د تایلنډ واکمن ګوند فیو تای د جمعې په ورځ پیاتانګترن شیناواترا خپله نوې مشره وټاکله. د ۳۷ کلنې پیاتانګترن د پلار په ګډون د دې کورنۍ درې غړي د تایلنډ لومړي وزیران تېر شوي دي. دې سره به د شینواترا میلیاردرې کورنۍ سیاسي واکمني نوره هم اوږده شي چې له نږدې ۲۵ کلونو راهیسیې یې لري.
پیاتانګترن سوداګره ده او د انګلنډ له سوري پوهنتون یې د هوټل مدریت کې سند ترلاسه کړی دی.
پااتانګترن نن د خپلو ګوند د غړو مننه وکړه چې د مشرۍ لپاره یې دا وټاکله او ژمنه یې وکړه چې د ګوند پخونی بری به ساتي او د عوامو د تایید تر اوج به یې رسوي.
هغې د خپل ګوند مرکز کې سلګونو ګوندي غړو ته وینا کې زیاته کړه، فیو تای به د خلکو د ژوند ښه کولو مهم ماموریت جاري ساتي
نوموړې د خپل پلار یادونه وکړه چې د سیاست او عامه ژونده په اړه یې د دې لارښوونه کړې او الهام یې ترې اخیستی دی.
د نوموړې ټاکل کېدو ته د پوځ ملاتړو پوهانو او شیناواترا کورنۍ ترمنځ د جوړ جاړي په سترګه کتل کېږي.
دا کورنۍ ځینې خلک په فساد هم تورنوي او د پوځ اسټبلشمنټ ملاتړو عناصرو له خوا یې درې لومړي وزیران هم له دندو لرې شوي دي.
په یوه تازه نړیواله درجه بندي کې د ښځو د وضعیت له نظره افغانستان تر ټولو نامناسب هېواد پیژندل شوی دی.
په اوسلو کې د سولې د یوه تحقیقاتي مرکز او د جارج ټاون پوهنتون د یوه انستیتوت په شریکه سروې کې معلومه شوې ده چې د نړۍ په ۱۷۷مطالعه شویو هېوادونو کې افغانستان د ښځو د وضعیت له نظره تر ګردو ناوړه ځای دی.
افغان مېرمنو د جمهوریت په کلونو کې د کابینې، پارلمان او سترې محکمې په شمول د نظام په ادارو کې پراخ حضور درلود او په لېسو او پوهنتونونو کې د تعلیم کولو بې تبعیضه زمینه ورته برابره وه خو دا هر څه یو ناڅاپه په ټپه ودرېدل.
د جمهوریت له سقوط وروسته د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد په کابل کې په خپل لومړني مطبوعاتي کنفرانس کې وویل چې د نجونو ښوونځي به ژر پرانیستل شي او د دوی ډله د نجونو د تعلیم مخالفه نه ده.
له هغه وروسته نه یوازې د مجاهد دا خبره ریښتیا نه شوه، بلکې د ښځو خلافنور بندیزونه هم ولګېدل. د دفترونو دروازې یې په مخ بندې شوې، په پوهنتونونو کې له زدکړو راوګرځول شوې، له پارکونو او ورزشي کلپونو منع شوې او له حکومته بهر چې ښځو د روزي ګټلو لپاره کوم فعالیتونه کول، هغه هم ورځ په ورځ محدود او منع شول، مثلا د ملګرو ملتونو په دفترونو کې له کار کولو منع شوې او په زرګونو سینګارتونه چې په لسګونو زره ښځو ته پکې د کار زمینه برابره وه، بند کړای شول.
څو ورځې له مخه د قطري مقاماتو له قوله وویل شول چې طالبانو ته یې په صراحت ویلي دي چې که غواړئ په رسمیت وپېژندل شئ نو د ښځو د کار او تعلیم له مخالفته لاس واخلئ. دغه خبره په مختلفو طریقو طالبانو ته بیا بیا شوې ده خو طالبانو توجه نه ده ورته کړې.
د طالبانو ځینې استازي وایي چې که د دنیا ملکونه مو په رسمیت هم نه پېژني خو تعامل راسره کوي او دا خپله یو ډول د رابطې ساتل او زموږ منل دي.
خو د افغانستان د خلکو مشکل دا دی چې څو پورې یو داسې حکومت ونه لري چې په نړۍ کې د رسمیت پیژندلو وړ وي، تر هغو به افغانستان منزوي وي او د پانګونې او انکشافي مرستو امکانات به پکې خورا محدود پاتې وي.
