار ډول نادرست چلند کیږي، هغوی شکنجه کوي او ناوړه چلند ورسره کوي؛ خو د دغې مسالې د تعقیب کومه بدیله لار نه شته.

خو د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د تېرې دوشنبې په ورځ دغه رد کړی دی.

د طالبانو د عمومی مشر ملا هبت الله د دفتر غړو او نږدی همکارانو د ملګرو ملتونو له استازو سره په کابل کې دغه خبرې کړي.

افغانستان انټرنشنل ته ځینو ځانګړو سرچېنو ویلي په پام کې وه، د ملګرو ملتونو ځانګړی همغږي کوونکی او مفتش فریدون سینیرلي اوغلو په کندهار کې د طالبانو له مشر ملا هبت الله سره وویني؛ خو د هغه سفر د ناڅرګنده لاملونو له امله ترسره نه شو او په پای کې د ملا هبت الله له‌خوا اته کسیز پلاوی له کندهاره کابل ته ورغی چې د ملګرو ملتونو له دغه پلاوي سره وویني.

د طالبانو په دغه پلاوي کې ملا هبت الله ته نږدې کسان جان محمد مدني، ملا شمس الله، احمدجان عمري، عبدال هادي تراب، ملا محمد مجاهد، ملا محمد رسول او اختر محمد زعفراني شامل وو.

په دغو مخامخ خبرو کې له طالبانو وغوښتل شول، چې په افغانستان کې د نجونو ښوونځي پرانیستل شي او مېرمنو ته دې د کار اجازه ورکړل شي، چې په دې توګه طالبانو ته د کورني مشروعیت د تر لاسه کولو لاره هواره شي.
د طالبانو د پلاوي په استازولۍ ملا محمدجان مدني د ملګرو ملتونو پلاوي ته ویلي چې، دوی په کور دننه له بشپړ مشروعیت څخه برخمن دي؛ خو د بهرني مشروعیت په اړه بهرنیان له دوی سره ترخه ژبه کاروي او د تعامل په برخه کې ناغېړي کوي.
ملا مدني زیاته کړه:« موږ د مېرمنو لپاره د داسې حرفوي زده‌کړو او ملي صنایعو د دودولو په لارو چارو په لټه کې یو چې مېرمنې وتوانیږی په راتلونکې کې له خپلو کورونو کار وکړي او پر ځان بسیا شي.»

ملا مدني دا رنګه ویلي، چې دوی د امر بالمعروف او نهی عن المنکر له وزارت سره په ګډه کار کوي چې نجونو ته په راتلونکې کانکور ازموینه کې د ګډون زمینه برابره کړي.
د دغې ناستې پر مهال د ملګرو ملتونو استازیو په وار، وار طالبانو ته یادونه وکړه، چې د دوو کالو راهیسې تاسې د نجونو لپاره نه د نصاب په جوړولو یوه خوله شوئ او نه مو ورته ځانګړی چاپیریال هغسې چې تاسې یې غواړئ برابر کړ، ایا د دغه کار د عملي کولو لپاره کومه نېټه ځانګړې کولای شئ؟
د ملګرو ملتونو پلاوي ته د طالبانو ځواب دا و چې، دوی دغې مسلې ته نېټه نه شي ټاکلی؛ خو له ملګرو ملتونو غواړي چې د نجونو لپاره د جلا ټولګیو په جوړولو کې د دوی ملاتړ وکړي.

په دغې لېدنه کې د ملګرو ملتونو استازیو طالبانو ته په ډانګ پییلې توګه ویلي، تر هغې پورې چې طالبانو په دې برخه کې عملي ګامونه نه وي اخیستي هغوی د هیڅ ډول مرستې او ملاتړ ژمنه نه شي ورکولای.

دا لومړی ځل نه دی او ښايي وروستی ځل هم نه شي، چې یو شمېر بهرني سیاستوال، بنسټونه او نړۍوالې معتبرې ادارې غواړي د طالبانو له مشر سره وویني؛ خو هغه په خپله د دغو بنسټونو سره د مخامخ خبرو څخه ډډه کوي او لېږل شوي پلاوي یې هم دومره واکمن او ځواکمن نه دي، چې په خپل سر خبرې اترې وکړي او یا هم په مهمو مسلو کې له بهرنیانو سره ژمنې وکړي.

کرملین په یوې خبرپاڼه کې لیکلي، چې دوی په غزه کې د ملکي وګړو د مرګ ژوبلې پر زیاتوالي اندېښنه څرګنده کړې ده.

د دغې خبرپاڼې له مخې؛ دواړو مشرانو د سې شنبې په ورځ (د لړم په دویمه) د غزې د جګړې په اړه خبرې وکړې.

د وروستیو راپورونو له مخې؛ په غزه کې تر ۵۳۰۰ څخه ډېر کسان وژل شوي او ۱۸ زره نور ټپیان شوي دي.

د کرملین ماڼۍ د خبرپاڼې له مخې؛ ښاغلی پوتین او اردوغان د ملګرو ملتونو د امنیت شورا او د ترکیې د سیاسي او ډېپلوماتیکو اقداماتو له لارې د وینې تویېدنې د مخنیوي او غزې ته د بشري مرستو د بې خنډه رسولو په اړه د روسیې هڅې وستایلې.

ولادیمیر پوتین او رجب طیب اردوغان ټینګار وکړ، چې د یوه خپلواک فلسطیني دولت جوړېدل به د سولې او امنیت لامل شي.