طالبانو د قدرت له تر لاسه کولو سملاسي وروسته د کابل- کندهار د لارې د جوړولو فیصله وکړه خو د دوو کلونو له تېرېدو وروسته هم د سړک کار لا روان دی او معلومه نه ده چې کله به بشپړېږي، ځکه چې د شتمنو هېوادونو له مرستې پرته په داخلي امکاناتو دغسې لویې پروژې پلي کول، ډېرې ستونزمنې دي او هغه مات او ګوټ کارونه هم چې روان دي، د افغانستان خلکو ته د جزا ورکولو په بیه تر سره کېږي، یعنې پیسې یې د ډېرو بې وسه خلکو له جېبونو راایستل کېږي. په دې برخه کې یو ښه مثال متقاعدین دي چې په تېرو دوو کلونو کې تنخواه نه ده ورکړه شوې.
طالبانو د خپل قدرت په لومړي کال کلنۍ بودیجه اعلان کړه خو په دویم مالي کال کې یې د بودیجې له اعلانه ډډه وکړه. د دې کار معنا دا ده چې د دوی مشران له خپلو کشرانو اقتصادي حقایق پټ ساتل غواړي.
څو ورځې مخکې چې په هرات کې زلزلې لویه تباهي راوسته، د طالبانو ادارې له زلزله ځپلو سره یوازې سل میلیونه افغانۍ مرسته اعلان کړه، حال دا چې د امریکا حکومت د لس میلیونه ډالرو یعنې د طالبانو د حکومت کابو اته ځله زیاته مرستې ژمنه وکړه. دغه مثال مو د دې لپاره راوړ چې د افغانستان غوندې جنګ ځپلي او بېوزلي هېواد د اقتصادي حالت د ښه کېدو لپاره د نړۍ د شتمنو هېوادونو مرسته ډېره ضروري ده او دا مرسته به په انکشافي برخه کې تر هغو پورې له خنډونو سره مخ وي چې افغانستان د پېژندنې وړ نظام څښتن نه شي.
طالبان کله کله ادعا کوي چې ښځې یې د کلتوري مشکلاتو په وجه له کار او تعلیمه منع کړې دي. موږ مخکې د جمهوریت د وخت مثال ورکړ. دا څنګه ممکنه ده چې دوه نیم کاله پخوا دغسې کلتور نه و او اوس راپیدا شو؟ افغانستان څو پنځوس کاله پخوا هم ښځې وزیرانې لرلې. کبرا نورزۍ د پاچا د دموکراسۍ په لسیزه کې د روغتیا وزیره وه.
طالبان دا ادعا هم کوي چې له ښځو سره چلند یې د شریعت مطابق دی. دلته هم پوښتنه پیدا کېږي چې دا څه کیسه ده چې د ښځو د کار او تعلیم په برخه کې دمکې او مدینې په شمول په ټول عالم اسلام کې شریعت یوه معنا لري او د طالبانو په ډله کې بله معنا؟ ایا د ټولې دنیا مسلمانان په غلطه روان دي او د ټولې نړۍ دیني عالمان په اسلام نه پوهېږي او صرف څو کسه طالبان د قرآن کریم په معنا پوهېږي؟
د اسلام ستر پیغمبر(ص) په خپل وروستي حج کې د لسګونو زره مسلمانانو لویې غونډې ته وویل:« تاسې ته مې سپارښتنه ده چې له ښځو سره نېکي وکړئ، ځکه له هغوی سره ستاسې پېوند د الهي امانت په اساس دی.» ایا نېکي همدا ده چې د روزي ګټلواوعلم ترلاسه کولو لارې ورباندې بندې کړه؟
له ښځو سره د طالبي چلند د توضیح په لړ کې دا ادعا هم کېږی چې د دې ډلې مشران یا ځینې مشران د ځینو خارجي استخباراتي کړیو په لومو کې ایسار دي او څرنګه چې په افغانستان کې د یوې داسې ادارې شتون چې نړۍ یې په رسمیت نه پېژني، د خاصو خارجي کړیو غوښتنه ده، نو له ښځو سرهناوړه چلند ځکه کېږي چې افغانستان همداسې منزوي پاتې شي.
ځینې صاحب نظران بیا په دې باور دي چې د ملا هیبت الله او ملا حسن په شمول ځينې زاړه طالب مشران او یو شمېرطالب قومندانان د ښځو د کار او تعلیم مخالف دي، نو د دې لپاره چې د طالبانو د لیکو اتحاد وساتل شي، له ښځو سره زیاتی کېږي.
که دا وروستۍ خبره حقیقت ولري، طالبان باید په دې پوه شي چې دا د دوی خپل مشکل دی او دا د خدای لاره نه ده چې دوی د خپلې ډلې د داخلي مشکلاتو د حل لپاره د افغانستان نجونو او ښځو ته خپل وطن سور تنور ګرځولی دی.
یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.
د درېیو دایمي غړو په ګډون د ملګرو ملتونو د امنیت شورا دولسو غړو په یوه اعلامیه کې د ښځو پر وړاندې د طالبانو سیستماتیک تبعیض غندلی دی.
په دغو هېوادونو کې برازیل، البانیا، اېکوادور، فرانسه، امریکا، ګابون، جاپان، مالتا، سويس، متحده عربي امارات او انګلستان شامل دي.
د دغو هېوادونو استازو په یوه ګډه اعلامیه کې لیکلي چې "له بشري حقونو څخه ښکاره سرغړونه او سیستماتیک تبعیض" او د ښځو پر وړاندې د طالبانو کړنې د جنسیت پر بنسټ د ځورونې بېلګې کېدی شي.
دغو دولسو هېوادونو د چهارشنبې په ورځ (د لړم درېیمه) د ښځو، سولې او امنيت په اړه د امنیت شورا په اعلامیه کې ویل شوي: «موږ له افغانستان سره د خپلو هغو ژمنو د عملي کېدو یادونه کوو، چې د هغو سندونو د احکامو یې افغانستان غړی هېواد دی".
دغو هېوادونو ټینګار وکړ، چې د تصمیم نیونې په ټولو بهیرونو کې د ښځو د بشپړ ګډون لپاره د شرایطو برابرول به د نړۍوالې سولې او امنیت له پراختیا سره مرسته وکړي.
دغې ډلې ویلي: "لکه څنګه چې د عمومي منشي راپور ټینګار کوي، موږ باید هر وخت د ټولو ښځو او نجونو د حقونو د ساتنې او درناوي د مطلق اړتیا او د ښځو پر وړاندې د سیاسي تشدد پر وړاندې روښانه واوسو".
د ملګرو ملتونو او اسلامي هېوادونو له پرله پسې غندنې سره- سره طالبان د ښځو په اړه له خپل دریځه نه دي وتلي.
د بشري حقونو د سازمانونو په وینا؛ طالبانو ښځې له ټولنیز فعالیت څخه بې برخې کړي. د افغانستان د واک تر لاسه کولو راهیسې طالبانو تر ۵۰ زیات فرمانونه صادر کړي او د ښځو پر وړاندې یې پراخ بندیزونه لګولي دي.
طالبانو د ښځو ډېر اساسي حقونه لکه؛ ښوونه او روزنه، کار، سفر، سپورت او په پارکونو کې تفریح کول منع کړي دي او په دې برخه کې د خپل موقف د توجیه کولو لپاره یې شرعي اصول او داخلي مسایل د دلایلو په توګه وړاندې کړي دي.
د بشري حقونو بنسټونه د تعلیم، کار او سفر د منع کولو پالیسي د جنسیت د توپیر د روښانه مثال په توګه بیانوي.
د جورج ټاون انسټیټیوټ او د اوسلو د سولې څیړنیز انسټیټوت د موندنو پر بنسټ افغانستان د نړۍ ۱۷۷هېوادونو په منځ کې د ۰.۲۸۶ امتیازاتو په اخیستو د ښځو لپاره د نړۍو تر ټولو بد هېواد په توګه وپېژندل شو. په دغه لېست کې افغانستان لومړی، یمن دویم او د مرکزي افریقا جمهوریت درېیم ځای لري.
په هغه راپور کې چې د دغو دواړو څېړنیزو مرکزونو له خوا خپور شوی ویل شوي، چې پر افغانستان د طالبانو د بیا واکمنۍ را په دېخوا دغې ډلې له ښځو سره ناوړه چلند کړی او د ښځو وضعیت په ډېرې چټکۍ سره خراب شوی دی.
د جورج ټاون انسټیټیوټ او د اوسلو د سولې څېړنیز انسټیټیوټ په خپل دغه څېړنیز راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۱ کال له اګسټ میاشت راهیسې په افغانستان کې مېرمنې دندې نه لري او په بېلابېلو بڼو له ټولنیز ژونده محرومې شوې دي.
د دغه راپور له مخې؛ افغانستان د مېرمنو او نجونو لپاره “زندان” ګڼل شوی او ویلي یې دي، چې طالبانو د بیا واک ته له رسېدو وروسته تر ټولو ناوړه چلند له مېرمنو سره کړی دی.
په ورته وخت کې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړی راپور ورکوونکی ریچارډ بېنېټ وايي، د طالبانو له خوا د سختو کړنو او تګلارو سره بد اقتصادي او بشري وضعیت، وروستۍ مرګونې زلزلې او د کډوالو د جبري ستنېدو او د بې ثباتۍ د مخنیوي لپاره په افغانستان کې بېړنیو اقداماتو ته اړتیا ده.
نوموړي دا خبرې د سې شنبې په ورځ «د لړم په دویمه» د ملګرو ملتونو عمومي غونډې ته د خپل وروستي راپور د وړاندې کولو پر مهال وکړې او زیاته یې کړه، چې نړۍواله ټولنه باید له افغانانو سره خپلو بشري مرستو ته دوام ورکړي.
له دې وړاندې یوناما په خپل راپور کې ویلي وو، چې لا هم په افغانستان کې ښځې د کار حق نه لري، په راپور کې راغلي د جولايي په ۱۹ نېټه د سنګارتونونو شاوخوا ۲۵څښتنان او د هغوي کارمندان په کابل کې د یوه سوله ییز لاريون په موخه سره راغونډ شوي وو، چې د طالبانو له خوا د اوبو په پاشلو او اخطاري هوایي ډزو په کارولو په زور سره تیت کړی شول. څلور ښځینه لاریونوالې ونیول شوې.
یوناما په خپل راپور کې د ښځو تګ راتګ او زده کړو محدودیتونه هم یاد کړي او زیاته کړې یې ده، چې د افغانستان ښځې لا هم محدودې او له ټولنیز ژونده بې برخې دي.
طالبانو په کابل کې د ملګرو ملتونو پلاوي ته ویلي، چې دوی د نجونو لپاره د ښوونځیو د پرانیستلو نېټه نه شي ټاکلی؛ خو له ملګرو ملتونو غواړي چې له دوی سره مرستې او تعامل ته غاړه کېږدي.
د طالبانو د عمومی مشر ملا هبت الله د دفتر غړو او نږدی همکارانو د ملګرو ملتونو له استازو سره په کابل کې دغه خبرې کړي.
افغانستان انټرنشنل ته ځینو ځانګړو سرچېنو ویلي په پام کې وه، د ملګرو ملتونو ځانګړی همغږي کوونکی او مفتش فریدون سینیرلي اوغلو په کندهار کې د طالبانو له مشر ملا هبت الله سره وویني؛ خو د هغه سفر د ناڅرګنده لاملونو له امله ترسره نه شو او په پای کې د ملا هبت الله لهخوا اته کسیز پلاوی له کندهاره کابل ته ورغی چې د ملګرو ملتونو له دغه پلاوي سره وویني.
د طالبانو په دغه پلاوي کې ملا هبت الله ته نږدې کسان جان محمد مدني، ملا شمس الله، احمدجان عمري، عبدال هادي تراب، ملا محمد مجاهد، ملا محمد رسول او اختر محمد زعفراني شامل وو.
په دغو مخامخ خبرو کې له طالبانو وغوښتل شول، چې په افغانستان کې د نجونو ښوونځي پرانیستل شي او مېرمنو ته دې د کار اجازه ورکړل شي، چې په دې توګه طالبانو ته د کورني مشروعیت د تر لاسه کولو لاره هواره شي.
د طالبانو د پلاوي په استازولۍ ملا محمدجان مدني د ملګرو ملتونو پلاوي ته ویلي چې، دوی په کور دننه له بشپړ مشروعیت څخه برخمن دي؛ خو د بهرني مشروعیت په اړه بهرنیان له دوی سره ترخه ژبه کاروي او د تعامل په برخه کې ناغېړي کوي.
ملا مدني زیاته کړه:« موږ د مېرمنو لپاره د داسې حرفوي زدهکړو او ملي صنایعو د دودولو په لارو چارو په لټه کې یو چې مېرمنې وتوانیږی په راتلونکې کې له خپلو کورونو کار وکړي او پر ځان بسیا شي.»
ملا مدني دا رنګه ویلي، چې دوی د امر بالمعروف او نهی عن المنکر له وزارت سره په ګډه کار کوي چې نجونو ته په راتلونکې کانکور ازموینه کې د ګډون زمینه برابره کړي.
د دغې ناستې پر مهال د ملګرو ملتونو استازیو په وار، وار طالبانو ته یادونه وکړه، چې د دوو کالو راهیسې تاسې د نجونو لپاره نه د نصاب په جوړولو یوه خوله شوئ او نه مو ورته ځانګړی چاپیریال هغسې چې تاسې یې غواړئ برابر کړ، ایا د دغه کار د عملي کولو لپاره کومه نېټه ځانګړې کولای شئ؟
د ملګرو ملتونو پلاوي ته د طالبانو ځواب دا و چې، دوی دغې مسلې ته نېټه نه شي ټاکلی؛ خو له ملګرو ملتونو غواړي چې د نجونو لپاره د جلا ټولګیو په جوړولو کې د دوی ملاتړ وکړي.
په دغې لېدنه کې د ملګرو ملتونو استازیو طالبانو ته په ډانګ پییلې توګه ویلي، تر هغې پورې چې طالبانو په دې برخه کې عملي ګامونه نه وي اخیستي هغوی د هیڅ ډول مرستې او ملاتړ ژمنه نه شي ورکولای.
دا لومړی ځل نه دی او ښايي وروستی ځل هم نه شي، چې یو شمېر بهرني سیاستوال، بنسټونه او نړۍوالې معتبرې ادارې غواړي د طالبانو له مشر سره وویني؛ خو هغه په خپله د دغو بنسټونو سره د مخامخ خبرو څخه ډډه کوي او لېږل شوي پلاوي یې هم دومره واکمن او ځواکمن نه دي، چې په خپل سر خبرې اترې وکړي او یا هم په مهمو مسلو کې له بهرنیانو سره ژمنې وکړي.
د جرمني د یوې خصوصي ټولنې چارواکي وایي، دغه ټولنه چې د افغانستان په شمال او لوېدیځ کې د څه باندې ۵۰ ښوونځیو مالي ملاتړ کوي، طالبانو د دې ټولنې په ښوونځیو کې له ۱۲ کلونو څخه د کم عمره نجونو د زده کړې مخه نیولې ده.
د جرمني د اوستشتاین بک ټولنې مشرې مارګا فلاډر چې تېره میاشت د افغانستان په شمال کې د فاریاب ولایت په اندخوی ولسوالۍ کې د دې ټولنې په ملاتړ له یوه ښوونځي څخه لیدنه کړې، وايي چې د دوی له تګ وروسته وضعیت خراب شوی دی.
جرمنۍ ورځپاڼې هامبرګر ابندبلاټ د دوشنبې په ورځ د فلاډر په حواله لیکلي: «له بده مرغه زموږ له وتلو وروسته وضعیت خراب شوی دی، ځکه چې د طالبانو د پوهنې وزارت یو پلاوی له کابل څخه د دغو ښوونځیو د څارنې لپاره راغلی و.»
مارګا فلاډر، چې له شلو کلونو راهیسې د دغې ټولنې مشري کوي وايي چې، افغانستان ته یې له سفر او له استادانو او زده کوونکو سره له لیدنې خوند واخیست: «موږ ښه سفر درلود او د خپلو سلګونو زده کونکو سره مو په ټولګیو کې، او همدارنګه ډیری مېرمنو ته چې زموږ د پروژو له لارې پیسې ورکول کیږي، ولیدلې.»
د نوموړې په وینا: «هغوی هم زموږ په لېدو خوشحاله شول، خو دا خوښي دوامداره نه وه؛ ځکه چې اوس د زده کوونکو وضعیت خراب شوی او دوی اړ دي چې په افغانستان کې د نجونو د زده کړې لپاره د "کرونا دورې پلان" بیا پیل کړي.»
په افغانستان کې د نجونو پر زده کړو د بنديزونو په اړه د طالبانو دغه اقدام د یادې ټولنې کار ته چې له تېرو څلوېښتو کلو راهيسې د افغان نجونو د زده کړو په برخه کې کار کوي، ډېر بد ګوزار ورکړی دی.
مارګا فلاډر وايي: «زما لپاره دا سخته ده چې دا موضوع ومنم، خو د یو څه مودې لپاره موږ باید د خپلو ۱۳۰ کارمنانو ساتنې لپاره ډیر احتیاط وکړو.»